Ngôi sao gần Mặt Trời nhất là Cận Tinh, tên quốc tế Proxima Centauri, cách chúng ta khoảng 4,2 năm ánh sáng, tức khoảng 40 nghìn tỷ km. Một chiếc máy bay chở khách bay đều 900 km mỗi giờ phải bay khoảng 5 triệu năm mới tới nơi, và đó mới chỉ là ngôi sao gần nhất.
Con số này khó cảm vì nó vượt mọi thước đo đời thường cả trăm triệu lần. Phần dưới đây đổi năm ánh sáng ra km từng bước, so với khoảng cách tới Mặt Trời, đặt vào một mô hình thu nhỏ và trả lời câu hỏi mà trẻ hay đặt ra khi nhìn bầu trời: ngôi sao kia có xa lắm không.
Đổi 4,2 năm ánh sáng ra km từng bước
Năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi trong một năm. Ta chỉ cần hai hằng số phổ thông: ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây và một năm có khoảng 31,5 triệu giây.
- Tính một năm ánh sáng: 300.000 km nhân 31,5 triệu giây. Nhân phần số 3 với 3,15 được khoảng 9,45; gom các chữ số 0 lại được bậc nghìn tỷ. Kết quả khoảng 9,5 nghìn tỷ km.
- Nhân với 4,2: 9,5 nhân 4,2 bằng 39,9. Vậy Cận Tinh cách khoảng 40 nghìn tỷ km.
- Viết ra cho đủ số 0 để cảm độ lớn: số 4 theo sau là mười ba chữ số 0, tức 40 nghìn tỷ km. Thử viết đủ ra giấy, chia ba chữ số một nhóm bằng dấu chấm, bạn sẽ có năm nhóm.
- Tự kiểm: 40 nghìn tỷ chia 9,5 nghìn tỷ ra khoảng 4,2. Đúng số năm ánh sáng ban đầu.
- Ghi kết quả kèm chữ khoảng, vì cả hằng số lẫn khoảng cách đều đã được làm tròn.
Chỗ dễ sai nhất là gom chữ số 0. Mẹo là viết mỗi số dưới dạng một con số nhỏ nhân với nghìn, triệu, tỷ: 300.000 là 300 nghìn, 31,5 triệu là 31,5 triệu. Nghìn nhân triệu ra tỷ, nên 300 nhân 31,5 được 9.450 tỷ, tức 9,45 nghìn tỷ. Ai quen đọc “nghìn tỷ” sẽ thấy cách này dễ kiểm hơn đếm số 0.
Đi tới Cận Tinh bằng những phương tiện quen thuộc
Bảng dưới đây là phép tưởng tượng thuần túy để cảm khoảng cách: giả sử có đường đi thẳng, không dừng, tốc độ không đổi. Tàu vũ trụ 20 km mỗi giây là con số giả định để tính, không phải tốc độ của một con tàu cụ thể.
| Phương tiện | Tốc độ giả định | Thời gian tới Cận Tinh (khoảng) |
|---|---|---|
| Đi bộ | 5 km mỗi giờ | khoảng 900 triệu năm |
| Xe máy | 40 km mỗi giờ | khoảng 114 triệu năm |
| Máy bay chở khách | 900 km mỗi giờ | khoảng 5 triệu năm |
| Tàu vũ trụ giả định | 20 km mỗi giây | khoảng 63.000 năm |
| Ánh sáng | 300.000 km mỗi giây | khoảng 4,2 năm |
Cách tính từng dòng: lấy 40 nghìn tỷ km chia cho tốc độ để ra số giờ hoặc số giây, rồi chia tiếp cho số giờ trong một năm, khoảng 8.766, hoặc số giây trong một năm, khoảng 31,5 triệu. Ngay cả với tàu giả định nhanh gấp nhiều lần viên đạn, chuyến đi vẫn dài hơn toàn bộ lịch sử chữ viết của loài người nhiều lần. Đó là lý do mọi kế hoạch đi tới các ngôi sao hiện vẫn chỉ nằm trên giấy.
So với khoảng cách tới Mặt Trời và một mô hình thu nhỏ
Lấy 40 nghìn tỷ km chia cho 150 triệu km được khoảng 266.000. Nghĩa là Cận Tinh xa hơn Mặt Trời khoảng 266 nghìn lần. Nếu thu khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời còn đúng 1 cm, thì Cận Tinh nằm ở cách khoảng 2,7 km. Trên tờ giấy kẻ ô, bạn chấm Mặt Trời và Trái Đất cách nhau một ô; ngôi sao gần nhất phải đặt ở đầu một con phố dài.
