CucDai.comCực Đại
Cảm nhận số lớn

Viết số lớn bằng 10 mũ n: đọc ký hiệu 1E9 trên máy tính, nhân chia số lớn nhanh

Một tỷ viết gọn là 10 mũ 9, máy tính hiện 1E9. Nhân hai số lớn chỉ cần cộng số mũ. Cách đọc, cách viết, cách tính nhẩm và bẫy bảng tính tự đổi số dài.

Vietnamese high school girl seen from behind working at a desk with a scientific calculator and notebook, desk lamp glow at night, over-shoulder close shot, blank pages

Một số lớn có thể viết gọn thành dạng a × 10 mũ n, trong đó a nằm từ 1 đến dưới 10 và n là số chữ số đứng sau chữ số đầu: một tỷ là 10 mũ 9, ba trăm nghìn là 3 × 10 mũ 5. Máy tính cầm tay và bảng tính hiển thị dạng này bằng chữ E: 1E9 là 10 mũ 9, 2.5E12 là 2,5 nghìn tỷ. Viết như vậy, nhân hai số lớn chỉ cần nhân phần đầu và cộng số mũ, không phải đếm chuỗi số 0.

Bài này dành cho học sinh từ lớp 6 trở lên và người lớn hay phải làm việc với số liệu. Bạn sẽ học cách chuyển qua lại giữa số thường và dạng 10 mũ n, đọc đúng ký hiệu trên màn hình máy tính, nhẩm nhanh những phép tính tưởng phải bấm máy, và tránh cái bẫy bảng tính tự đổi số dài thành dạng E làm mất dữ liệu.

Chuyển một số lớn sang dạng 10 mũ n

Quy tắc chỉ có hai việc: đặt dấu phẩy sau chữ số đầu tiên, rồi đếm xem dấu phẩy đã dời qua bao nhiêu chữ số. Làm thử với số 384.000, khoảng cách Trái Đất – Mặt Trăng tính bằng ki-lô-mét.

  1. Bỏ các dấu chấm ngăn lớp cho khỏi rối: 384000.
  2. Đặt dấu phẩy sau chữ số đầu: 3,84000. Bỏ các chữ số 0 thừa ở cuối: 3,84.
  3. Đếm số chữ số đứng sau chữ số đầu trong số gốc: sau chữ số 3 có năm chữ số (8, 4, 0, 0, 0). Vậy n bằng 5.
  4. Viết kết quả: 3,84 × 10 mũ 5 km.
  5. Kiểm ngược: 10 mũ 5 là một trăm nghìn, nhân 3,84 ra 384 nghìn. Đúng với số gốc.

Với số tròn như một tỷ, phần a bằng 1 nên người ta thường viết tắt luôn là 10 mũ 9. Với khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời khoảng 150 triệu km, bạn được 1,5 × 10 mũ 8 km. Lỗi hay gặp là đếm cả chữ số đầu vào n, ra 10 mũ 6 cho số 384.000. Bước kiểm ngược bắt được lỗi này ngay, vì 3,84 triệu khác hẳn 384 nghìn.

Đọc ký hiệu E trên máy tính và bảng tính

Màn hình máy tính không có chỗ viết số mũ nhỏ phía trên, nên các nhà sản xuất dùng chữ E (viết tắt của exponent, nghĩa là số mũ). Một số máy tính cầm tay hiển thị số mũ nhỏ ở góc màn hình thay vì chữ E.

Màn hình hiệnNghĩa làĐọc tiếng Việt
1E61 × 10 mũ 6một triệu
3.84E53,84 × 10 mũ 5384 nghìn
2.5E122,5 × 10 mũ 122,5 nghìn tỷ
9.46E129,46 × 10 mũ 12khoảng 9,5 nghìn tỷ
1.5E-61,5 × 10 mũ âm 61,5 phần triệu

Chú ý dấu chấm trong cột đầu là dấu thập phân kiểu tiếng Anh, vì phần lớn máy tính hiển thị như vậy. Khi chép sang văn bản tiếng Việt, đổi thành dấu phẩy: 3.84E5 thành 3,84 × 10 mũ 5.

Dòng cuối có số mũ âm, nghĩa là số rất nhỏ. Cách đọc tương tự: 10 mũ âm 6 là một phần triệu. Số mũ dương thì số lớn, số mũ âm thì số nhỏ, số mũ 0 thì bằng 1.

Muốn nhập số dạng này vào máy tính cầm tay, bạn thường dùng phím ghi EXP hoặc ×10x thay vì gõ tay phép nhân với 10 rồi lũy thừa. Gõ tay dễ thiếu ngoặc, ví dụ chia cho 3 × 10 mũ 7 mà quên ngoặc thì máy sẽ chia cho 3 rồi nhân với 10 mũ 7, ra kết quả lệch tới 10 mũ 14 lần.

