Một vòng quanh Trái Đất theo đường xích đạo dài khoảng 40.000 km. Con số này đến từ bán kính Trái Đất khoảng 6.400 km: nhân với 2 và với số pi (khoảng 3,14) được khoảng 40.200 km, làm tròn thành 40.000 km.
Đổi một quãng đường dài ra số vòng quanh Trái Đất giúp những con số hàng chục nghìn, hàng trăm nghìn cây số có hình dạng: tổng quãng đường xe máy bạn chạy trong mười năm, số bước chân của một người cả đời, khoảng cách tới Mặt Trăng. Phép so này mạnh trong một khoảng nhất định và vô dụng khi số vòng quá nhỏ hoặc quá lớn. Bài dưới chỉ cách đổi, kèm các mốc dễ nhớ và cách tự kiểm.
Vì sao lại là khoảng 40.000 km
Trái Đất gần như hình cầu, bán kính trung bình khoảng 6.400 km. Chu vi một đường tròn bằng hai lần bán kính nhân với pi. Thay số: 2 nhân 6.400 được 12.800, nhân 3,14 được khoảng 40.200 km. Đo theo đường xích đạo và đo theo vòng qua hai cực cho kết quả chênh nhau chưa tới một phần trăm, nên với mục đích hình dung, cả hai đều là khoảng 40.000 km.
Con số tròn này dễ nhớ tới mức có thể dùng ngay để nhẩm. Một nửa vòng là 20.000 km, một phần tư vòng là 10.000 km. Nếu bạn nghe một chuyến bay dài khoảng 10.000 km, bạn biết ngay nó đi khoảng một phần tư chu vi Trái Đất.
Có một điểm nên hiểu cho đúng: "đi một vòng quanh Trái Đất" trong các phép so ở đây là một đường tròn lớn tưởng tượng, không phải một con đường có thật. Trên thực tế không ai đi được theo đúng đường xích đạo vì có biển, có núi. Phép so chỉ mượn chiều dài của vòng tròn để làm thước, giống như mượn chiều dài sân bóng để đo một cánh đồng.
Con số tròn trịa này không hoàn toàn ngẫu nhiên. Khi đơn vị mét ra đời ở Pháp cuối thế kỷ mười tám, người ta định nghĩa nó bằng một phần mười triệu quãng đường từ cực Bắc xuống xích đạo. Một phần tư vòng vì thế được thiết kế đúng bằng 10.000 km, và cả vòng là 40.000 km. Các phép đo sau này chính xác hơn cho thấy định nghĩa ban đầu lệch đi một chút, nhưng mốc 40.000 km vẫn đúng ở mức hình dung. Biết chuyện này, bạn có thêm một cách nhớ: một phần tư vòng là mười nghìn cây số.
Bảng mốc: các quãng đường đổi ra số vòng
Bảng dùng mốc khoảng 40.000 km cho một vòng. Các dòng có chữ "ví dụ" là giả định để minh họa, bạn thay bằng số của mình.
| Quãng đường | Dài khoảng | Bằng khoảng bao nhiêu vòng |
|---|---|---|
| Ví dụ: xe máy chạy 30 km mỗi ngày trong một năm | 10.950 km | khoảng 0,27 vòng |
| Ví dụ: đi bộ 5.000 bước mỗi ngày, bước dài 0,7 m, trong một năm | khoảng 1.280 km | khoảng 1/31 vòng |
| Trái Đất tới Mặt Trăng | khoảng 384.000 km | khoảng 9,6 vòng |
| Ánh sáng đi trong một giây | khoảng 300.000 km | khoảng 7,5 vòng |
| Trái Đất tới Mặt Trời | khoảng 150 triệu km | khoảng 3.750 vòng |
Ba dòng đầu nằm trong vùng dễ cảm: một phần nhỏ của vòng tới khoảng mười vòng. Dòng ánh sáng là một hình ảnh hay gặp: trong một cái chớp mắt dài một giây, ánh sáng có thể chạy quanh Trái Đất khoảng bảy vòng rưỡi.
Dòng cuối, 3.750 vòng, đã quá xa. Không ai cảm được ba nghìn bảy trăm vòng. Với khoảng cách tới Mặt Trời, các cách so khác như thời gian ánh sáng đi (khoảng 500 giây, tức hơn tám phút) hay mô hình thu nhỏ trong sân nhà thường hiệu quả hơn.
Đổi quãng đường xe máy của bạn ra số vòng
Ví dụ: anh Lộc làm giao hàng ở Hải Phòng, mỗi ngày chạy khoảng 80 km (số giả định). Anh muốn biết mình mất bao lâu thì "chạy hết một vòng Trái Đất". Các bước làm như sau.
