CucDai.comCực Đại
Con số trong vũ trụ và thế giới vi mô

Mặt Trăng cách Trái Đất bao xa: xếp vừa 30 Trái Đất và mô hình 7 mét tự dựng ở nhà

Khoảng 384.000 km nghĩa là vừa 30 Trái Đất xếp hàng. Cách dựng mô hình bóng rổ và quả bóng tennis cách nhau 7 mét để thấy Mặt Trăng xa hơn ta tưởng.

Teenage boy in a long school corridor holding a basketball while his sister kneels far away with a small tennis ball, wide angle from behind, soft morning light

Mặt Trăng cách Trái Đất trung bình khoảng 384.000 km, tức là đặt chừng 30 quả địa cầu cỡ Trái Đất nối đuôi nhau mới lấp đầy khoảng trống giữa hai thiên thể. Nếu thu Trái Đất lại bằng một quả bóng rổ, Mặt Trăng chỉ to cỡ quả bóng tennis và phải đặt cách xa khoảng 7,2 mét, chứ không nằm sát bên như hình vẽ trong nhiều cuốn sách.

Con số 384.000 km khó cảm vì nó vừa đủ lớn để vượt mọi quãng đường ta từng đi, lại vừa đủ nhỏ để bị coi là “gần” khi đặt cạnh khoảng cách tới Mặt Trời. Phần dưới đây đổi con số đó ra thời gian đi xe, ra số vòng quanh Trái Đất và ra một mô hình bạn dựng được trong hành lang hay sân nhà chỉ với hai quả bóng và một cuộn thước dây.

Đổi 384.000 km ra những quãng đường quen thuộc

Cách dễ nhất để cảm một khoảng cách lớn là hỏi: nếu đi bằng phương tiện mình quen thì mất bao lâu. Giả sử có một con đường thẳng dẫn lên Mặt Trăng và bạn chạy xe máy đều 40 km mỗi giờ, không nghỉ, không ngủ. Lấy 384.000 chia cho 40 được 9.600 giờ, chia tiếp cho 24 được 400 ngày, tức là hơn một năm ngồi liền trên yên xe. Đổi sang ô tô chạy đều 80 km mỗi giờ thì thời gian giảm một nửa, còn khoảng 200 ngày.

Một cách so khác là dùng chính Trái Đất làm thước. Bán kính Trái Đất khoảng 6.400 km nên chu vi đường xích đạo vào khoảng 40.000 km. Lấy 384.000 chia cho 40.000 được khoảng 9,6, nghĩa là quãng đường lên Mặt Trăng dài cỡ chín vòng rưỡi quanh xích đạo. Người tài xế xe tải chạy đường dài cả đời có khi tích được vài triệu km, tức là đủ đi lên Mặt Trăng và quay về vài lần. Như vậy khoảng cách này không phải thứ vô hạn, nó nằm trong tầm “một đời người lái xe”, nhưng vượt xa mọi chuyến đi trong một kỳ nghỉ.

Vì sao vừa đúng khoảng 30 Trái Đất xếp hàng

Đường kính Trái Đất gấp đôi bán kính, tức khoảng 12.800 km. Lấy 384.000 chia cho 12.800 ra đúng 30. Con số tròn này rất tiện để nhớ và để dựng mô hình, vì bạn chỉ cần nhân cỡ quả bóng tượng trưng cho Trái Đất với 30 là ra khoảng cách cần đặt.

Vật tượng trưng cho Trái ĐấtĐường kính vậtMặt Trăng tương ứng (khoảng)Đặt cách nhau (khoảng)
Bóng rổ24 cm6,5 cm, cỡ quả bóng tennis7,2 m
Bóng đá22 cm6 cm, cỡ quả chanh to6,6 m
Quả bưởi15 cm4 cm, cỡ quả quất to4,5 m
Quả cam8 cm2,2 cm, cỡ quả nho2,4 m
Viên bi1,6 cmchưa tới nửa cm, cỡ hạt tiêu48 cm

Đường kính Mặt Trăng khoảng 3.470 km, bằng chừng 27% đường kính Trái Đất, nên trong mọi hàng của bảng, Mặt Trăng luôn hơi nhỏ hơn một phần tư quả bóng Trái Đất. Bạn có thể tự kiểm từng dòng bằng hai phép nhân: đường kính vật nhân 0,27 ra cỡ Mặt Trăng, đường kính vật nhân 30 ra khoảng cách.

Dựng mô hình 7 mét trong hành lang: các bước

Nam học lớp 7 ở Huế thử dựng mô hình này cho buổi sinh hoạt câu lạc bộ khoa học. Cậu chỉ cần một quả bóng rổ, một quả bóng tennis, một cuộn thước dây và một người phụ.

