Kính hiển vi phóng đại 400 lần thường là thị kính 10 lần nhân vật kính 40 lần; ở mức này một tế bào cỡ 20 micromet trông to như vật 8 mm đặt trước mắt, đủ thấy nhân và vách tế bào, còn vi khuẩn chỉ hiện ra như những chấm nhỏ cỡ hạt cát và virus thì không thấy được.
Lý do nằm ở hai khái niệm hay bị lẫn: độ phóng đại cho biết ảnh to lên bao nhiêu, còn độ phân giải cho biết hai chi tiết gần nhau đến đâu vẫn tách được. Phần dưới đây tính độ phóng đại cho từng vật kính, đổi ra kích thước ảnh của tế bào và vi khuẩn, chỉ cách đo cỡ tế bào bằng thị trường và giải thích vì sao quảng cáo “phóng 1.000 lần” chưa nói hết.
Độ phóng đại bằng thị kính nhân vật kính
Kính hiển vi quang học trong trường học thường có thị kính 10 lần, nơi đặt mắt, và ba bốn vật kính xoay được ở gần tiêu bản. Độ phóng đại tổng bằng tích hai con số.
| Vật kính | Thị kính | Độ phóng đại tổng | Hợp để xem |
|---|---|---|---|
| 4 lần | 10 lần | 40 lần | tìm vùng cần xem, lát cắt lá, côn trùng nhỏ |
| 10 lần | 10 lần | 100 lần | hình dạng tế bào, sợi nấm, tảo |
| 40 lần | 10 lần | 400 lần | nhân tế bào, lục lạp, hồng cầu |
| 100 lần, dùng dầu soi | 10 lần | 1.000 lần | vi khuẩn đã nhuộm màu |
Chỗ hay sai là cộng thay vì nhân: 10 cộng 40 ra 50 chứ không phải 400. Một sai lầm khác là quên rằng độ phóng đại tính theo chiều dài. Ảnh phóng 400 lần về chiều dài thì diện tích lớn lên 400 nhân 400, tức 160.000 lần. Vì vậy khi chuyển từ vật kính 10 lần sang 40 lần, bạn chỉ thấy được một phần mười sáu vùng cũ, và ảnh tối đi rõ rệt, phải mở thêm đèn.
Ở mỗi mức phóng đại, tế bào và vi khuẩn trông to cỡ nào
Nhân kích thước thật với độ phóng đại là ra kích thước ảnh mà mắt cảm nhận, như thể vật to cỡ đó đặt ở khoảng cách đọc sách. Kích thước thật dùng giá trị đại diện kèm chữ khoảng.
| Vật | Kích thước thật (khoảng) | Ở 100 lần | Ở 400 lần | Ở 1.000 lần |
|---|---|---|---|---|
| Tế bào thực vật | 50 µm | 5 mm | 2 cm | 5 cm |
| Tế bào người | 20 µm | 2 mm | 8 mm | 2 cm |
| Hồng cầu | 7,5 µm | 0,75 mm | 3 mm | 7,5 mm |
| Vi khuẩn | 2 µm | 0,2 mm | 0,8 mm | 2 mm |
| Virus | 0,1 µm | 0,01 mm | 0,04 mm | 0,1 mm, nhưng mờ, không tách được |
Mắt người thấy được vật cỡ khoảng 0,1 mm. Theo bảng, vi khuẩn bắt đầu “lọt” vào tầm nhìn từ khoảng 100 lần trở lên, nhưng ở 100 lần nó chỉ là một chấm, phải lên 1.000 lần mới thấy rõ hình que hay hình cầu. Hàng virus nhắc một điều quan trọng: theo con số, ở 1.000 lần virus phóng ra cỡ 0,1 mm, nhưng trên thực tế vẫn không nhìn thấy, vì giới hạn không nằm ở độ phóng đại mà ở độ phân giải.
Phóng đại không phải là thấy thêm chi tiết
Hãy nghĩ tới chuyện phóng to một tấm ảnh chụp bằng điện thoại. Kéo hai ngón tay ra, ảnh to dần, nhưng đến một lúc chỉ còn thấy những ô vuông mờ, không thêm chi tiết nào. Kính hiển vi quang học cũng có giới hạn tương tự, chỉ khác là giới hạn đến từ bản chất của ánh sáng chứ không phải từ cảm biến máy ảnh.
Với ánh sáng nhìn thấy, kính hiển vi quang học tốt nhất cũng không tách được hai điểm gần nhau hơn khoảng 0,2 micromet. Đó gọi là giới hạn phân giải. Phần lớn virus nhỏ hơn mức này, nên dù phóng 1.000 hay 2.000 lần, virus cũng không hiện thành hình rõ ràng. Phóng thêm sau giới hạn đó chỉ làm ảnh to hơn mà mờ hơn, người trong nghề gọi là phóng đại rỗng.
