CucDai.comCực Đại
Con số trong vũ trụ và thế giới vi mô

Thang kích thước từ nguyên tử đến dải Ngân Hà: khoảng 31 bậc, mỗi bậc gấp 10 lần

Từ nguyên tử đến dải Ngân Hà là khoảng 31 lần nhân 10. Bảng bậc độ lớn kèm vật quen ở mỗi bậc, cách tự đếm bậc và vì sao con người nằm gần giữa thang.

Teacher and pupils taping a long row of blank paper cards along a school corridor wall, seen from the far end, afternoon light through windows

Từ kích thước một nguyên tử, khoảng 0,1 nanomet, đến bề ngang dải Ngân Hà, khoảng 100.000 năm ánh sáng, chỉ cần nhân 10 lên khoảng 31 lần. Nếu xếp mỗi lần nhân 10 thành một nấc thang, con người cao chừng một hai mét đứng ở khoảng nấc thứ mười tính từ nguyên tử, tức là gần nguyên tử hơn gần thiên hà, nhưng vẫn ở phần giữa của thang.

Cách nhìn theo bậc mười giúp xếp mọi thứ, từ virus tới khoảng cách giữa các ngôi sao, lên cùng một trục mà không bị những con số dài làm rối. Phần dưới đây là bảng bậc kèm vật quen thuộc, cách tự đếm số bậc giữa hai vật và một hoạt động dán thẻ dọc hành lang để cả lớp đi bộ qua vũ trụ.

Bậc độ lớn là gì và vì sao dùng nó

Hai vật cùng một bậc độ lớn khi chúng chênh nhau dưới mười lần. Một ngôi nhà cao 8 mét và một cây cao 15 mét cùng bậc “chục mét”. Một chiếc xe máy dài 2 mét và một tòa nhà cao 20 mét chênh nhau một bậc. Khi viết theo lũy thừa của 10, số mũ chính là bậc: 10 mũ 1 mét là chục mét, 10 mũ 2 là trăm mét, 10 mũ trừ 3 là một phần nghìn mét, tức một milimet.

Lý do người làm khoa học thích bậc độ lớn rất thực tế. Khi ước lượng, sai hai lần là chuyện thường và chấp nhận được, còn sai mười lần mới là sai thật. Nói “khoảng cách tới ngôi sao gần nhất cỡ 10 mũ 16 mét” đã đủ để so với mọi thứ khác, dù chưa nhớ con số 4,2 năm ánh sáng. Bậc độ lớn cũng giúp tránh một kiểu sai phổ biến: cộng hai con số khác bậc rồi tưởng con số nhỏ có ý nghĩa. Một trăm mét cộng thêm một milimet vẫn là một trăm mét.

Bảng thang bậc mười kèm vật quen thuộc

Mỗi dòng ghi một bậc và một vật có kích thước hoặc khoảng cách quanh bậc đó. Các con số đều là giá trị làm tròn để định vị, kèm chữ khoảng.

Bậc (mét)Đọc làVật hoặc khoảng cách quanh bậc này
10 mũ trừ 10một phần mười nanometmột nguyên tử
10 mũ trừ 7một trăm nanometmột virus cỡ virus cúm
10 mũ trừ 6một micrometmột vi khuẩn nhỏ
10 mũ trừ 5mười micrometmột tế bào người, một hồng cầu
10 mũ trừ 4một phần mười milimetbề dày sợi tóc, vật nhỏ nhất mắt còn thấy
10 mũ trừ 2một centimethạt đậu, móng tay
10 mũ 0một métchiều cao một em bé, sải tay
10 mũ 2một trăm métchiều dài sân bóng đá
10 mũ 4mười kmbề ngang một thành phố nhỏ
10 mũ 7mười nghìn kmđường kính Trái Đất, khoảng 12.800 km
10 mũ 8 đến 10 mũ 9vài trăm nghìn kmTrái Đất tới Mặt Trăng, đường kính Mặt Trời
10 mũ 11trăm triệu kmTrái Đất tới Mặt Trời, khoảng 150 triệu km
10 mũ 13chục tỷ kmbề ngang hệ Mặt Trời tới Hải Vương tinh
10 mũ 16chục nghìn tỷ kmtới ngôi sao gần nhất, khoảng 40 nghìn tỷ km
10 mũ 21trăm nghìn năm ánh sángbề ngang dải Ngân Hà

Đọc từ trên xuống, bạn đi từ nguyên tử tới thiên hà. Đếm số mũ từ trừ 10 lên 21 được 31 bậc. Một số bậc trong bảng bỏ trống để gọn; bạn có thể tự điền thêm, ví dụ bậc 10 mũ 1 là ngôi nhà, bậc 10 mũ 3 là một km.

Đếm số bậc giữa hai vật bất kỳ

Muốn biết vật này lớn hơn vật kia bao nhiêu bậc, không cần chia hai con số dài. Cách sau đây dùng được cho mọi cặp vật trong bảng.

