Một terabyte bằng 1.000 gigabyte theo cách tính thập phân mà nhà sản xuất ổ cứng dùng; nhưng nhiều hệ điều hành lại đếm mỗi nấc là 1.024, nên ổ 1 TB cắm vào chỉ hiện khoảng 931 GB. Ổ không bị thiếu, không bị lừa. Đó là cùng một lượng dữ liệu được đọc bằng hai chiếc thước khác nhau, và chênh lệch lớn dần theo từng nấc: khoảng 2% ở nấc kilo, gần 10% ở nấc tera.
Phần dưới đây có bảng hai cách tính đặt cạnh nhau, các bước tự tính con số máy sẽ hiện, chuyện bit và byte khiến mạng "100 Mb" chỉ tải được khoảng 12 MB mỗi giây, và cách ước lượng xem mình thật sự cần bao nhiêu dung lượng trước khi mua.
Hai chiếc thước đo dung lượng đặt cạnh nhau
Cột giữa là cách tính thập phân, giống mọi tiền tố khác: mỗi nấc gấp 1.000. Cột phải là cách tính nhị phân, mỗi nấc gấp 1.024 vì máy tính làm việc với lũy thừa của 2 (2 mũ 10 bằng 1.024). Cột cuối là độ chênh.
| Nấc | Thập phân (nhà sản xuất) | Nhị phân (nhiều hệ điều hành) | Nhị phân lớn hơn khoảng |
|---|---|---|---|
| kilo | 1 KB = 1.000 byte | 1 KiB = 1.024 byte | 2,4% |
| mega | 1 MB = 1.000 KB | 1 MiB = 1.024 KiB | 4,9% |
| giga | 1 GB = 1.000 MB | 1 GiB = 1.024 MiB | 7,4% |
| tera | 1 TB = 1.000 GB | 1 TiB = 1.024 GiB | 10% |
Độ chênh cộng dồn vì mỗi nấc nhân thêm 1,024 một lần nữa. Ở nấc tera, 1,024 nhân bốn lần với chính nó ra khoảng 1,0995, tức lệch gần 10%. Đó là lý do ổ càng lớn, khoảng "mất" càng thấy rõ.
Tên gọi chuẩn của các nấc nhị phân có thêm chữ i: KiB, MiB, GiB, TiB, đọc là kibibyte, mebibyte, gibibyte, tebibyte. Trên thực tế phần lớn phần mềm vẫn ghi GB dù đang tính theo 1.024, nên bạn phải tự biết phần mềm đang dùng thước nào.
Tự tính con số máy sẽ hiện: ổ 1 TB thành 931
Tình huống giả định: anh Tuấn ở Đà Nẵng mua một ổ cứng gắn ngoài ghi 1 TB để chép ảnh cưới của khách. Cắm vào máy, cửa sổ thuộc tính ghi khoảng 931 GB. Anh muốn chắc ổ không lỗi. Bốn bước tự tính:
- Đổi dung lượng trên hộp ra byte theo cách thập phân: 1 TB bằng 1.000 tỷ byte, tức 10 mũ 12 byte.
- Tính một GiB bằng bao nhiêu byte: 1.024 nhân 1.024 nhân 1.024, ra một tỷ bảy mươi ba triệu bảy trăm bốn mươi mốt nghìn tám trăm hai mươi tư byte, tức khoảng 1,074 tỷ byte.
- Chia: 1.000 tỷ byte chia khoảng 1,074 tỷ byte ra khoảng 931,3. Đó chính là con số máy hiện, chỉ có điều máy ghi là GB trong khi thật ra là GiB.
- Dùng cùng cách cho ổ khác: ổ 500 GB hiện khoảng 465,7; ổ 256 GB hiện khoảng 238,4; ổ 2 TB hiện khoảng 1.862,6. Nếu con số máy hiện khớp với phép chia này thì ổ đủ dung lượng.
