CucDai.comCực Đại
Con số trong vũ trụ và thế giới vi mô

Tế bào, vi khuẩn, virus nhỏ cỡ nào: so với sợi tóc và phóng to thành đồ vật trong nhà

Bề dày sợi tóc chứa vừa khoảng 9 hồng cầu, 35 vi khuẩn hay 700 virus xếp hàng. Bảng phóng to 50.000 lần giúp bạn thấy ba thế giới nhỏ này khác bậc nhau ra sao.

Young girl plucking a single strand of her own hair at a sunny window, her mother holding a magnifying glass beside her, close side view, warm light

Một sợi tóc dày khoảng 70 micromet; bề dày đó xếp vừa khoảng 9 hồng cầu, khoảng 35 vi khuẩn cỡ trung bình hoặc khoảng 700 virus cỡ virus cúm nằm cạnh nhau. Tế bào, vi khuẩn và virus không chỉ “rất nhỏ” mà còn nhỏ theo những bậc khác hẳn nhau: tế bào người thường lớn gấp vài lần vi khuẩn, còn vi khuẩn lớn gấp hàng chục lần virus.

Mắt thường chỉ thấy được vật cỡ khoảng một phần mười milimet, nên cả ba đều nằm dưới ngưỡng nhìn thấy. Phần dưới đây đổi các kích thước sang một đơn vị chung, phóng to cả ba thành đồ vật quen thuộc và chỉ ra những chỗ hình minh họa trên mạng hay làm ta hiểu sai.

Ba đơn vị cần nắm: milimet, micromet, nanomet

Thế giới vi mô dùng hai đơn vị nhỏ hơn milimet. Mỗi bậc nhỏ hơn bậc trước một nghìn lần, giống như mét với milimet.

Đơn vịBằng bao nhiêuVật cỡ đơn vị này (khoảng)
Milimet (mm)một phần nghìn métbề dày tấm thẻ nhựa, hạt cát nhỏ
Micromet (µm)một phần nghìn milimetvi khuẩn, tế bào, bụi mịn
Nanomet (nm)một phần nghìn micrometvirus, phân tử lớn

Chỗ hay sai nhất là đổi nhầm bậc: 70 micromet là 0,07 mm chứ không phải 0,7 mm hay 7 mm. Mẹo kiểm là nhớ mốc sợi tóc. Nếu bạn tính ra một vi khuẩn to hơn sợi tóc, chắc chắn đã nhầm một bậc nghìn.

Cũng nên nhớ mỗi loại có cả một dải kích thước. Sợi tóc người dao động từ khoảng 50 đến hơn 100 micromet tùy người; tế bào trong cơ thể người phần lớn khoảng 10 đến 30 micromet; vi khuẩn phần lớn khoảng 1 đến 5 micromet; virus phần lớn khoảng 20 đến 300 nanomet. Các con số trong bài là giá trị đại diện để so sánh, không phải số đo của một tế bào cụ thể.

Phóng to 50.000 lần: thế giới vi mô thành đồ vật trong nhà

Giả sử ta có một chiếc kính thần kỳ phóng mọi thứ lên 50.000 lần. Một virus cỡ 100 nanomet khi đó to bằng hạt đậu xanh, khoảng 5 mm. Các vật khác phóng theo cùng tỉ lệ:

Vật thậtKích thước thật (khoảng)Sau khi phóng 50.000 lần (khoảng)
Virus cỡ virus cúm100 nm5 mm, hạt đậu xanh
Vi khuẩn hình que cỡ trung bình2 µm10 cm, quả chuối nhỏ
Hồng cầu7,5 µm37 cm, chiếc mâm nhỏ
Tế bào da hay tế bào gan cỡ trung bình20 µm1 m, chiếc bàn tròn
Bề dày sợi tóc70 µm3,5 m, thân cây cổ thụ rất lớn
Vật nhỏ nhất mắt thường còn thấy0,1 mm5 m, chiều cao một căn nhà một tầng

Đặt cạnh nhau như vậy, bạn thấy virus so với tế bào chẳng khác hạt đậu xanh lăn trên mặt bàn ăn, còn vi khuẩn so với tế bào như quả chuối trên chiếc bàn đó. Muốn kiểm một dòng, lấy kích thước thật đổi ra milimet rồi nhân 50.000. Ví dụ hồng cầu 7,5 micromet là 0,0075 mm, nhân 50.000 ra 375 mm, tức khoảng 37 cm.

