Nếu thu Mặt Trời lại bằng một quả bóng đường kính 20 cm thì Trái Đất chỉ bằng hạt vừng nhỏ chưa tới 2 mm, nằm cách quả bóng khoảng 21 mét, còn Hải Vương tinh ở xa khoảng 640 mét. Đó là lý do gần như mọi mô hình hệ Mặt Trời bày trong lớp học đều sai tỉ lệ: nếu giữ đúng cả kích thước lẫn khoảng cách, các hành tinh nhỏ đến mức không nhìn thấy trên bàn.
Phần dưới đây trình bày cách chọn tỉ lệ, bảng khoảng cách tính sẵn cho tám hành tinh, cách dựng mô hình đi bộ trên một con đường làng hay sân vận động, và những chỗ người làm mô hình hay vấp. Mọi con số đều là số tròn kèm chữ khoảng, đủ chính xác cho mục đích cảm nhận độ lớn.
Đơn vị thiên văn: cái thước để đo cả hệ Mặt Trời
Khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời vào khoảng 150 triệu km. Các nhà thiên văn gọi khoảng cách này là một đơn vị thiên văn, viết tắt AU. Dùng AU thì khoảng cách các hành tinh thành những con số nhỏ dễ nhớ: Thủy tinh khoảng 0,39 AU, Kim tinh khoảng 0,72 AU, Trái Đất 1 AU, Hỏa tinh khoảng 1,5 AU, Mộc tinh khoảng 5,2 AU, Thổ tinh khoảng 9,5 AU, Thiên Vương tinh khoảng 19 AU và Hải Vương tinh khoảng 30 AU.
Nhìn dãy số này bạn đã thấy một điều mà hình vẽ thường giấu đi: bốn hành tinh đá nằm chen chúc trong vòng chưa tới hai AU, còn bốn hành tinh khí khổng lồ trải ra tới 30 AU. Từ Hỏa tinh ra Mộc tinh xa hơn cả quãng từ Mặt Trời tới Hỏa tinh. Từ Thổ tinh ra Thiên Vương tinh gần gấp đôi khoảng cách Mặt Trời – Thổ tinh. Hệ Mặt Trời không phải những vòng tròn cách đều mà là những vòng giãn ra rất nhanh.
Bảng mô hình khi Mặt Trời là quả bóng 20 cm
Đường kính Mặt Trời khoảng 1,4 triệu km. Thu về 20 cm nghĩa là mỗi mét trong mô hình ứng với khoảng 7 triệu km ngoài thật. Chia khoảng cách thật cho 7 triệu km là ra số mét cần đặt.
| Thiên thể | Khoảng cách tới Mặt Trời (AU, khoảng) | Đặt cách quả bóng (khoảng) |
|---|---|---|
| Thủy tinh | 0,39 | 8 m |
| Kim tinh | 0,72 | 15 m |
| Trái Đất | 1 | 21 m |
| Hỏa tinh | 1,5 | 33 m |
| Mộc tinh | 5,2 | 110 m |
| Thổ tinh | 9,5 | 200 m |
| Thiên Vương tinh | 19 | 410 m |
| Hải Vương tinh | 30 | 640 m |
Trong cùng tỉ lệ đó, Trái Đất có đường kính khoảng 12.800 km chia cho 7 triệu km mỗi mét, ra chưa tới 2 mm, tức cỡ một hạt vừng. Mộc tinh lớn nhất trong các hành tinh cũng chỉ khoảng 2 cm, cỡ một quả nho nhỏ. Muốn kiểm lại một dòng, lấy số AU nhân 150 triệu rồi chia 7 triệu, hoặc gọn hơn là nhân số AU với khoảng 21.
Dựng mô hình đi bộ trên một con đường
Cô giáo dạy Vật lý ở một trường trung học tại Lâm Đồng dựng mô hình này cho lớp 9 trên con đường đất dọc đồi chè. Cô chọn bóng 20 cm vì quãng 640 mét vừa đủ cho một buổi đi bộ.
- Chọn đường thẳng hoặc gần thẳng dài ít nhất 650 mét, an toàn, ít xe. Sân vận động không đủ cho hành tinh xa, nhưng đủ cho bốn hành tinh đầu.
- Đặt quả bóng ở điểm đầu. Đo bước chân trung bình của một bạn bằng cách đi 10 bước rồi đo tổng quãng, chia cho 10.
- Đổi khoảng cách trong bảng ra số bước. Ví dụ bước chân dài 0,7 m thì Trái Đất ở khoảng 30 bước, Mộc tinh ở khoảng 160 bước.
- Mỗi nhóm giữ một hành tinh làm bằng hạt vừng, hạt tiêu hay hạt đậu dán lên miếng bìa nhỏ, đi tới điểm của mình rồi dừng lại.
