Một phép so sánh trực quan bị khập khiễng khi hình ảnh làm người nghe cảm sai độ lớn, dù phép tính có thể đúng. Bảy lỗi hay gặp nhất là: so khác loại đại lượng, vẽ hình phóng sai tỉ lệ, chọn vật mơ hồ, chọn vật ở bậc quá xa, xếp chồng tưởng tượng nhạy sai số, chồng nhiều bước giả định, và giữ hình mà mất ý.
Mỗi lỗi dưới đây có ví dụ cụ thể, lý do vì sao nó làm người nghe hiểu lệch, và cách sửa. Bạn dùng được danh sách này theo hai chiều: khi tự viết một phép so, và khi đọc phép so của người khác trên báo, trên mạng, trong bài thuyết trình của con. Cuối bài có bảng soát nhanh để dán cạnh bàn làm việc.
Lỗi một: so hai thứ khác loại đại lượng
Ví dụ thường gặp: "khu đất rộng 50 ha, dài bằng 70 sân bóng". Diện tích 50 ha bằng khoảng 70 sân bóng thật, nhưng chữ "dài" đã biến diện tích thành chiều dài. Người nghe hình dung bảy mươi sân đặt nối nhau thành một dải dài khoảng 7 km, trong khi khu đất có thể là một hình gần vuông, mỗi cạnh chỉ khoảng 700 m. Hình ảnh trong đầu sai hoàn toàn dù con số "70 sân" đúng.
Biến thể khác: lấy thể tích rồi so bằng diện tích ("lượng nước bằng mặt hồ ba sân bóng"), hay lấy khối lượng rồi so bằng thể tích ("một tấn bông to bằng một tấn gạo"). Mỗi đại lượng có thước riêng, và chuyển từ thước này sang thước kia luôn cần thêm một thông tin: độ sâu, độ dày, hay khối lượng riêng của vật.
Cách sửa: trước khi viết câu so, ghi ra giấy đại lượng của con số gốc (dài, rộng, cao, diện tích, thể tích, nặng, thời gian) và đại lượng của vật so. Hai chữ phải giống nhau. Nếu khác, hoặc đổi vật so, hoặc nói rõ thông tin cần thêm, như "phủ kín 70 sân bóng" thay vì "dài bằng 70 sân bóng".
Lỗi hai: vẽ hình phóng sai tỉ lệ
Đây là lỗi tinh vi nhất vì nó nằm trong hình chứ không nằm trong chữ. Giả sử muốn minh họa "năm nay lượng gạo xuất kho gấp đôi năm trước" (ví dụ). Người minh họa vẽ hai bao gạo, bao năm nay cao gấp đôi bao năm trước. Nhưng khi chiều cao gấp đôi, người vẽ thường giữ đúng dáng bao, nên chiều rộng cũng gấp đôi. Diện tích hình trên giấy thành gấp bốn. Mắt người đọc thấy một bao to gấp bốn, có khi cảm như gấp tám vì bao gạo là vật ba chiều.
Quy tắc cần nhớ: chiều dài gấp hai thì diện tích gấp bốn và thể tích gấp tám. Ngược lại, muốn một hình trông lớn gấp đôi về diện tích, mỗi cạnh chỉ được nhân khoảng 1,41; muốn một vật trông lớn gấp đôi về thể tích, mỗi cạnh chỉ nhân khoảng 1,26.
Cách sửa đơn giản nhất: đừng phóng to một hình, mà vẽ nhiều hình giống nhau. Năm trước một bao, năm nay hai bao cùng cỡ đặt cạnh nhau. Người đọc đếm được, không phải ước diện tích bằng mắt. Nếu bắt buộc phải dùng một hình to nhỏ, hãy phóng theo diện tích chứ không theo chiều cao, và ghi rõ số bên cạnh.
Lỗi ba: chọn vật có cỡ mơ hồ
"Lượng rác chất cao như núi", "rộng bằng cái ao làng", "dài bằng con phố". Núi nào, ao nào, phố nào? Mỗi người nghe hình dung một cỡ, có người nghĩ tới ngọn đồi sau nhà cao vài chục mét, có người nghĩ tới núi cao hàng nghìn mét. Chênh lệch có thể tới hàng trăm lần, nghĩa là phép so không truyền được độ lớn, chỉ truyền được cảm xúc "nhiều lắm".
Lỗi này hay gặp trong lời nói thường ngày và không có gì sai khi bạn chỉ muốn nói "nhiều". Nó thành vấn đề khi người viết muốn người đọc hiểu một con số cụ thể. Một bài báo nói "lượng rác cao như núi" mà không có con số tấn hay mét khối thì người đọc không có cách nào tự kiểm.