Mỗi bậc khác nhau bao nhiêu lần

Tóc so với hồng cầu: khoảng 9 lần. Lấy 70 chia 7,5 được khoảng 9. Nghĩa là trên mặt cắt ngang một sợi tóc, xếp một hàng chừng chín hồng cầu là kín.

Tóc so với vi khuẩn: khoảng 35 lần. Lấy 70 chia 2 được 35. Một vi khuẩn nằm cạnh sợi tóc giống như một người đứng cạnh tòa nhà cao chừng hai mươi tầng.

Vi khuẩn so với virus: khoảng 20 lần. Lấy 2.000 nanomet chia 100 nanomet được 20. Đây là chỗ nhiều người bất ngờ: virus và vi khuẩn hay được nhắc chung một câu, nhưng chúng khác nhau về độ lớn như con người với một chiếc lá.

Một milimet chứa bao nhiêu. Một milimet bằng 1.000 micromet, nên xếp vừa khoảng 500 vi khuẩn dài 2 micromet thành một hàng. Cùng milimet đó xếp được khoảng 10.000 virus cỡ 100 nanomet.

Một diện tích bằng đầu kim. Một milimet vuông có một triệu micromet vuông. Nếu mỗi vi khuẩn chiếm khoảng 2 micromet vuông thì một lớp vi khuẩn phủ kín một milimet vuông có chừng nửa triệu con. Đây là ước lượng để cảm độ lớn, không phải số đếm trên một bề mặt cụ thể nào.

Giải thích cho trẻ bằng sợi tóc của chính mình

Chị Ngân là điều dưỡng ở Cần Thơ. Con gái lớp 3 hỏi vì sao tay trông sạch rồi mà vẫn phải rửa. Chị không giảng mà làm cùng con một hoạt động mười phút.

  1. Nhổ một sợi tóc, đặt lên tờ giấy trắng. Cho con nhìn thật kỹ, kể cả qua kính lúp nếu có.
  2. Nói với con: bề dày sợi tóc này nếu xếp vi khuẩn thành hàng ngang thì vừa khoảng ba mươi lăm con. Mà con chỉ vừa đủ nhìn thấy sợi tóc.
  3. Hỏi con: vậy con có nhìn thấy một vi khuẩn không? Để con tự trả lời.
  4. Lấy hạt đậu xanh và quả chuối ra: nếu vi khuẩn to bằng quả chuối thì virus chỉ bằng hạt đậu này, còn sợi tóc to như cây cổ thụ ngoài công viên.
  5. Kết bằng việc cùng con rửa tay đủ lâu, không cần nói thêm gì về bệnh tật.

Điều đáng làm ở đây là để trẻ tự đi tới kết luận “có những thứ nhỏ đến mức mắt không thấy được”. Không cần làm trẻ sợ vi khuẩn. Nên nói thêm rằng rất nhiều vi khuẩn vô hại, thậm chí có ích, như vi khuẩn trong sữa chua; rửa tay là để bớt những loại có hại chứ không phải để diệt sạch mọi thứ.