  1. Đo đường kính quả bóng rổ bằng cách quấn thước quanh chỗ phình nhất để lấy chu vi rồi chia cho 3,14. Bóng rổ thường cho chu vi khoảng 75 cm, chia ra được gần 24 cm.
  2. Nhân đường kính vừa đo với 30 để có khoảng cách cần đặt. Với 24 cm, kết quả là 720 cm, tức 7,2 mét.
  3. Đặt bóng rổ ở một đầu hành lang, kéo thước dây thẳng ra 7,2 mét rồi cho bạn cầm bóng tennis đứng đúng vạch đó.
  4. Trước khi kéo thước, hỏi cả nhóm đoán xem Mặt Trăng phải đứng ở đâu. Ghi lại các dự đoán bằng phấn hoặc giấy dán dưới sàn để so sau.
  5. Đứng cạnh bóng rổ nhìn về phía bóng tennis. Phần lớn người đoán đặt Mặt Trăng chỉ cách nửa mét đến một mét, nên khoảng trống thật làm cả nhóm bất ngờ.
  6. Nếu hành lang không đủ dài, chuyển sang bộ quả cam và quả nho, khi đó chỉ cần khoảng 2,4 mét là vừa một chiếc bàn học dài.

Phần đoán trước là phần quan trọng nhất. Không ai bị chấm đúng sai, mục đích là để mỗi người thấy cảm giác ban đầu của mình lệch bao xa so với con số thật.

Những chỗ hay hiểu sai về khoảng cách này

Hình trong sách không vẽ theo tỉ lệ. Để vừa trang giấy, người vẽ thường đặt Mặt Trăng sát Trái Đất, cách chừng một hai lần đường kính. Hình như vậy giúp minh hoạ chuyển động nhưng gieo cảm giác sai về độ xa. Khi gặp hình như thế, nhớ tự nhẩm lại con số 30.

Khoảng cách không cố định. Quỹ đạo Mặt Trăng hơi dẹt nên có lúc gần, lúc xa. Chênh lệch giữa lúc gần nhất và xa nhất vào khoảng một phần mười, đủ để Mặt Trăng trông to hơn một chút vào những đêm người ta gọi là siêu trăng, nhưng không làm thay đổi bức tranh chung.

Mặt Trăng trên đường chân trời trông to không phải vì gần hơn. Lúc mới mọc, Mặt Trăng có vẻ lớn vì mắt so nó với cây cối, nhà cửa ở xa. Thật ra lúc đó nó còn xa bạn hơn một chút so với lúc lên đỉnh đầu, vì bạn đứng lệch khỏi đường nối tâm Trái Đất – Mặt Trăng.

Xa không có nghĩa là “ở tận cùng vũ trụ”. Trong thang vũ trụ, Mặt Trăng là hàng xóm sát vách. Mặt Trời xa hơn khoảng 390 lần, mà Mặt Trời cũng chỉ là một ngôi sao ở rất gần chúng ta.

Ánh sáng và sóng vô tuyến cần bao lâu để đi hết quãng này

Ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây. Lấy 384.000 chia cho 300.000 được khoảng 1,3 giây. Nói cách khác, ánh trăng bạn nhìn thấy tối nay đã rời bề mặt Mặt Trăng khoảng một giây rưỡi trước. Sóng vô tuyến đi cùng tốc độ với ánh sáng, nên một câu nói gửi từ Trái Đất lên Mặt Trăng rồi nhận câu trả lời ngay lập tức cũng phải chờ ít nhất khoảng 2,6 giây cho cả đi lẫn về.

Con số 2,6 giây nghe nhỏ, nhưng đủ để thấy vì sao người điều khiển một chiếc xe tự hành trên Mặt Trăng từ Trái Đất không thể lái như chơi trò chơi điện tử. Mỗi lần bấm nút rẽ, hình ảnh phản hồi về trễ gần ba giây, cộng thêm thời gian xử lý của máy. Đây là một ví dụ hay để thấy cùng một khoảng cách có thể vừa “gần” với ánh sáng, vừa “xa” với phản xạ của con người. Khi bạn đọc tin về một nhiệm vụ lên Mặt Trăng, hãy nhẩm thử: mỗi lệnh từ mặt đất đều tới nơi chậm hơn một giây, và mọi quyết định cần phản ứng nhanh hơn thế phải do máy trên tàu tự làm.

Đặt Mặt Trăng cạnh những thứ “trên trời” khác trong cùng mô hình

Khi nghe tin về trạm vũ trụ hay vệ tinh viễn thông, nhiều người hình dung chúng ở “gần Mặt Trăng”. Giữ nguyên mô hình quả bóng rổ 24 cm, ta đặt thử các vật đó vào đúng chỗ. Trạm vũ trụ quốc tế bay ở độ cao khoảng 400 km, vệ tinh địa tĩnh dùng cho truyền hình nằm ở độ cao khoảng 36.000 km.