- Khi tới Mộc tinh, cả lớp quay lại nhìn quả bóng. Nó đã nhỏ lại đáng kể. Khi tới Hải Vương tinh, quả bóng gần như chỉ còn là một chấm.
- Cuối buổi, mỗi nhóm kể một điều làm mình bất ngờ nhất. Không cần chấm điểm, chỉ cần ghi lại để so với cảm nhận trước khi đi.
Cảm giác đi bộ suốt mấy phút giữa hai hạt đậu là thứ không hình vẽ nào truyền được. Nhiều học sinh nhớ mãi bài học vì chính đôi chân mình đã đo khoảng trống của hệ Mặt Trời.
Chọn tỉ lệ khác cho sân nhà, hành lang hay cả một xã
Mặt Trời 1 cm. Khi đó mỗi mét mô hình ứng với 140 triệu km, gần đúng một AU. Trái Đất ở khoảng 1,1 mét, Hải Vương tinh ở khoảng 32 mét. Vừa một sân nhà rộng, nhưng các hành tinh nhỏ hơn hạt bụi, chỉ đánh dấu được bằng que cắm.
Mặt Trời 5 cm. Trái Đất ở khoảng 5,4 mét, Mộc tinh khoảng 28 mét, Hải Vương tinh khoảng 160 mét. Hợp với sân trường có hành lang dài.
Mặt Trời 1 mét. Trái Đất to gần 1 cm, cỡ hạt đậu, đặt cách khoảng 107 mét. Hải Vương tinh xa khoảng 3,2 km. Muốn làm thì cần một con đường liên xã và vài gia đình góp sức.
Mẹo chọn nhanh. Quy tắc dễ nhớ là khoảng cách Mặt Trời – Trái Đất dài khoảng 107 lần đường kính Mặt Trời. Đường kính quả bóng nhân 107 ra chỗ đặt Trái Đất, nhân tiếp 30 ra chỗ đặt Hải Vương tinh. Trước khi chọn quả bóng, đo chiều dài con đường bạn có rồi chia ngược lại cho 107 và 30 để biết quả bóng lớn nhất mà con đường chứa nổi.
Vì sao mô hình bày trên bàn luôn sai tỉ lệ
Mô hình bằng xốp hay nhựa trong cửa hàng đồ dùng học tập phải giải một bài toán không có nghiệm: để thấy rõ các hành tinh, chúng phải đủ to; để vừa mặt bàn, chúng phải đặt gần. Kết quả là cả kích thước lẫn khoảng cách đều bị nén, mà nén theo hai tỉ lệ khác nhau. Mộc tinh thường được làm to gần bằng Mặt Trời, trong khi thật ra Mặt Trời rộng gấp khoảng mười lần Mộc tinh.
Không có gì sai khi dùng mô hình như vậy để học thứ tự hành tinh. Chỗ sai là để học sinh nghĩ đó là hình dạng thật của hệ Mặt Trời. Cách khắc phục đơn giản là luôn ghi kèm hai chữ “không theo tỉ lệ” và cho xem một mô hình đúng tỉ lệ ít nhất một lần. Khi đã đi bộ hết quãng 640 mét, không ai còn nhìn mô hình trên bàn như trước.
Những điều không cần làm khi dựng mô hình
Dựng mô hình đúng tỉ lệ dễ hơn nhiều người nghĩ, nhưng dễ sa vào những việc tốn công mà không giúp hiểu thêm.
- Không cần đặt các hành tinh thẳng hàng như xâu chuỗi. Ngoài thật chúng hiếm khi xếp hàng; thẳng hàng chỉ để dễ đi bộ.
- Không cần tính đến từng mét. Quỹ đạo các hành tinh đều hơi dẹt, nên khoảng cách vốn thay đổi; làm tròn đến vài mét là đủ.
- Không cần tô màu tỉ mỉ cho hạt vừng Trái Đất. Ở tỉ lệ này mắt người không phân biệt được, công sức nên dồn cho phần đo đạc.
- Không cần thêm Mặt Trăng nếu tỉ lệ quá nhỏ. Với Mặt Trời 20 cm, Mặt Trăng chỉ cách Trái Đất chừng 5 cm và nhỏ như hạt bụi.
- Không cần nói con số chính xác của ngôi sao gần nhất ngay buổi đầu. Giữ câu hỏi đó cho buổi sau để học sinh tự đoán.
Mục tiêu của mô hình là cảm giác về khoảng trống. Mọi chi tiết không phục vụ cảm giác đó đều có thể bỏ qua.
Mặt Trời to cỡ nào so với Trái Đất
Trong mô hình 20 cm, chênh lệch giữa quả bóng và hạt vừng thoạt nhìn có vẻ bị phóng đại, nhưng phép tính rất đơn giản. Đường kính Mặt Trời khoảng 1,4 triệu km, đường kính Trái Đất khoảng 12.800 km. Chia hai số cho nhau được khoảng 109. Nghĩa là xếp khoảng 109 quả Trái Đất cạnh nhau mới bằng bề ngang Mặt Trời.