Hình minh họa trên mạng hay làm ta hiểu sai ở đâu

Hình virus, vi khuẩn trong tin tức và video thường được dựng bằng đồ họa máy tính cho đẹp và dễ nhìn. Khi xem, nên nhớ mấy điều:

  • Hình hiếm khi có thước tỉ lệ. Một virus và một tế bào có thể được vẽ to ngang nhau trong hai hình đặt cạnh nhau.
  • Màu sắc là màu tô thêm. Ở kích thước nhỏ hơn bước sóng ánh sáng, virus không có “màu” theo nghĩa thông thường.
  • Hình virus xâm nhập tế bào thường vẽ virus to bằng một phần mười tế bào. Thực tế nhỏ hơn nhiều, cỡ hạt đậu trên chiếc bàn tròn như bảng phóng to ở trên.
  • Ảnh chụp thật bằng kính hiển vi điện tử thường là ảnh đen trắng rồi mới tô màu. Nếu ảnh có ghi “ảnh màu giả” thì đó là màu để phân biệt chi tiết.
  • Hình “hàng triệu vi khuẩn trên bàn phím” hay “trên điện thoại” thường không kèm cách đếm. Gặp con số kiểu này, hãy hỏi ai đếm, đếm bằng cách nào, trên diện tích bao nhiêu.

Câu tự hỏi nhanh khi gặp một hình minh họa: nếu sợi tóc xuất hiện trong hình này thì nó to cỡ nào? Câu hỏi đó lập tức cho bạn biết hình có đúng tỉ lệ hay không.

Tự làm dải thước bậc mười để xếp thế giới vi mô

Bảng phóng to giúp cảm từng vật, nhưng khi muốn thấy toàn bộ dải từ sợi tóc xuống virus trên cùng một tờ giấy, cách hay hơn là làm dải thước mà mỗi ô nhỏ hơn ô trước mười lần. Đây là hoạt động hợp với học sinh lớp 6 trở lên, làm trong một tiết.

  1. Cắt một dải giấy dài, kẻ bảy ô bằng nhau. Ghi tên mốc dưới mỗi ô bằng bút chì: 1 mm, 100 µm, 10 µm, 1 µm, 100 nm, 10 nm, 1 nm.
  2. Lưu ý với học sinh: hai ô cạnh nhau không chênh nhau một khoảng cố định mà chênh nhau mười lần. Ô đầu lớn gấp một triệu lần ô cuối.
  3. Đặt từng vật vào ô gần nhất: sợi tóc giữa ô 100 µm và ô 10 µm, hơi lệch về phía 100; hồng cầu và tế bào ở quanh ô 10 µm; vi khuẩn ở quanh ô 1 µm; virus ở quanh ô 100 nm.
  4. Đánh dấu ngưỡng mắt thường ở ô 100 µm và ngưỡng kính hiển vi trường học khoảng giữa ô 1 µm và 100 nm.
  5. Hỏi cả nhóm: những vật nào nằm bên trái ngưỡng mắt thường, những vật nào nằm bên phải ngưỡng kính hiển vi trường học?

Dải thước này dạy một điều mà bảng số không dạy được: khoảng cách từ sợi tóc xuống virus không phải một bước mà là ba bậc mười, tức khoảng một nghìn lần. Khi học tiếp nguyên tử, chỉ cần nối thêm ba ô nữa về bên phải là tới bậc 0,1 nanomet.

Vì sao kính lúp thấy tóc mà không thấy vi khuẩn

Kính lúp thông thường phóng to khoảng vài lần. Với một sợi tóc 70 micromet, phóng 5 lần là thành 0,35 mm, đủ để thấy rõ hơn. Nhưng một vi khuẩn 2 micromet phóng 5 lần vẫn chỉ còn 10 micromet, nhỏ hơn ngưỡng nhìn thấy của mắt khoảng mười lần. Muốn thấy vi khuẩn, cần phóng ít nhất vài trăm lần, tức là phải dùng kính hiển vi.