Cách sửa: thay vật mơ hồ bằng vật có cỡ ổn định, hoặc giữ vật mơ hồ nhưng ghi kèm số đo. "Chất cao khoảng 10 m, bằng một tòa nhà ba tầng" tốt hơn "cao như núi". "Rộng khoảng 2.000 m², bằng hơn một phần tư sân bóng" tốt hơn "rộng bằng cái ao". Vật mơ hồ có thể giữ lại làm màu, miễn là không phải nó mang con số.
Lỗi bốn: chọn vật ở bậc quá xa
Phép so "nhà mình dùng 0,006 bể bơi nước mỗi tháng" đúng về số học nhưng không giúp ai. Ngược lại, "lượng nước này bằng 2 triệu bồn inox" cũng đúng mà vô ích, vì hai triệu bồn khó hình dung không kém con số gốc. Cả hai đều chọn vật ở bậc quá xa so với con số.
Lý do là não người chỉ "nhìn" được một số nhỏ vật cùng lúc. Ba sân bóng, mười hai bể bơi, hai mươi bao gạo thì còn xếp được trong đầu. Từ khoảng vài trăm trở lên, hay nhỏ hơn khoảng một phần mười, con số lại trở về trừu tượng. Một phép so mà kết quả vẫn trừu tượng là một phép so chưa làm xong việc.
Cách sửa: thử ít nhất hai vật ở hai bậc khác nhau, chọn cái cho kết quả trong khoảng từ khoảng một nửa tới vài chục. Nếu không vật nào cho kết quả như vậy, đổi cách: chia cho mỗi người, đổi ra thời gian, hoặc đổi hình dạng (ví dụ trải một lượng nước lớn lên một diện tích quen để thấy nó ngập sâu bao nhiêu).
Lỗi năm: xếp chồng, xếp nối tưởng tượng
Những câu như "chồng giấy cao bằng tòa nhà ba mươi tầng" hay "nối lại dài gấp mấy lần đất nước" rất được ưa vì nghe sinh động. Thử với giấy: một tờ giấy in phổ thông dày khoảng 0,1 mm, một ram 500 tờ dày khoảng 5 cm. Một triệu tờ chồng lên cao khoảng 100 m, bằng khoảng 33 tầng nhà. Nghe hay và đúng ở mức hình dung.
Vấn đề là kết quả rất nhạy với kích thước một vật. Nếu giấy dày 0,08 mm thay vì 0,1 mm, chồng một triệu tờ chỉ còn khoảng 80 m, thấp đi một phần năm. Sai số nhỏ của từng tờ nhân với một triệu thành sai số lớn của cả chồng. Với những vật mỏng hoặc ngắn mà người viết không đo, kết quả có thể lệch nhiều hơn thế.
Cách sửa: ghi rõ kích thước một vật mà bạn đã dùng ("mỗi tờ khoảng 0,1 mm"), làm tròn kết quả thô ("khoảng một trăm mét", không phải "100,0 m"), và nếu có thể, kiểm bằng một vật thật. Một ram giấy trên bàn dày bao nhiêu? Đo một lần là biết giả định của mình có ổn không.
Lỗi sáu: chồng nhiều bước giả định
Ví dụ: một khoản tiền (ví dụ) được đổi ra "bằng chừng ấy chiếc xe máy", rồi số xe đó được đổi ra "xếp nối đuôi dài từ đây tới đó". Hai bước, mỗi bước một giả định: giá một chiếc xe và chiều dài một chiếc xe. Giá xe có thể chênh nhau vài lần giữa các loại. Sai số của bước một kéo sang bước hai, và người nghe cuối cùng nhớ một hình ảnh "hàng xe dài mấy trăm cây số" mà không còn biết nó đến từ đâu.
Nguy hiểm hơn, hình ảnh cuối cùng dễ bị nhớ thành sự thật: "có mấy trăm cây số xe". Trong khi chẳng có chiếc xe nào, chỉ có một khoản tiền.
Cách sửa: mỗi phép so chỉ dùng một bước. Với tiền, cách một bước rõ nhất thường là chia cho mỗi người (ví dụ chia cho hơn 100 triệu dân), hoặc so với một khoản quen như một tháng thu nhập giả định. Nếu thật sự cần hai bước, viết rõ cả hai giả định, để người đọc tự thay số của mình.
Lỗi bảy: giữ được hình mà mất ý
Có những phép so đúng đại lượng, đúng bậc, vật rõ ràng, mà vẫn sai vì nó làm nổi một điều không quan trọng. Ví dụ một bài viết về hồ chứa nước cho mùa khô nói "hồ rộng bằng 30 sân bóng". Người đọc nhớ mặt hồ rộng, nhưng điều quan trọng là hồ chứa được bao nhiêu nước, và điều đó phụ thuộc độ sâu. Một hồ rộng mà nông có thể chứa ít hơn một hồ hẹp mà sâu.
