Với trẻ mầm non, ước lượng bắt đầu từ hai việc: nhìn một nhóm nhỏ và biết ngay có mấy cái mà không cần đếm, và nhìn hai nhóm rồi nói nhóm nào nhiều hơn. Trẻ nhỏ thường nhận ra ngay nhóm một đến ba vật; với trò chơi thẻ chấm, hai nắm sỏi và xếp hàng đối chiếu, trẻ quen dần với nhóm bốn, năm vật và những so sánh lớn hơn.
Những trò dưới đây không cần đồ đắt tiền, chơi mỗi lần năm đến mười phút. Mục tiêu không phải để trẻ đếm nhanh hay trả lời đúng, mà để trẻ có cảm giác về "bao nhiêu", nền móng cho mọi phép ước lượng sau này. Phần dưới có ba trò chính, bảng gợi ý theo tuổi, lời nói nên và không nên dùng, những dấu hiệu trẻ chưa sẵn sàng và lưu ý an toàn khi dùng đồ vật nhỏ.
Nhìn nhanh là gì và vì sao nó đi trước đếm
Khi nhìn ba quả cam trên đĩa, người lớn không đếm "một, hai, ba" mà biết ngay là ba. Khả năng nhìn một nhóm nhỏ và nhận ra số lượng tức thì như vậy có ở trẻ từ rất sớm, thường với nhóm một đến ba vật. Với nhóm lớn hơn, mắt bắt đầu cần mẹo: chia thành nhóm nhỏ, ví dụ năm chấm là hai chấm cộng ba chấm, hoặc nhận ra hình quen như mặt xúc xắc.
Vì sao nên tập nhìn nhanh trước khi dạy đếm nhiều? Trẻ đếm thuộc lòng "một đến mười" rất sớm, nhưng đếm thuộc không có nghĩa là hiểu số lượng. Nhiều trẻ đếm xong năm cái kẹo, được hỏi "có mấy cái" lại đếm lại từ đầu, vì chưa hiểu số cuối cùng chính là số lượng. Nhìn nhanh giúp trẻ nối con số với hình ảnh một nhóm, nên khi đếm, con số có nghĩa.
Khả năng so nhiều ít cũng xuất hiện sớm. Trẻ ba tuổi chọn được đĩa có nhiều kẹo hơn khi hai đĩa chênh nhau rõ, ví dụ ba với tám. Khi chênh ít, như bảy với tám, trẻ thường đoán bừa. Chính khoảng chênh lệch này là thước đo nhẹ nhàng để người lớn chọn mức trò chơi cho vừa.
Điều này cũng giải thích vì sao người lớn ước lượng số lớn kém hơn mình tưởng: mắt chỉ "nhìn ra ngay" được nhóm rất nhỏ, còn lại đều là đoán dựa trên cảm giác thưa dày. Tập từ nhỏ không biến trẻ thành máy đếm, nhưng giúp trẻ tự tin nói "khoảng chừng này" thay vì im lặng.
Trò thứ nhất: thẻ chấm lật nhanh
Thẻ chấm là những tấm bìa nhỏ vẽ từ một đến sáu chấm tròn, tự cắt từ vỏ hộp giấy. Vẽ cùng một số chấm theo nhiều cách xếp: thẳng hàng, theo kiểu mặt xúc xắc, rải lung tung. Trẻ học được rằng năm chấm vẫn là năm dù xếp kiểu nào.
- Ngồi đối diện trẻ, cầm một xấp thẻ úp mặt.
- Lật một thẻ cho trẻ nhìn trong khoảng hai giây rồi úp lại, đủ lâu để nhìn, chưa đủ lâu để đếm từng chấm.
- Hỏi "con thấy mấy chấm?". Trẻ trả lời bằng lời hoặc giơ ngón tay.
- Lật thẻ lại cho trẻ nhìn kỹ và cùng đếm để kiểm.
- Hỏi thêm "con nhìn ra kiểu gì?". Trẻ hay trả lời "hai ở trên, hai ở dưới" hoặc "giống mặt xúc xắc".
- Bắt đầu với thẻ một đến ba chấm, khi trẻ trả lời thoải mái thì thêm thẻ bốn, năm, sáu.
Câu hỏi "con nhìn ra kiểu gì" là phần quý nhất, vì trẻ đang tự khám phá cách chia nhóm. Có trẻ thấy năm chấm là "bốn góc và một ở giữa", có trẻ thấy "ba với hai". Không có cách nhìn nào sai. Người lớn chỉ việc nhắc lại cách trẻ nói, ví dụ "à, con thấy ba với hai, ba với hai là năm".
Trò thứ hai: hai nắm sỏi, nắm nào nhiều hơn
Chuẩn bị một rổ sỏi to, hạt nhãn khô hoặc nắp chai nhựa, những vật trẻ không thể nuốt. Người lớn bốc hai nắm đặt hai bên trên chiếu, hỏi trẻ "bên nào nhiều hơn". Trẻ chỉ tay, rồi cả hai cùng kiểm bằng cách xếp mỗi bên thành một hàng, đặt hai hàng song song để so.