Bề ngang gấp 109 lần thì thể tích gấp 109 nhân 109 nhân 109, khoảng 1,3 triệu lần. Đây là chỗ nhiều người hay sai: nghe “to gấp trăm lần” rồi tưởng Mặt Trời chứa được một trăm Trái Đất, trong khi con số đúng là hơn một triệu. Kích thước tăng theo chiều dài thì thể tích tăng theo lập phương, nên chỉ cần gấp mười lần bề ngang đã là gấp một nghìn lần thể tích.
Một cách tự kiểm ở nhà: lấy một quả bưởi và một hạt đậu xanh. Quả bưởi rộng gấp khoảng ba mươi lần hạt đậu, nhưng nếu đổ đầy đậu vào một cái bát cỡ quả bưởi thì phải tới hàng vạn hạt. Cảm giác chênh lệch giữa “rộng gấp mấy lần” và “chứa được bao nhiêu” chính là chênh lệch giữa 109 và 1,3 triệu.
Ánh sáng bò chậm như con kiến trong mô hình
Ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây, nên quãng 150 triệu km từ Mặt Trời tới Trái Đất mất khoảng 500 giây, tức 8 phút 20 giây. Trong mô hình Mặt Trời 20 cm, quãng đó chỉ dài 21 mét. Lấy 21 mét chia 500 giây được khoảng 4 cm mỗi giây. Nói cách khác, trong mô hình của bạn, ánh sáng, thứ nhanh nhất mà con người biết, chỉ bò chậm như một con kiến trên mặt sân.
Tới Hải Vương tinh ở 30 AU, ánh sáng mất khoảng 30 lần 500 giây, tức 15.000 giây, hơn bốn tiếng đồng hồ. Một lớp học đi bộ hết quãng 640 mét trong khoảng mười phút sẽ “vượt” ánh sáng của mô hình rất xa. Đây là một câu hỏi hay để kết thúc buổi học: nếu ánh sáng mất hơn bốn tiếng mới tới Hải Vương tinh, thì một tấm ảnh do tàu thăm dò gửi về từ đó đã cũ bao lâu khi tới tay chúng ta?
Phép so này giúp thấy hai tầng của con số. Với đời sống trên Trái Đất, tốc độ ánh sáng gần như tức thời. Với hệ Mặt Trời, nó bắt đầu chậm đến mức phải tính bằng phút và giờ. Ra tới các ngôi sao, nó sẽ phải tính bằng năm.
Câu hỏi thường gặp
Một đơn vị thiên văn dài bao nhiêu?
Một đơn vị thiên văn xấp xỉ khoảng cách trung bình từ Trái Đất tới Mặt Trời, vào khoảng 150 triệu km. Dùng đơn vị này, khoảng cách các hành tinh thành những con số nhỏ từ dưới 1 đến khoảng 30.
Nếu Mặt Trời bằng quả bóng 20 cm thì Trái Đất to bao nhiêu?
Trái Đất chỉ to chưa tới 2 mm, cỡ một hạt vừng, và nằm cách quả bóng khoảng 21 mét. Mộc tinh lớn nhất trong các hành tinh cũng chỉ khoảng 2 cm, cỡ quả nho nhỏ, ở cách khoảng 110 mét.
Hệ Mặt Trời rộng bao nhiêu nếu tính tới Hải Vương tinh?
Hải Vương tinh cách Mặt Trời khoảng 30 đơn vị thiên văn, tức khoảng 4,5 tỷ km. Đây chỉ là tới hành tinh xa nhất; vùng chịu ảnh hưởng của Mặt Trời còn kéo dài xa hơn nhiều.
Vì sao mô hình hệ Mặt Trời bán ngoài cửa hàng không đúng tỉ lệ?
Vì không thể vừa giữ hành tinh đủ to để nhìn thấy, vừa đặt vừa mặt bàn. Nhà sản xuất nén cả kích thước lẫn khoảng cách, nên mô hình chỉ dùng để học thứ tự, không cho thấy độ lớn thật.
Làm mô hình hệ Mặt Trời ở sân nhà nhỏ được không?
Được, nếu chọn Mặt Trời cỡ 1 cm. Khi đó Trái Đất ở cách khoảng 1,1 mét và Hải Vương tinh khoảng 32 mét. Các hành tinh quá nhỏ để làm bằng vật thật nên đánh dấu bằng que cắm là đủ.
Có cần tính chính xác đến từng mét không?
Không cần. Quỹ đạo hành tinh hơi dẹt nên khoảng cách thật luôn thay đổi theo thời gian. Làm tròn đến vài mét vẫn giữ nguyên cảm giác về độ rộng của hệ Mặt Trời, đó mới là mục đích chính.