  1. Viết kích thước hai vật cùng đơn vị mét, dưới dạng một số nhỏ nhân lũy thừa của 10. Ví dụ Trái Đất 1,28 nhân 10 mũ 7 mét, con người 1,6 nhân 10 mũ 0 mét.
  2. Trừ hai số mũ: 7 trừ 0 bằng 7. Đây là số bậc chênh lệch thô.
  3. Xem phần số nhỏ phía trước: 1,28 chia 1,6 xấp xỉ 0,8, gần với 1 nên không cần điều chỉnh.
  4. Kết luận: Trái Đất lớn hơn con người khoảng 7 bậc, tức khoảng mười triệu lần.
  5. Tự kiểm: 1,6 mét nhân mười triệu được 16 triệu mét, tức 16.000 km, cùng bậc với 12.800 km. Hợp lý.

Nếu phần số phía trước chênh nhau từ ba lần trở lên, có thể cộng hoặc trừ thêm nửa bậc cho sát hơn. Ở mức cảm nhận, làm tròn đến bậc gần nhất là đủ. Bước kiểm ở cuối quan trọng nhất: nhân ngược lại phải ra cùng bậc với con số ban đầu, nếu lệch mười lần là đã trừ sai số mũ.

Nhìn thang theo từng chặng

Từ nguyên tử đến con người: khoảng 10 bậc. Đi qua phân tử, virus, vi khuẩn, tế bào, sợi tóc, hạt đậu rồi mới tới chiều cao người. Toàn bộ thế giới sinh học ta học trong sách nằm gọn trong mười bậc này.

Từ con người đến Trái Đất: khoảng 7 bậc. Ngôi nhà, sân bóng, cây số, thành phố, chiều dài đất nước, rồi đường kính hành tinh. Mọi chuyến đi trong đời người nằm trong chặng này.

Từ Trái Đất đến Mặt Trời: khoảng 4 bậc. Từ 10 mũ 7 lên 10 mũ 11. Đây là chặng mà các con tàu vũ trụ đã đi qua nhiều lần.

Từ hệ Mặt Trời đến ngôi sao gần nhất: khoảng 3 đến 5 bậc. Tùy tính từ quỹ đạo Trái Đất hay từ rìa hệ Mặt Trời. Đây là khoảng trống lớn nhất mà con người chưa vượt qua.

Từ ngôi sao gần nhất đến bề ngang Ngân Hà: khoảng 4 đến 5 bậc. Lấy 100.000 năm ánh sáng chia 4,2 năm ánh sáng được khoảng 24.000. Thiên hà của ta rộng gấp hơn hai mươi nghìn lần khoảng cách tới ngôi sao gần nhất.

Hoạt động dán thẻ dọc hành lang cho một lớp học

Cô Hằng dạy Khoa học tự nhiên ở một trường trung học cơ sở tại Hải Phòng làm hoạt động này cho lớp 6 trong một buổi chiều. Cô chuẩn bị 32 tấm thẻ trắng và một cuộn băng dính.

  1. Chia lớp thành tám nhóm, mỗi nhóm nhận bốn bậc liên tiếp, từ 10 mũ trừ 10 đến 10 mũ 21.
  2. Mỗi nhóm vẽ hoặc dán lên thẻ một vật ở đúng bậc của mình, ghi bậc ở mặt sau. Các nhóm được tra sách giáo khoa nhưng phải tự đổi ra mét.
  3. Dán thẻ dọc hành lang, mỗi thẻ cách nhau đúng một bước chân. Hành lang dài khoảng 25 mét là đủ.
  4. Cả lớp đi từ thẻ nguyên tử tới thẻ Ngân Hà. Ở mỗi thẻ, nhóm phụ trách nói một câu về vật của mình.
  5. Dừng ở thẻ 10 mũ 0 và hỏi: chúng ta đang đứng ở đâu trong thang? Để các em tự nhận xét.
  6. Kết thúc bằng câu hỏi mở: còn bậc nào bỏ trống mà nhóm nào muốn điền? Không chấm nhóm nào đúng nhất.

Điều làm học sinh bất ngờ thường là hai chỗ. Một là từ sợi tóc xuống nguyên tử đã gần sáu bước chân. Hai là bước chân giữa hai thẻ cạnh nhau ở đầu thiên hà ứng với khoảng cách gấp 10 mũ 30 lần bước chân ở đầu nguyên tử, tức số 1 với ba mươi chữ số 0, dù trên hành lang chúng dài như nhau.

Dùng thang để đọc con số trong tin khoa học

Thang bậc mười hữu ích nhất khi bạn gặp một con số lạ trong tin tức và muốn biết nó “to” hay “nhỏ” so với thứ gì. Cách làm: đổi con số ra mét, xác định bậc, rồi nhìn xem bậc đó có vật quen nào. Ba ví dụ giả định dưới đây cho thấy cách đặt con số vào thang.