Ví dụ ở nhà cô Ngân tại Lâm Đồng, bé Bống bốn tuổi được hỏi bên trái 4 viên, bên phải 9 viên. Bống chỉ ngay bên phải. Lần sau, bên trái 6 viên, bên phải 7 viên, Bống ngập ngừng rồi chỉ bên trái, vì 6 viên bên trái rải rộng hơn. Khi xếp hàng, Bống thấy hàng bên phải dài hơn một viên và cười "con bị lừa".
Chính khoảnh khắc "bị lừa" ấy là bài học. Trẻ nhỏ thường nhìn độ rộng, độ dài thay vì số lượng: nhóm rải rộng trông nhiều hơn nhóm dồn chặt. Xếp hai hàng đối chiếu từng viên một là cách trẻ tự kiểm mà không cần biết đếm đến mười. Viên nào không có bạn đối diện thì bên đó nhiều hơn.
Biến thể khi trẻ đã quen: cố tình rải nhóm ít thành một vùng rộng, dồn nhóm nhiều vào một chỗ, rồi hỏi. Hoặc dùng hai loại vật to nhỏ khác nhau, năm quả bóng nhựa và bảy hạt đậu, hỏi bên nào nhiều cái hơn. Trẻ dần tách được "to hơn, chiếm chỗ hơn" với "nhiều cái hơn".
Trò thứ ba: đoán trong việc hằng ngày, không cần đồ chơi riêng
Trò thứ ba không cần chuẩn bị gì, chỉ cần người lớn nhớ hỏi vào đúng lúc. Lúc dọn bàn ăn: "Nhà mình cần mấy đôi đũa?", trẻ nhìn quanh bàn, nói một số, rồi đặt đũa để kiểm. Lúc phơi đồ: "Trong chậu có nhiều áo hay nhiều quần hơn?", trẻ đoán, rồi cùng mẹ phơi và tách thành hai hàng trên dây. Lúc ra chợ: "Rổ cam này nhiều hơn năm quả hay ít hơn năm quả?".
Những câu hỏi này có ba cái lợi. Một là số lượng gắn với việc thật, trẻ thấy con số có ích. Hai là không có không khí "học bài", nên trẻ nhút nhát cũng trả lời. Ba là lặp lại hằng ngày một cách tự nhiên, mà trẻ nhỏ học tốt nhất nhờ lặp lại.
Ví dụ bé Su ở Đà Nẵng, năm tuổi, mỗi tối được mẹ hỏi "cần mấy cái bát". Tuần đầu Su đếm từng người trên ghế. Tuần thứ ba Su nói luôn "năm cái, có thêm bà" mà không cần đếm, vì đã nhìn ra nhóm người quen thuộc trên bàn. Đó chính là nhìn nhanh, chỉ khác là trên những thứ trẻ gặp mỗi ngày.
Mẹo nhỏ: thỉnh thoảng cố ý đặt dư hoặc thiếu một cái để trẻ phát hiện. Trẻ bắt lỗi người lớn rất hào hứng, và trong lúc đó phải so từng cái một, đúng kỹ năng đối chiếu đã tập với sỏi.
Gợi ý theo tuổi: chơi gì, mức nào, hỏi thế nào
Mỗi trẻ phát triển một nhịp, bảng dưới chỉ là gợi ý để bắt đầu. Nếu trẻ thấy dễ quá thì lên mức sau, thấy khó thì lùi lại, không có mức nào là "phải đạt".
| Tuổi | Thẻ chấm | So hai nhóm | Câu hỏi nên dùng |
|---|---|---|---|
| Khoảng 3 tuổi | Một đến ba chấm | Chênh nhau rõ, ví dụ 2 với 6 | "Bên nào nhiều hơn?" |
| Khoảng 4 tuổi | Đến bốn, năm chấm | Chênh vừa, ví dụ 5 với 8 | "Con nhìn ra kiểu gì?" |
| Khoảng 5 tuổi | Đến sáu chấm, nhiều cách xếp | Chênh ít, ví dụ 7 với 8, nhóm rải lệch | "Nhiều hơn mấy cái?" |
| Khoảng 6 tuổi | Hai thẻ cùng lúc, tổng đến mười | Đoán con số trước rồi đếm | "Con đoán khoảng mấy, vì sao?" |
Câu "nhiều hơn mấy cái" ở mức năm tuổi là bước nối sang phép trừ, nhưng không cần gọi tên phép trừ. Ở mức sáu tuổi, việc đoán con số trước rồi đếm là bước đầu của ước lượng thật sự: trẻ nói một con số, rồi tự kiểm. Đến đây trẻ đã sẵn sàng cho các trò lớn hơn như đoán số hạt trong lọ nhỏ.