Từ đây có một quy tắc dễ nhớ: độ phóng đại hữu ích của kính hiển vi quang học dừng ở khoảng vài trăm đến hơn một nghìn lần. Muốn thấy virus hay cấu trúc nhỏ hơn, phải dùng kính hiển vi điện tử, vốn dùng chùm electron thay cho ánh sáng và chỉ có ở các viện, trường đại học, bệnh viện lớn.
Ước lượng kích thước tế bào bằng thị trường
Thị trường là vòng tròn sáng bạn thấy khi nhìn vào thị kính. Nếu biết đường kính thực của vòng tròn đó, bạn ước lượng được cỡ tế bào chỉ bằng cách đếm. Ví dụ dưới đây là của một nhóm học sinh lớp 10 ở Thái Nguyên.
- Đặt một thước nhựa có vạch milimet dưới vật kính 4 lần. Nhóm đếm được khoảng 4,5 vạch trong vòng sáng, vậy đường kính thị trường khoảng 4,5 mm.
- Chuyển sang vật kính 40 lần, tức gấp 10 lần vật kính cũ. Đường kính thị trường nhỏ đi 10 lần, còn khoảng 0,45 mm, tức 450 micromet.
- Đặt tiêu bản tế bào biểu bì lá vào, đếm số tế bào xếp dọc theo một đường kính của vòng sáng. Nhóm đếm được khoảng 9 tế bào.
- Chia: 450 micromet chia 9 được khoảng 50 micromet mỗi tế bào.
- Ghi kết quả dạng khoảng, ví dụ “từ 40 đến 60 micromet”, vì tế bào không đều nhau và việc đếm có sai số một hai tế bào.
Đường kính thị trường 4,5 mm chỉ là ví dụ của chiếc kính nhóm đó dùng; kính khác sẽ khác, nên mỗi lớp nên tự đo bằng thước cho kính của mình. Cách làm này không cần thước đo trị kính chuyên dụng mà vẫn ra đúng bậc độ lớn. Nếu kết quả ra 5 mm hay 0,5 micromet cho một tế bào lá, chắc chắn đã nhầm đơn vị ở bước đổi.
Những chỗ hay nhầm khi dùng kính hiển vi ở trường
Bắt đầu ngay bằng vật kính lớn nhất. Thị trường ở 400 lần rất hẹp, chỉ khoảng nửa milimet, nên rất khó tìm mẫu. Luôn bắt đầu ở 40 lần, đưa vùng cần xem vào giữa, rồi mới xoay lên.
Nghĩ rằng ảnh lớn hơn là tốt hơn. Ở 100 lần thường thấy được cách các tế bào xếp với nhau, điều mà ở 400 lần không còn thấy. Mức phóng đại phù hợp phụ thuộc câu hỏi bạn đang muốn trả lời.
Quên rằng ảnh bị đảo ngược. Trong kính hiển vi quang học thông thường, ảnh bị lật cả trên dưới lẫn trái phải. Muốn đưa mẫu sang phải trong ảnh, bạn phải đẩy tiêu bản sang trái.
Nhầm bọt khí với tế bào. Bọt khí trong giọt nước trông tròn, viền đen dày và sáng ở giữa. Tế bào thật có viền mảnh hơn và có cấu trúc bên trong. Đây là nhầm lẫn rất phổ biến ở bài thực hành đầu tiên.
Tin vào con số quảng cáo của kính đồ chơi. Một số kính giá rẻ ghi “phóng 1.200 lần” bằng cách dùng thị kính rất lớn với thấu kính chất lượng thấp. Con số đó có thể đúng về phóng đại nhưng ảnh mờ, không thấy được chi tiết tương ứng.
Câu tự hỏi khi gặp một con số về kính hiển vi
Khi đọc thông số một chiếc kính, một bức ảnh “chụp qua kính hiển vi” hay một bài đăng khoa học, mấy câu hỏi sau giúp bạn tự kiểm:
- Độ phóng đại ghi là tổng hay chỉ của vật kính? Nhiều ảnh chỉ ghi “40 lần” là vật kính, độ phóng đại tổng thường là 400 lần.
- Vật nhìn thấy có lớn hơn khoảng 0,2 micromet không? Nếu nhỏ hơn mà ảnh lại rõ nét bằng kính quang học, cần hỏi lại loại kính đã dùng.
- Ảnh có thước tỉ lệ không? Ảnh khoa học đúng chuẩn thường có một vạch nhỏ ghi kích thước thật. Không có vạch đó thì không biết vật to cỡ nào.
- Kích thước suy ra có hợp lý không? Tế bào hàng chục micromet, vi khuẩn vài micromet. Một “vi khuẩn” 50 micromet hay một “tế bào người” 1 micromet là dấu hiệu nhầm.
- Con số phóng đại của kính đồ chơi có đi kèm độ phân giải không? Thường là không, và đó là lý do nên thận trọng.
Năm câu hỏi này không cần kiến thức chuyên sâu, chỉ cần nhớ ba mốc: mắt thấy khoảng 0,1 mm, kính quang học tách được khoảng 0,2 micromet, và độ phóng đại tổng là tích hai thấu kính.