Con số gặp trong tin (ví dụ)Đổi ra mét, bậcCùng bậc vớiCâu hỏi nên đặt tiếp
Hạt bụi mịn cỡ 2,5 micromet2,5 nhân 10 mũ trừ 6, bậc micrometvi khuẩn, nhỏ hơn tế bàoVì sao mắt không thấy mà vẫn cần đo bằng máy?
Tiểu hành tinh rộng khoảng 1 km10 mũ 3, bậc nghìn métbề ngang một khu phốNó bay cách Trái Đất bao nhiêu bậc?
Tàu thăm dò cách Trái Đất 20 tỷ km2 nhân 10 mũ 13, bậc hệ Mặt Trờibề ngang quỹ đạo Hải Vương tinhTín hiệu từ đó về mất bao lâu?

Câu hỏi ở cột cuối thường dẫn sang một phép tính nhỏ. Với tàu thăm dò, 20 tỷ km chia 300.000 km mỗi giây ra khoảng 67.000 giây, tức khoảng 18 tiếng rưỡi. Con số này nghe dài, nhưng đặt lên thang thì tàu vẫn còn cách ngôi sao gần nhất khoảng ba bậc nữa, tức chưa đi được một phần nghìn quãng đường.

Thói quen đặt con số vào thang trước khi ngạc nhiên giúp bạn phân biệt những tin thật sự đáng chú ý với những con số chỉ lớn vì đơn vị nhỏ.

Những chỗ hay sai khi dùng thang bậc mười

Thang bậc mười rất tiện nhưng cũng dễ làm người mới học hiểu lệch. Mấy điều cần nhớ:

  • Các nấc cách đều trên giấy không có nghĩa là cách đều ngoài thật. Mỗi nấc lớn gấp mười nấc trước, nên nấc cuối dài hơn tất cả các nấc trước cộng lại.
  • Gấp đôi không phải lên một bậc. Muốn lên một bậc phải gấp mười. Một vật to gấp ba vật kia vẫn chỉ hơn nửa bậc.
  • Số mũ âm không phải số âm. 10 mũ trừ 3 là 0,001, vẫn là số dương, chỉ là nhỏ hơn 1.
  • Con người “ở giữa” chỉ đúng một cách tương đối. Thang kéo dài thêm về hai phía, xuống hạt nhân và lên những cấu trúc lớn hơn thiên hà, nên vị trí giữa phụ thuộc vào chỗ ta chọn dừng.
  • Hai vật cùng bậc vẫn có thể khác nhau gần mười lần. Cùng bậc là để xếp loại nhanh, không phải để nói chúng gần bằng nhau.

Câu tự hỏi giúp tránh phần lớn các lỗi trên: “nếu nhân con số nhỏ hơn với 10 mũ chênh lệch, mình có ra con số lớn hơn không?”. Làm phép nhân ngược đó một lần là đủ biết mình đếm bậc đúng hay sai.

Câu hỏi thường gặp

Bậc độ lớn là gì?

Bậc độ lớn là cách xếp các con số theo lũy thừa của 10. Hai con số chênh dưới mười lần thì cùng bậc, chênh mười lần là khác một bậc, chênh một nghìn lần là khác ba bậc. Đây là công cụ chính khi ước lượng.

Từ nguyên tử đến dải Ngân Hà cách nhau bao nhiêu bậc?

Nguyên tử cỡ 10 mũ trừ 10 mét, bề ngang dải Ngân Hà cỡ 10 mũ 21 mét. Hai số mũ chênh nhau 31, nên từ nguyên tử lên thiên hà là khoảng 31 bậc, tức nhân 10 lên khoảng 31 lần.

Dải Ngân Hà rộng bao nhiêu?

Bề ngang dải Ngân Hà vào khoảng 100.000 năm ánh sáng, tức cỡ 10 mũ 21 mét. Con số này thay đổi tùy cách xác định rìa thiên hà, nên các nguồn thường ghi kèm chữ khoảng.

Con người nằm ở đâu trên thang kích thước?

Con người cao cỡ 10 mũ 0 mét, cách nguyên tử khoảng 10 bậc và cách bề ngang Ngân Hà khoảng 21 bậc. Vì vậy ta nằm ở phần giữa thang nhưng gần thế giới nguyên tử hơn.

Gấp đôi có phải là lên một bậc độ lớn không?

Không. Lên một bậc là gấp mười lần. Gấp đôi chỉ khoảng một phần ba bậc, gấp ba khoảng một nửa bậc. Nhầm chỗ này làm các phép so sánh bị phóng đại rất nhiều.

Có cần biết logarit để dùng thang bậc mười không?

Không cần. Chỉ cần đếm số chữ số 0 hoặc đọc số mũ của 10 là đủ cho phần lớn việc so sánh. Logarit giúp tính chính xác hơn phần lẻ của bậc, nhưng không bắt buộc ở mức cảm nhận độ lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138