Virus còn khó hơn. Kính hiển vi quang học trong phòng thí nghiệm trường học dù phóng to cỡ nào cũng không phân biệt được hai điểm gần nhau hơn khoảng 0,2 micromet, vì ánh sáng có giới hạn của nó. Phần lớn virus nhỏ hơn mức đó, nên phải dùng kính hiển vi điện tử, loại máy chỉ có ở các viện nghiên cứu.

Từ đây có một cách tự kiểm rất tiện: nếu ai đó nói “thấy virus qua kính lúp” hay “chụp virus bằng điện thoại”, con số không khớp. Còn “thấy vi khuẩn qua kính hiển vi của trường” thì hợp lý, nhất là với vi khuẩn lớn hoặc khi đã nhuộm màu.

Câu tự hỏi khi gặp một con số kích thước vi mô

Khi đọc tin về một loại vi khuẩn mới, một hạt bụi mịn hay một loại virus, con số kích thước thường đi kèm. Vài câu hỏi dưới đây giúp bạn tự kiểm trong vài giây.

  • Đơn vị là gì? Một con số mà không ghi rõ micromet hay nanomet là chưa dùng được, vì hai đơn vị chênh nhau một nghìn lần.
  • Nó so với sợi tóc thế nào? Đổi về micromet rồi so với mốc 70. Vi khuẩn mà to hơn sợi tóc, hay virus mà to bằng vi khuẩn, là dấu hiệu nhầm đơn vị.
  • Nó có nằm trong dải thường gặp không? Tế bào người phần lớn hàng chục micromet, vi khuẩn vài micromet, virus vài chục đến vài trăm nanomet.
  • Ai đo và đo bằng gì? Kích thước virus mà đo bằng kính hiển vi quang học là chưa hợp lý.
  • Có chữ khoảng hay một dải số không? Sinh vật sống có kích thước dao động, một con số chính xác tới hàng phần trăm mà không nói đo trên mẫu nào thì nên đọc thận trọng.

Năm câu hỏi này không thay được việc tra nguồn chính thức, nhưng giúp bạn lọc ra những con số sai rõ ràng trước khi chia sẻ cho người khác.

Câu hỏi thường gặp

Sợi tóc người dày bao nhiêu micromet?

Sợi tóc người dày khoảng 50 đến hơn 100 micromet tùy người và tùy vùng tóc. Để so sánh, người ta hay lấy con số đại diện khoảng 70 micromet, tức 0,07 mm.

Virus nhỏ hơn vi khuẩn bao nhiêu lần?

Phần lớn virus khoảng 20 đến 300 nanomet, phần lớn vi khuẩn khoảng 1 đến 5 micromet. Với giá trị đại diện 100 nanomet và 2 micromet, vi khuẩn lớn hơn virus khoảng 20 lần về chiều dài.

Mắt thường nhìn thấy được vật nhỏ cỡ nào?

Mắt người bình thường thấy được vật cỡ khoảng 0,1 mm trong điều kiện ánh sáng tốt. Tế bào, vi khuẩn và virus đều nhỏ hơn ngưỡng này nên phải dùng kính hiển vi mới thấy.

Hồng cầu to cỡ nào?

Hồng cầu người có đường kính khoảng 7 đến 8 micromet. Bề dày một sợi tóc xếp vừa khoảng chín hồng cầu nằm cạnh nhau, nên dù là tế bào, hồng cầu vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với những gì mắt thấy.

Một micromet bằng bao nhiêu nanomet?

Một micromet bằng 1.000 nanomet, và một milimet bằng 1.000 micromet. Vậy một milimet bằng một triệu nanomet. Đổi đơn vị theo từng bậc nghìn sẽ ít nhầm hơn đổi thẳng một lần.

Kính hiển vi của trường học có thấy được virus không?

Thường là không. Kính hiển vi quang học không phân biệt được chi tiết nhỏ hơn khoảng 0,2 micromet, mà phần lớn virus nhỏ hơn mức đó. Muốn thấy virus phải dùng kính hiển vi điện tử.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138