- Lấy quãng đường mỗi ngày. Nếu không chắc, xem số km trên đồng hồ công-tơ-mét đầu tuần và cuối tuần, chia cho số ngày.
- Chia 40.000 cho quãng đường mỗi ngày: 40.000 chia 80 được 500 ngày.
- Đổi số ngày ra đơn vị dễ nói: 500 ngày là khoảng một năm bốn tháng nếu ngày nào cũng chạy.
- Tính chiều ngược lại để kiểm: một năm chạy 80 km mỗi ngày là 29.200 km, khoảng 0,73 vòng. Một năm chưa đủ một vòng, vậy 500 ngày cho một vòng là hợp lý.
- Nếu anh nghỉ một ngày mỗi tuần, số ngày làm việc trong năm ít hơn, nên thời gian hết một vòng kéo dài thêm. Ghi rõ giả định khi kể lại cho người khác.
Một chiếc xe máy được dùng nhiều năm thường đã chạy vài vòng quanh Trái Đất, tính theo số trên đồng hồ. Nhìn số km trên xe nhà mình rồi chia cho 40.000 là một trò nhỏ mà trẻ con trong nhà rất thích.
Bước chân một đời người: bao nhiêu vòng
Bước chân là quãng đường ai cũng tích lũy mà ít khi nghĩ tới. Lấy ví dụ bà Sáu ở Khánh Hoà, mỗi ngày đi chợ, làm vườn, đi lại trong nhà tổng cộng khoảng 5.000 bước (giả định). Mỗi bước người lớn dài khoảng 0,6 tới 0,8 m, lấy 0,7 m. Một ngày bà đi khoảng 3,5 km.
Một năm là 3,5 nhân 365, khoảng 1.280 km. Để đi đủ 40.000 km, bà cần khoảng 31 năm. Nói cách khác, một người đi bộ ở mức vừa phải trong khoảng ba mươi năm đã đi xấp xỉ một vòng quanh Trái Đất. Một người đi nhiều hơn, chừng 10.000 bước mỗi ngày, rút xuống còn khoảng mười lăm, mười sáu năm.
Cách tính này gần đúng vì có ngày đi nhiều, ngày đi ít, tuổi nhỏ và tuổi già đi khác tuổi trung niên. Nhưng giá trị của nó là đổi một chuyện thường ngày thành một hình ảnh có quy mô: bước chân đời người không nhỏ như mình nghĩ.
Nếu muốn dùng số của chính mình, xem số bước trung bình trên điện thoại hoặc vòng đeo tay trong một tuần, rồi tính lại. Điện thoại đếm bước cũng có sai số, nên kết quả vẫn chỉ là ước lượng.
Khi nào phép so "vòng Trái Đất" không còn giúp
Khi số vòng quá nhỏ. Đường từ nhà tới trường dài 3 km bằng khoảng 0,000075 vòng. Phân số nhỏ như vậy không cho ai cảm giác gì. Dưới khoảng một phần trăm vòng, tức 400 km, nên so bằng quãng đường giữa các tỉnh quen thuộc hay bằng thời gian đi xe.
Khi số vòng quá lớn. Từ vài trăm vòng trở lên, như khoảng cách tới Mặt Trời, con số lại thành trừu tượng. Lúc đó đổi thước: so bằng khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trăng, hoặc bằng thời gian ánh sáng đi.
Khi thứ được đo không phải quãng đường. Có người xếp nối đuôi những thứ như tờ giấy, viên gạch, sợi mì rồi so với vòng Trái Đất. Phép so đúng về số học nhưng người nghe dễ quên rằng không ai xếp thật, và chiều dài một vật nhỏ nhân với số lượng lớn rất nhạy với sai số kích thước từng vật.
Khi cộng quãng đường của nhiều người. Một nghìn người mỗi người chạy 40 km cộng lại cũng là 40.000 km, tức một vòng. Nói "cả nhóm chạy được một vòng Trái Đất" đúng về số, nhưng phải nói rõ đó là tổng của nhiều người, không phải một người đi trọn.
Mốc trung gian: từ chuyến đi trong nước tới nửa vòng
Giữa quãng đường đi học và một vòng Trái Đất có một khoảng rất rộng. Có vài mốc trung gian giúp bạn khỏi nhảy cóc. Bảng dưới dùng mốc một vòng khoảng 40.000 km; dòng chuyến bay là giả định với tốc độ máy bay khoảng 850 km mỗi giờ.
| Mốc | Dài khoảng | Phần của một vòng |
|---|---|---|
| Đi dọc đất nước từ Bắc vào Nam bằng đường bộ | khoảng 1.700 km, tùy tuyến | khoảng 1/24 vòng |
| Một phần tư vòng | 10.000 km | 1/4 vòng |
| Nửa vòng, tức đi sang phía bên kia Trái Đất | 20.000 km | 1/2 vòng |
| Máy bay bay liên tục một ngày đêm (ví dụ 850 km mỗi giờ) | khoảng 20.400 km | khoảng 1/2 vòng |
| Một vòng | khoảng 40.000 km | 1 vòng |
Dòng đầu hữu ích cho người Việt: đi xuyên Việt khoảng hai mươi tư lần là đủ một vòng Trái Đất. Ai từng ngồi xe khách Bắc – Nam vài ngày sẽ cảm được ngay khoảng cách ấy lớn tới đâu, và một vòng Trái Đất lớn tới đâu.