Nhân và chia số lớn bằng cách cộng trừ số mũ

Đây là lý do thật sự khiến người làm khoa học thích dạng 10 mũ n. Khi nhân hai số dạng này, bạn nhân hai phần đầu với nhau và cộng hai số mũ. Khi chia, bạn chia hai phần đầu và trừ số mũ. Không còn cảnh đếm từng chữ số 0 rồi đếm lại vì sợ sót.

Ví dụ: ánh sáng đi khoảng 3 × 10 mũ 5 km mỗi giây, một năm có khoảng 3,15 × 10 mũ 7 giây. Một năm ánh sáng là tích hai số: 3 × 3,15 bằng 9,45, còn 5 + 7 bằng 12. Kết quả khoảng 9,45 × 10 mũ 12 km, tức khoảng 9,5 nghìn tỷ km. Phép tính này nhẩm được trong đầu, không cần máy.

Ví dụ chia: một tỷ giây là bao nhiêu năm? Lấy 10 mũ 9 chia 3,15 × 10 mũ 7. Phần đầu 1 chia 3,15 ra khoảng 0,317. Số mũ 9 trừ 7 bằng 2. Kết quả 0,317 × 10 mũ 2, tức khoảng 31,7 năm.

Khi phần đầu sau khi nhân vượt quá 10, ví dụ 4 × 5 bằng 20, bạn viết lại 20 thành 2 × 10 mũ 1 rồi cộng thêm 1 vào số mũ. Quy tắc này giữ cho phần đầu luôn nằm trong khoảng từ 1 đến dưới 10, dễ so sánh.

Bẫy bảng tính: số dài bị đổi thành dạng E

Bảng tính tự đổi số dài sang dạng E. Khi bạn gõ hoặc dán một dãy số dài vào ô định dạng chung, bảng tính có thể hiện thành dạng như 1.23457E+11. Số vẫn được lưu bên trong, chỉ là hiển thị gọn, nhưng người đọc bản in sẽ không thấy số thật.

Với dãy rất dài, chữ số cuối có thể bị mất thật. Bảng tính thông dụng chỉ giữ chính xác khoảng 15 chữ số. Dán một mã dài hơn 15 chữ số vào ô kiểu số, các chữ số cuối sẽ bị thay bằng 0 và không lấy lại được.

Mã không phải là số. Số tài khoản, mã vận đơn, số căn cước là mã, không dùng để cộng trừ. Hãy định dạng cột đó là văn bản trước khi dán, hoặc thêm dấu nháy đơn ở đầu. Đây là cách người làm kế toán, người quản lý kho hay dùng.

Kiểm nhanh sau khi nhập. Chọn một ô, nhìn thanh công thức phía trên. Nếu thanh công thức hiện đủ chữ số đúng thì chỉ là hiển thị; nếu đã thành chuỗi số 0 ở cuối thì dữ liệu đã hỏng, phải nhập lại từ nguồn.

Mốc 10 mũ n đáng nhớ

Không cần thuộc nhiều, chỉ vài mốc dưới đây là đủ để đặt hầu hết con số lớn trong sách giáo khoa và tin tức vào đúng chỗ. Các số trong cột ví dụ đều là số phổ thông, kèm chữ "khoảng".

Dạng 10 mũ nTên gọiVí dụ khoảng
10 mũ 3nghìnmột nghìn giây là khoảng 17 phút
10 mũ 5trăm nghìnmột ngày có khoảng 8,64 × 10 mũ 4 giây, gần bằng mốc này
10 mũ 6triệumột triệu giây là khoảng 11,6 ngày
10 mũ 8trăm triệudân số Việt Nam hơn 10 mũ 8 người; Trái Đất – Mặt Trời khoảng 1,5 × 10 mũ 8 km
10 mũ 9tỷmột tỷ giây là khoảng 31,7 năm
10 mũ 12nghìn tỷmột năm ánh sáng khoảng 9,5 × 10 mũ 12 km

Khi gặp một số mới, hãy viết nó dưới dạng 10 mũ n rồi đặt cạnh bảng này. Số mũ cho biết ngay nó thuộc bậc nào, và phần đầu cho biết nó nằm ở đầu, giữa hay cuối bậc đó. Hai số cách nhau 3 đơn vị số mũ thì cách nhau khoảng một nghìn lần, dù chúng trông chỉ khác một chữ số.

Ước lượng bậc độ lớn: chỉ giữ số mũ

Nhiều khi bạn không cần kết quả chính xác, chỉ cần biết nó cỡ nghìn, triệu hay tỷ. Khi đó có thể làm tròn mỗi số về lũy thừa của 10 gần nhất rồi chỉ làm việc với số mũ. Ví dụ: một người sống 80 năm thì sống khoảng bao nhiêu giây?