Nếu dùng mô hình Mặt Trời cỡ quả bóng 20 cm, trong đó Trái Đất cách 21 mét, thì Cận Tinh, cũng là một quả bóng cỡ tương tự hoặc nhỏ hơn, phải đặt ở cách hơn 5.000 km, xa hơn ba lần chiều dài đất nước ta từ Bắc vào Nam. Giữa hai quả bóng đó gần như hoàn toàn trống rỗng. Cảm giác “bầu trời đầy sao” khi nhìn lên thật ra đến từ việc các ngôi sao rất sáng, chứ không phải vì chúng ở gần nhau.
Phép so này cũng giải thích vì sao ta dùng hai đơn vị khác nhau. Trong hệ Mặt Trời, đơn vị thiên văn cho ra những con số dễ đọc. Ra tới các ngôi sao, đơn vị thiên văn cho ra những con số hàng trăm nghìn, nên người ta chuyển sang năm ánh sáng.
Nhìn thấy gì từ Việt Nam
Cận Tinh quá mờ để thấy bằng mắt thường. Dù là sao gần nhất, nó là một sao lùn đỏ nhỏ và tối, phải dùng kính thiên văn mới thấy. Đây là ví dụ tốt để nói với trẻ rằng gần không có nghĩa là sáng.
Hai sao sáng bên cạnh thì nhìn được. Cận Tinh thuộc cùng hệ với cặp sao Alpha Centauri, cũng cách khoảng 4,4 năm ánh sáng. Vì nằm sâu ở bầu trời phía nam, từ Việt Nam chỉ thấy cặp sao này thấp sát chân trời phía nam vào một số tháng trong năm; càng ở các tỉnh phía Nam như Cà Mau, An Giang càng dễ thấy hơn.
Phần lớn ngôi sao bạn thấy còn xa hơn nhiều. Những ngôi sao sáng quen thuộc trên trời đêm phần lớn cách từ vài năm ánh sáng đến vài trăm năm ánh sáng. Muốn biết khoảng cách của một sao cụ thể, nên tra bảng sao của các đài thiên văn hoặc sách thiên văn phổ thông.
Sao băng không phải ngôi sao. Vệt sáng vụt qua là hạt bụi đá cháy trong khí quyển, cách mặt đất chừng vài chục đến hơn trăm km, gần hơn cả Mặt Trời hàng triệu lần.
Những chỗ hay hiểu sai khi nói về các ngôi sao gần
Khi đọc tin “phát hiện hành tinh quanh ngôi sao gần ta” hay xem phim khoa học viễn tưởng, nhiều người vô tình mang theo những hình dung sai. Một vài điều nên nhớ:
- “Gần” trong thiên văn là gần so với các ngôi sao khác, không phải gần theo nghĩa đời thường. 4,2 năm ánh sáng vẫn là khoảng 40 nghìn tỷ km.
- Ánh sáng ta thấy từ Cận Tinh đã rời nó khoảng 4,2 năm trước. Với ngôi sao cách vài trăm năm ánh sáng, ánh sáng đã rời đi từ vài trăm năm trước.
- Năm ánh sáng là quãng đường, không phải thời gian. Nói “4,2 năm ánh sáng nữa ta tới nơi” là trộn lẫn hai khái niệm.
- Phim viễn tưởng cho tàu bay giữa các vì sao trong vài ngày là hư cấu. Với hiểu biết vật lý hiện nay, không vật nào có khối lượng đạt được tốc độ ánh sáng.
- Mặt Trời cũng là một ngôi sao. Câu hỏi “ngôi sao gần Trái Đất nhất” có đáp án đúng là Mặt Trời; Cận Tinh là ngôi sao gần nhất sau Mặt Trời.
Câu cuối thường được dùng làm câu đố mẹo. Nó có ích ở chỗ nhắc ta rằng Mặt Trời không phải thứ gì đặc biệt về bản chất, chỉ đặc biệt vì ta ở rất gần nó.
Viết khoảng cách sao bằng lũy thừa của 10
Con số 40 nghìn tỷ km có mười ba chữ số 0 sau số 4. Viết đủ ra vừa dài, vừa dễ sót một nhóm. Các nhà khoa học viết gọn thành 4 nhân 10 mũ 13 km, nghĩa là 4 nhân với số 1 có mười ba chữ số 0 theo sau. Số mũ chính là số chữ số 0, nên nhìn số mũ là biết ngay bậc độ lớn mà không phải đếm.