Lời nói nên dùng và không nên dùng
Nên nói: "Con nhìn ra kiểu gì?" Câu này mời trẻ kể cách nghĩ, không có đáp án đúng sai. Trẻ quen được hỏi như vậy sẽ tự quan sát kỹ hơn ở lần sau.
Nên nói: "Mình cùng kiểm nhé." Biến việc đếm lại thành hoạt động chung, không phải phán xét. Trẻ không thấy mình bị bắt lỗi.
Không nên nói: "Sai rồi, đếm lại đi." Câu này khiến trẻ nhỏ sợ trả lời, lần sau sẽ im lặng hoặc nhìn mặt người lớn để đoán. Nếu trẻ nói bốn mà thẻ có năm chấm, chỉ cần lật thẻ và đếm cùng.
Không nên so với anh chị hay bạn khác. "Anh con ba tuổi đã biết rồi" là câu làm trẻ nản. Mỗi trẻ một nhịp. Trò chơi ở đây không chấm điểm, không xếp hạng.
Nên khen điều cụ thể. "Con xếp thành hàng để so, hay quá" tốt hơn "con giỏi quá". Lời khen chỉ đúng hành động giúp trẻ biết nên làm lại điều gì.
Dấu hiệu trẻ chưa sẵn sàng và lưu ý an toàn
Trò chơi chỉ có ích khi trẻ vui. Một vài dấu hiệu cho thấy nên dừng hoặc lùi mức, và một vài lưu ý không được bỏ qua khi chơi với đồ vật nhỏ.
- Trẻ nhìn quanh, bò đi chỗ khác, nghịch sỏi thay vì trả lời: dừng, hôm khác chơi tiếp.
- Trẻ luôn chọn bên có vật to hơn hoặc rải rộng hơn: lùi về mức chênh lệch rõ, tập xếp hàng đối chiếu nhiều hơn.
- Trẻ đếm từng chấm thay vì nhìn: không sao, rút ngắn thời gian lật thẻ, hoặc dùng thẻ ít chấm hơn.
- Trẻ trả lời rồi nhìn mặt người lớn chờ phản ứng: người lớn giữ nét mặt bình thường, không gật lắc, để trẻ tự kiểm.
- Không dùng hạt, viên bi, đồ nhỏ hơn miệng cốc nhỏ với trẻ dưới ba tuổi hoặc trẻ còn hay cho đồ vào miệng.
- Luôn có người lớn ngồi cạnh khi chơi với sỏi, hạt; cất hết vào hộp có nắp sau khi chơi.
Mỗi lần chơi chỉ cần năm đến mười phút, tốt nhất vào lúc trẻ tỉnh táo, không đói, không buồn ngủ. Một trò ngắn chơi nhiều ngày có ích hơn một buổi dài một lần. Và nếu trẻ tự lấy rổ sỏi ra đòi chơi, đó là dấu hiệu tốt nhất cho thấy trò chơi đang đúng mức.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi bắt đầu chơi trò nhìn nhanh đoán số?
Khoảng ba tuổi trẻ đã chơi được với nhóm một đến ba vật và so hai nhóm chênh nhau rõ. Bốn đến sáu tuổi tăng dần số chấm và giảm độ chênh. Mỗi trẻ một nhịp, không có mốc bắt buộc.
Nhìn nhanh khác đếm như thế nào?
Đếm là chỉ từng vật và nói số; nhìn nhanh là nhận ra số lượng của một nhóm nhỏ ngay lập tức, không cần chỉ từng cái. Nhìn nhanh giúp trẻ nối con số với hình ảnh nhóm, nên khi đếm trẻ hiểu số cuối là số lượng.
Vì sao trẻ hay chọn nhóm rải rộng là nhiều hơn?
Trẻ nhỏ thường dựa vào độ rộng, độ dài mà mắt thấy thay vì số lượng. Xếp hai nhóm thành hai hàng song song, đối chiếu từng vật, giúp trẻ tự thấy nhóm nào thật sự nhiều hơn.
Có cần mua thẻ chấm in sẵn không?
Không cần. Cắt bìa từ vỏ hộp giấy và vẽ chấm bằng bút dạ là đủ. Nên vẽ cùng một số chấm theo vài cách xếp khác nhau để trẻ hiểu số lượng không đổi khi cách xếp thay đổi.
Trẻ trả lời sai thì nên làm gì?
Không nói sai rồi. Lật thẻ hoặc xếp vật thành hàng và mời trẻ cùng kiểm. Trẻ tự phát hiện mình nhìn lệch sẽ nhớ lâu hơn bị sửa, và không sợ trả lời ở lần sau.
Chơi bao lâu mỗi lần là vừa?
Khoảng năm đến mười phút, vào lúc trẻ tỉnh táo và không đói. Trẻ có dấu hiệu chán thì dừng. Chơi ngắn nhiều ngày có ích hơn một buổi dài.