  1. Viết từng thừa số dạng 10 mũ n: 80 năm là 8 × 10 mũ 1 năm, một năm khoảng 3,15 × 10 mũ 7 giây.
  2. Nhân phần đầu: 8 × 3,15 khoảng 25. Cộng số mũ: 1 + 7 bằng 8.
  3. Viết lại cho chuẩn: 25 × 10 mũ 8 thành 2,5 × 10 mũ 9.
  4. Đọc bậc: 10 mũ 9 là bậc tỷ. Vậy một đời người cỡ hai, ba tỷ giây.
  5. Kiểm bằng mốc đã biết: một tỷ giây khoảng 31,7 năm, 80 năm gấp khoảng 2,5 lần, ra khoảng 2,5 tỷ giây. Hai cách khớp nhau.

Kiểu ước lượng này được người làm kỹ thuật gọi là ước lượng bậc độ lớn. Nó trả lời câu hỏi "cỡ nào" trong vài giây và là bước kiểm đầu tiên trước mọi phép tính chi tiết. Nếu phép tính chi tiết ra kết quả khác bậc với ước lượng thô, gần như chắc chắn có chỗ nhầm đơn vị hoặc sót một thừa số.

Chỗ hay sai và cách tự kiểm

Cô Mai dạy Vật lý ở TP Hồ Chí Minh thường gặp những lỗi dưới đây khi chấm bài học sinh lớp 8, lớp 9. Hầu hết là lỗi thao tác, không phải lỗi hiểu bài.

  • Nhân số mũ thay vì cộng: 10 mũ 5 nhân 10 mũ 7 viết thành 10 mũ 35. Đúng là 10 mũ 12. Nhớ: nhân thì cộng mũ, lũy thừa của lũy thừa mới nhân mũ.
  • Để phần đầu lớn hơn 10: viết 45 × 10 mũ 11 thay vì 4,5 × 10 mũ 12. Không sai về giá trị nhưng khó so sánh với số khác, và nhiều đề bài yêu cầu dạng chuẩn.
  • Quên đổi đơn vị trước khi nhân: khoảng cách bằng ki-lô-mét nhân thời gian bằng giờ trong khi tốc độ bằng ki-lô-mét mỗi giây. Đổi hết về cùng đơn vị trước, rồi mới động tới số mũ.
  • Đọc 1E9 trên máy tính thành "một nhân chín" hoặc "mười chín". Chữ E luôn có nghĩa "nhân 10 mũ".
  • Bỏ qua bước ước lượng thô: trước khi bấm máy, đoán số mũ của kết quả. Nếu máy ra số mũ khác xa lời đoán, kiểm lại cách bấm.

Bước cuối là thói quen đáng giữ nhất. Một học sinh đoán trước "kết quả cỡ 10 mũ 12" rồi thấy máy hiện 9.45E12 sẽ tin vào kết quả. Thấy máy hiện 9.45E9 thì biết ngay mình bấm sót một thừa số.

Câu hỏi thường gặp

10 mũ 9 là bao nhiêu?

10 mũ 9 là số 1 theo sau bởi chín chữ số 0, tức một tỷ. Tương tự, 10 mũ 6 là một triệu và 10 mũ 12 là một nghìn tỷ. Mỗi lần số mũ tăng 3 là số lớn lên một nghìn lần.

1E9 trên máy tính nghĩa là gì?

Chữ E nghĩa là "nhân 10 mũ", nên 1E9 là 1 × 10 mũ 9, tức một tỷ. Tương tự 2.5E6 là 2,5 triệu. Dấu chấm trong ký hiệu này là dấu thập phân kiểu tiếng Anh, khi viết tiếng Việt đổi thành dấu phẩy.

Vì sao Excel hiện số thành dạng có chữ E?

Vì ô đang để định dạng chung và số quá dài để hiển thị đầy đủ. Số vẫn được lưu, nhưng nếu dãy dài hơn khoảng 15 chữ số thì phần cuối có thể bị mất. Với mã số, hãy định dạng cột là văn bản trước khi nhập.

Nhân hai số dạng 10 mũ n thế nào cho nhanh?

Nhân hai phần đầu với nhau và cộng hai số mũ. Ví dụ 3 × 10 mũ 5 nhân 2 × 10 mũ 4 ra 6 × 10 mũ 9. Nếu phần đầu vượt 10, chuyển bớt sang số mũ để giữ dạng chuẩn.

Học sinh lớp mấy học viết số dạng 10 mũ n?

Lũy thừa thường được học từ lớp 6, còn dạng a × 10 mũ n dùng nhiều trong môn Khoa học tự nhiên và Vật lý ở các lớp sau. Tuy vậy, học sinh tiểu học hiểu được ý "số 1 và chín chữ số 0" qua ví dụ cụ thể.

Số mũ âm có nghĩa là gì?

Số mũ âm chỉ số rất nhỏ. 10 mũ âm 3 là một phần nghìn, 10 mũ âm 6 là một phần triệu. Cách đọc và cách tính giống hệt số mũ dương, chỉ khác là số càng âm thì càng nhỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138