Tương tự, nói một tòa nhà "cao bằng 100 người đứng chồng lên nhau" làm nổi chiều cao, nhưng nếu câu chuyện là chuyện cứu hỏa, điều quan trọng lại là số tầng và thời gian leo cầu thang. Phép so đúng phải phục vụ câu hỏi mà người nghe cần trả lời.
Cách sửa: trước khi chọn vật, viết một câu: "điều mình muốn người nghe nhớ là...". Rồi hỏi: vật so này có làm nổi đúng điều đó không? Nếu hồ chứa là chuyện lượng nước, so bằng bể bơi hay bằng số tháng nước dùng của một khu dân cư. Nếu tòa nhà là chuyện thoát hiểm, so bằng số tầng và phút leo.
Bảng soát nhanh trước khi dùng một phép so
Dán bảng này cạnh bàn, chạy qua từng dòng mỗi khi viết hay đọc một phép so trực quan. Mỗi dòng chỉ mất vài giây.
| Câu hỏi | Nếu trả lời là "không" thì làm gì |
|---|---|
| Hai bên cùng loại đại lượng chưa? | Đổi vật so, hoặc thêm thông tin còn thiếu như độ sâu, độ dày |
| Hình minh họa phóng theo đúng tỉ lệ chưa? | Vẽ nhiều hình cùng cỡ thay vì một hình phóng to |
| Vật so có cỡ rõ ràng, ổn định chưa? | Thay bằng vật ổn định hoặc ghi kèm số đo |
| Kết quả nằm trong khoảng một nửa tới vài chục chưa? | Thử vật ở bậc khác, hoặc đổi sang thời gian, chia mỗi người |
| Kích thước một vật đã ghi rõ chưa? | Ghi kích thước, làm tròn kết quả, kiểm bằng vật thật |
| Chỉ dùng một bước giả định chưa? | Bỏ bớt bước, hoặc ghi rõ mọi giả định |
| Phép so làm nổi đúng điều cần nhớ chưa? | Viết câu "điều mình muốn người nghe nhớ là..." rồi chọn lại vật |
Bảng không bắt bạn bỏ phép so; nó chỉ giúp phép so làm đúng việc. Một phép so đi qua cả bảy dòng thường vừa dễ hiểu vừa kiểm được, và đó là hai điều người nghe cần nhất.
Câu hỏi thường gặp
So sánh khập khiễng là gì?
Là phép so mà hình ảnh làm người nghe cảm sai độ lớn hoặc hiểu sai ý, dù con số có thể tính đúng. Nguyên nhân thường là so khác loại đại lượng, chọn vật mơ hồ, hoặc hình minh họa phóng sai tỉ lệ.
Gấp đôi chiều dài thì diện tích và thể tích gấp mấy?
Diện tích gấp bốn và thể tích gấp tám. Vì vậy một hình vẽ phóng to gấp đôi theo cả chiều cao lẫn chiều rộng sẽ trông lớn gấp bốn trở lên, làm người đọc đánh giá quá tay mức tăng thật.
Vì sao hình minh họa trong tin hay làm con số trông lớn hơn?
Vì người vẽ thường phóng một hình theo chiều cao nhưng giữ dáng, nên chiều rộng cũng tăng, diện tích trên giấy tăng theo bình phương. Cách đúng là vẽ nhiều hình cùng cỡ để người đọc đếm, hoặc phóng theo diện tích.
Chồng một triệu tờ giấy cao bao nhiêu?
Nếu mỗi tờ dày khoảng 0,1 mm thì chồng một triệu tờ cao khoảng 100 m, bằng khoảng 33 tầng nhà. Nếu giấy mỏng hơn, chồng thấp hơn đáng kể, nên đây chỉ là phép hình dung có giả định.
Có nên dùng hình ảnh "cao như núi" để nói về số lượng lớn không?
Trong lời nói thường ngày thì không sao, vì ai cũng hiểu đó là cách nói "rất nhiều". Khi cần người nghe hiểu một con số cụ thể, nên thay bằng vật có cỡ ổn định hoặc ghi kèm số đo để người nghe tự kiểm.
Làm sao dạy con nhận ra phép so sánh sai?
Cùng con đọc một phép so trên báo hay trong sách, rồi hỏi: hai bên có cùng là chiều dài, hay cùng là diện tích không? Vật này to cỡ nào? Không cần chấm đúng sai, chỉ cần con quen đặt câu hỏi trước khi tin một hình ảnh.