VậtĐộ cao hoặc khoảng cách thật (khoảng)Trong mô hình bóng rổ 24 cm (khoảng)
Trạm vũ trụ quốc tế400 kmchưa tới 1 cm trên mặt bóng, cỡ bề dày ngón tay
Vệ tinh địa tĩnh36.000 kmkhoảng 67 cm, chừng một sải tay
Mặt Trăng384.000 kmkhoảng 7,2 m, cuối hành lang
Mặt Trời150 triệu kmkhoảng 2,8 km, ra tận đầu xã bên

Bảng này sửa một hình dung rất phổ biến. Các phi hành gia trên trạm vũ trụ gần như sát mặt quả bóng, còn những chuyến bay lên Mặt Trăng phải đi xa gấp gần một nghìn lần độ cao đó. Ngay cả vệ tinh địa tĩnh, vốn đã được coi là rất xa, cũng chỉ đi được chưa tới một phần mười quãng đường lên Mặt Trăng.

Bạn có thể tự kiểm từng dòng bằng một phép tính: lấy khoảng cách thật chia cho 12.800 rồi nhân với 24 cm. Ví dụ với trạm vũ trụ: 400 chia 12.800 nhân 24 ra khoảng 0,75 cm. Phép tính này cũng cho thấy vì sao ảnh chụp từ trạm vũ trụ chỉ thấy một mảng cong của Trái Đất, trong khi ảnh chụp từ Mặt Trăng mới thấy trọn quả cầu nhỏ lơ lửng.

Câu tự hỏi để kiểm một con số về Mặt Trăng

Khi đọc một bài báo, một video hay nghe ai đó nói về khoảng cách tới Mặt Trăng, bạn có thể dùng vài câu hỏi nhanh dưới đây để biết con số có hợp lý không mà không cần tra cứu ngay.

  • Con số có nằm quanh mức vài trăm nghìn km không? Nếu thấy “vài nghìn km” hay “vài triệu km”, nhiều khả năng ai đó nhầm đơn vị hoặc nhầm với Mặt Trời.
  • Chia cho đường kính Trái Đất có ra quanh 30 không? Ra 3 hay 300 thì có chỗ sai.
  • Thời gian ánh sáng đi có quanh một giây không? Nếu ai đó nói ánh trăng mất vài phút mới tới, họ đang nhầm với ánh sáng Mặt Trời.
  • Con số có kèm chữ “trung bình” hoặc “khoảng” không? Vì khoảng cách thay đổi theo vị trí trên quỹ đạo, một con số chính xác đến từng km mà không nói thời điểm là dấu hiệu đáng ngờ.
  • Mô hình trong tranh có đặt Mặt Trăng cách khoảng 30 lần đường kính Trái Đất không? Nếu không, đó là hình minh hoạ, không phải hình tỉ lệ.

Năm câu hỏi này dùng được cả khi dạy con, khi tranh luận với bạn bè hay khi tự soạn bài thuyết trình. Thói quen đặt con số cạnh một vật quen thuộc giúp bạn nhớ lâu hơn nhiều so với việc học thuộc 384.000 km.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trăng cách Trái Đất bao nhiêu km?

Khoảng cách trung bình vào khoảng 384.000 km. Do quỹ đạo hơi dẹt nên lúc gần, lúc xa, chênh lệch giữa hai thái cực vào khoảng một phần mười, vì vậy các nguồn hay ghi con số trung bình kèm chữ khoảng.

Giữa Trái Đất và Mặt Trăng xếp được bao nhiêu quả Trái Đất?

Đường kính Trái Đất khoảng 12.800 km, lấy 384.000 chia cho 12.800 ra 30. Vì vậy có thể xếp khoảng 30 quả cầu cỡ Trái Đất nối đuôi nhau vào khoảng trống đó, một con số tròn rất dễ nhớ.

Nếu Trái Đất bằng quả bóng rổ thì Mặt Trăng to cỡ nào và đặt ở đâu?

Với quả bóng rổ đường kính khoảng 24 cm, Mặt Trăng tương ứng to khoảng 6,5 cm, gần bằng quả bóng tennis, và phải đặt cách xa khoảng 7,2 mét. Hầu hết người đoán đều đặt gần hơn rất nhiều.

Đi xe máy lên Mặt Trăng mất bao lâu?

Đây là phép tưởng tượng để cảm khoảng cách. Chạy đều 40 km mỗi giờ không nghỉ thì mất 9.600 giờ, tức khoảng 400 ngày. Đi ô tô 80 km mỗi giờ thì khoảng 200 ngày, vẫn hơn nửa năm ngồi xe.

Ánh sáng từ Mặt Trăng tới Trái Đất mất bao lâu?

Ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây, nên quãng 384.000 km mất khoảng 1,3 giây. Một tín hiệu gửi đi rồi nhận phản hồi ngay cũng mất ít nhất khoảng 2,6 giây cho cả đường đi và đường về.

Vì sao Mặt Trăng lúc mới mọc trông to hơn?

Đó chủ yếu là ảo giác của mắt khi so Mặt Trăng với cây cối và nhà cửa ở chân trời. Khoảng cách lúc đó không gần hơn, thậm chí còn xa hơn chút ít so với khi Mặt Trăng lên cao trên đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138