Dòng máy bay cho một hình ảnh khác: bay không nghỉ suốt một ngày đêm mới được khoảng nửa vòng. Một máy bay muốn bay hết một vòng cần khoảng 47 giờ, gần hai ngày đêm. Những con số này là giả định để hình dung, không phải lịch trình bay có thật.
Câu tự hỏi để kiểm một con số "bằng N vòng Trái Đất"
Khi đọc một câu kiểu "tổng chiều dài bằng 25 vòng Trái Đất", bạn làm ba việc. Thứ nhất, nhân ngược: 25 nhân 40.000 là một triệu km. Nếu bài viết có ghi chiều dài bằng km và nó gần một triệu thì phép đổi đúng. Thứ hai, hỏi chiều dài đó đến từ đâu: có phải là tổng của rất nhiều đoạn ngắn cộng lại không, mỗi đoạn được đo hay chỉ được giả định? Thứ ba, so nhanh với một mốc khác: một triệu km gấp khoảng hai lần rưỡi khoảng cách tới Mặt Trăng. Nếu mốc đó làm câu chuyện dễ hiểu hơn thì dùng nó.
Với trẻ nhỏ, một trò vui là lấy quả địa cầu và một sợi dây. Quấn dây quanh đường xích đạo của quả địa cầu, đánh dấu, rồi kéo thẳng ra để thấy "một vòng" dài cỡ nào trên mô hình. Sau đó hỏi: Mặt Trăng ở xa bằng bao nhiêu sợi dây như thế? Câu trả lời khoảng chín, mười sợi thường làm các em ngạc nhiên, vì hình trong sách hay vẽ Mặt Trăng ở rất gần.
Không cần chấm đúng sai ở trò này. Điều quý là trẻ tự đặt được câu hỏi "xa bằng mấy lần" cho những thứ quá lớn để nhìn trọn bằng mắt.
Câu hỏi thường gặp
Một vòng quanh Trái Đất dài bao nhiêu km?
Khoảng 40.000 km. Con số này tính từ bán kính Trái Đất khoảng 6.400 km nhân với 2 và với pi. Đo theo xích đạo hay qua hai cực thì chênh nhau rất ít, nên để hình dung dùng chung khoảng 40.000 km.
Đi bộ một vòng quanh Trái Đất mất bao lâu?
Với tốc độ khoảng 5 km mỗi giờ, đi liên tục không nghỉ thì mất khoảng 8.000 giờ, tức khoảng 333 ngày. Nếu mỗi ngày chỉ đi 5.000 bước như sinh hoạt thường thì cần khoảng ba mươi năm. Đây là phép ước lượng, không tính địa hình thật.
Mặt Trăng cách Trái Đất bằng bao nhiêu vòng quanh Trái Đất?
Khoảng cách trung bình tới Mặt Trăng khoảng 384.000 km, chia cho 40.000 được khoảng 9,6 vòng. Nói gọn là gần mười vòng quanh Trái Đất, xa hơn nhiều so với hình vẽ trong sách.
Ánh sáng chạy được mấy vòng quanh Trái Đất trong một giây?
Ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây, chia cho 40.000 km được khoảng 7,5 vòng. Đây là phép so hình ảnh, vì ánh sáng thật đi theo đường thẳng chứ không vòng quanh Trái Đất.
Xe máy chạy bao lâu thì hết một vòng Trái Đất?
Tùy quãng đường mỗi ngày. Chạy 30 km mỗi ngày thì mất khoảng 3,7 năm, chạy 80 km mỗi ngày thì khoảng 500 ngày. Cách tính là lấy 40.000 chia cho số km mỗi ngày.
Khi nào không nên so quãng đường bằng vòng Trái Đất?
Khi kết quả nhỏ hơn khoảng một phần trăm vòng hoặc lớn hơn vài trăm vòng. Quãng đường ngắn nên so bằng thời gian đi xe hay quãng đường giữa các tỉnh quen thuộc; quãng đường quá lớn thì so bằng khoảng cách tới Mặt Trăng hay thời gian ánh sáng đi.