Cách viết này cho phép so sánh rất nhanh. Khoảng cách tới Mặt Trời, 150 triệu km, viết là 1,5 nhân 10 mũ 8 km. Khoảng cách tới Cận Tinh là 4 nhân 10 mũ 13 km. Số mũ chênh nhau 5, nghĩa là khoảng cách lớn hơn cỡ một trăm nghìn lần, rồi nhân thêm 4 chia 1,5 thì ra cỡ 266.000 lần như đã tính. Bạn không cần máy tính vẫn biết được bậc của kết quả.
Với học sinh lớp 6, lớp 7 chưa quen số mũ, có thể dùng chữ: nghìn là ba số 0, triệu là sáu, tỷ là chín, nghìn tỷ là mười hai. 40 nghìn tỷ là 40 với mười hai số 0, tức 4 với mười ba số 0. Hai cách nói chỉ là một. Điều cần tập là thói quen tự hỏi “con số này có bao nhiêu chữ số 0” mỗi khi gặp một khoảng cách trong vũ trụ, vì sai một chữ số 0 là sai mười lần.
Một buổi học ngoài trời và câu tự hỏi để kiểm con số
Thầy Lâm dạy Vật lý ở một trường trung học tại Gia Lai đưa lớp 8 ra sân bóng vào buổi tối trời quang. Thầy đặt một chiếc đèn pin ở giữa sân làm Mặt Trời, cho một bạn cầm hạt đậu đứng cách 1 cm, rồi hỏi cả lớp: “Ngôi sao gần nhất phải đặt ở đâu?”. Các câu trả lời đi từ góc sân đến cổng trường, không bạn nào bị chê vì đoán sai, vì chính độ lệch giữa phỏng đoán và kết quả mới là điều thầy muốn cả lớp nhìn thấy. Sau khi cùng tính ra 2,7 km, cả lớp nhìn về phía thị trấn và mới hiểu khoảng cách ấy lớn đến mức nào.
Khi tự gặp một con số về khoảng cách sao, bạn có thể kiểm bằng ba câu hỏi. Một: con số tính bằng năm ánh sáng có ít nhất vài đơn vị không, vì không ngôi sao nào ngoài Mặt Trời gần hơn 4 năm ánh sáng. Hai: đổi ra km thì có ở bậc chục nghìn tỷ trở lên không. Ba: nếu ai đó nói đi tới đó mất vài chục năm bằng tàu hiện nay, phép chia khoảng cách cho tốc độ tàu có ra như vậy không. Ba câu hỏi này đủ để bạn nhận ra phần lớn các con số sai trong video và bài đăng trên mạng. Gặp con số qua được cả ba câu, bạn vẫn nên tra lại ở sách thiên văn phổ thông hay trang của các đài quan sát trước khi dùng vào bài thuyết trình.
Câu hỏi thường gặp
Ngôi sao gần Trái Đất nhất là ngôi sao nào?
Ngôi sao gần Trái Đất nhất là Mặt Trời. Nếu không tính Mặt Trời, ngôi sao gần nhất là Cận Tinh, tên quốc tế Proxima Centauri, cách chúng ta khoảng 4,2 năm ánh sáng.
4,2 năm ánh sáng bằng bao nhiêu km?
Một năm ánh sáng khoảng 9,5 nghìn tỷ km. Nhân với 4,2 được khoảng 40 nghìn tỷ km, tức số 4 theo sau là mười ba chữ số 0. Kết quả nên ghi kèm chữ khoảng vì các số đã làm tròn.
Đi máy bay tới ngôi sao gần nhất mất bao lâu?
Giả sử có đường bay thẳng và máy bay chạy đều 900 km mỗi giờ, chuyến đi mất khoảng 5 triệu năm. Đây chỉ là phép tưởng tượng để cảm nhận độ lớn của khoảng cách giữa các ngôi sao.
Có nhìn thấy Cận Tinh bằng mắt thường không?
Không. Cận Tinh là một sao lùn đỏ rất mờ, cần kính thiên văn mới thấy. Cặp sao sáng Alpha Centauri cùng hệ thì nhìn được bằng mắt thường, nhưng từ Việt Nam chỉ thấy thấp sát chân trời phía nam.
Ngôi sao gần nhất xa hơn Mặt Trời bao nhiêu lần?
Lấy khoảng 40 nghìn tỷ km chia cho khoảng 150 triệu km được khoảng 266.000 lần. Nếu Trái Đất cách Mặt Trời 1 cm trên giấy thì ngôi sao gần nhất phải đặt cách khoảng 2,7 km.
Vì sao bầu trời trông đầy sao nếu chúng ở xa nhau như vậy?
Vì các ngôi sao rất sáng nên dù ở xa vẫn nhìn thấy được, và mắt ta không cảm được chiều sâu. Những sao trông như đứng cạnh nhau trên trời thật ra có thể cách nhau hàng chục, hàng trăm năm ánh sáng.