Kính lúp gắn điện thoại và kính hiển vi mini
Nhiều gia đình mua kính lúp kẹp vào camera điện thoại hay kính hiển vi mini cầm tay, quảng cáo phóng 60 lần, 100 lần. Con số này thường được tính bằng cách so ảnh trên màn hình với vật thật, nên phụ thuộc cả cỡ màn hình chứ không chỉ thấu kính. Cùng một tấm ảnh, xem trên máy tính bảng sẽ “phóng” nhiều hơn xem trên điện thoại.
Còn nút zoom trên camera điện thoại phần lớn là phóng to bằng phần mềm, giống kéo hai ngón tay trên ảnh: ảnh to hơn nhưng không thêm chi tiết. Đây chính là phóng đại rỗng đã nói ở trên, chỉ là xảy ra sớm hơn rất nhiều.
Những dụng cụ này vẫn rất đáng dùng với trẻ: xem vân lá, cánh bướm, hạt phấn hoa, sợi vải, sợi tóc. Chúng phù hợp với vật cỡ từ vài chục micromet trở lên. Muốn xem tế bào rõ ràng thì cần kính hiển vi có vật kính thật; muốn xem vi khuẩn thì cần vật kính dầu và kỹ thuật nhuộm, việc nên làm ở phòng thí nghiệm trường.
Những thứ không cần mua khi chọn kính cho trẻ
Phụ huynh hay bị cuốn vào con số phóng đại khi chọn kính hiển vi cho con. Dựa trên các con số trong bài, có vài thứ không cần thiết:
- Không cần kính ghi phóng đại trên 1.000 lần. Kính quang học không thấy thêm gì đáng kể sau mức đó, và kính rẻ thì thường mờ từ trước.
- Không cần bộ tiêu bản vi khuẩn nếu kính không có vật kính dầu. Ở 400 lần vi khuẩn chỉ là chấm nhỏ, dễ làm trẻ thất vọng.
- Không cần màn hình gắn liền nếu trẻ đã quen nhìn qua thị kính. Nhìn trực tiếp giúp trẻ tập lấy nét và hiểu ảnh bị đảo ngược.
- Không cần nhiều phụ kiện hóa chất. Một lọ nước, vài lam kính, lá cây, vảy hành, sợi tóc là đủ cho hàng chục buổi khám phá.
Điều đáng đầu tư là thấu kính rõ ở các mức 40, 100 và 400 lần, đèn chiếu đủ sáng và giá đỡ chắc chắn. Kèm theo đó là thói quen cùng trẻ ước lượng kích thước vật đang xem bằng thị trường, vì đó là lúc con số trở thành thứ trẻ tự khám phá chứ không phải thứ để học thuộc. Không cần chấm điểm hay so bé với bạn, chỉ cần hỏi bé đã thấy gì.
Câu hỏi thường gặp
Cách tính độ phóng đại của kính hiển vi như thế nào?
Độ phóng đại tổng bằng độ phóng đại của thị kính nhân với độ phóng đại của vật kính. Ví dụ thị kính 10 lần và vật kính 40 lần cho độ phóng đại tổng 400 lần. Không cộng hai con số với nhau.
Kính hiển vi 400 lần nhìn thấy được gì?
Ở 400 lần thấy rõ tế bào thực vật, tế bào người, nhân tế bào, lục lạp và hồng cầu. Vi khuẩn chỉ hiện thành chấm nhỏ, muốn thấy rõ hình dạng cần khoảng 1.000 lần và nhuộm màu. Virus thì không thấy.
Vì sao kính hiển vi quang học không thấy được virus?
Vì ánh sáng nhìn thấy giới hạn khả năng tách chi tiết ở khoảng 0,2 micromet, mà phần lớn virus nhỏ hơn mức này. Phóng to thêm chỉ làm ảnh mờ to ra, nên phải dùng kính hiển vi điện tử.
Độ phóng đại và độ phân giải khác nhau thế nào?
Độ phóng đại cho biết ảnh to lên bao nhiêu lần, còn độ phân giải cho biết hai điểm gần nhau đến đâu vẫn tách được. Một chiếc kính phóng đại lớn nhưng phân giải kém vẫn cho ảnh to mà mờ.
Làm sao ước lượng kích thước tế bào dưới kính hiển vi?
Đo đường kính thị trường bằng thước milimet ở vật kính nhỏ, chia theo tỉ lệ khi đổi vật kính, rồi đếm số tế bào xếp dọc đường kính. Lấy đường kính thị trường chia cho số tế bào là ra cỡ một tế bào.
Kính hiển vi đồ chơi ghi phóng 1.200 lần có đáng tin không?
Con số có thể đúng về mặt phóng đại, nhưng chất lượng thấu kính thấp nên ảnh mờ và không thấy được chi tiết tương ứng. Khi chọn kính cho trẻ, nên ưu tiên ảnh rõ ở 40 đến 400 lần hơn là con số phóng đại cao.