Nếu máy hiện thấp hơn hẳn con số tính được, ví dụ ổ 1 TB chỉ hiện vài trăm GB, thì mới là chuyện đáng kiểm: ổ chưa được chia hết phân vùng, có phân vùng ẩn của nhà sản xuất, hoặc là hàng ghi sai dung lượng. Lúc đó mang ra cửa hàng kiểm bằng phần mềm chuyên dụng chứ không tự kết luận.
Với điện thoại, dung lượng trống thấy được còn ít hơn nữa vì hệ điều hành và ứng dụng cài sẵn đã chiếm một phần. Phần này khác nhau theo từng máy, không có con số chung.
Bit và byte: vì sao mạng 100 Mb chỉ tải khoảng 12 MB mỗi giây
Một byte bằng tám bit. Tốc độ mạng thường tính bằng bit trên giây, viết Mbps hoặc Mb/s với chữ b thường. Dung lượng tệp tính bằng byte, viết MB với chữ B hoa. Muốn đổi tốc độ mạng ra byte thì chia 8.
Ví dụ đổi nhanh. Gói mạng 100 Mbps chia 8 ra 12,5 MB mỗi giây. Đó là mức lý thuyết cao nhất; thực tế thường thấp hơn vì đường truyền, wifi trong nhà và máy chủ ở đầu bên kia.
Tính thời gian tải một tệp. Một tệp 2 GB, đổi ra bit là 2 tỷ nhân 8, bằng 16 tỷ bit. Chia cho 100 triệu bit mỗi giây ra 160 giây, khoảng 2 phút 40 giây. Đó là thời gian ngắn nhất có thể; nếu thực tế mất 5 phút thì vẫn bình thường.
Chữ b thường và B hoa là cả một mức gấp tám. Đọc nhầm "50 MB/s" thành "50 Mb/s" là lệch tám lần. Khi so hai gói mạng hay hai thiết bị, chép lại đúng chữ hoa chữ thường như trên thông số gốc, rồi mới so.
Ước lượng mình cần bao nhiêu dung lượng
Thay vì mua theo cảm tính, hãy ước lượng. Bảng dưới là một phép ước lượng giả định cho một gia đình muốn lưu ảnh và video trong vài năm. Kích thước mỗi tệp là số ví dụ; bạn thay bằng kích thước thật trên máy mình (xem trong phần thông tin tệp).
| Thứ cần lưu | Giả định | Phép tính | Kết quả ước lượng |
|---|---|---|---|
| Ảnh chụp điện thoại | 20.000 ảnh, mỗi ảnh khoảng 4 MB | 20.000 nhân 4 MB | khoảng 80 GB |
| Video ngắn | 500 đoạn, mỗi đoạn khoảng 200 MB | 500 nhân 200 MB | khoảng 100 GB |
| Tài liệu, bản scan | khoảng 5.000 tệp, mỗi tệp khoảng 2 MB | 5.000 nhân 2 MB | khoảng 10 GB |
| Cộng | 80 + 100 + 10 | khoảng 190 GB |
Có tổng rồi thì nhân thêm cho vài năm tới và chừa chỗ trống. Nếu mỗi năm gia đình chụp thêm khoảng chừng ấy, ba năm nữa là gần 600 GB; cộng chỗ trống để ổ không chạy sát đầy, một ổ 1 TB là vừa. Phép ước lượng này không cần chính xác, chỉ cần đúng tầm: biết mình cần "vài trăm GB" hay "vài TB" là đã tránh được mua thiếu hoặc mua thừa nhiều lần.
Một cách tự kiểm: chia ngược lại, 1 TB chia 4 MB mỗi ảnh ra khoảng 250.000 ảnh. Nếu cả nhà chưa bao giờ chụp tới mức đó, ổ 1 TB thừa sức cho ảnh.
Những chỗ hay hiểu nhầm về dung lượng
Phần lớn thắc mắc về dung lượng đến từ vài hiểu nhầm lặp đi lặp lại. Đọc qua một lượt là bớt được kha khá lần lo không đâu:
- Nghĩ nhà sản xuất ghi gian. Cách ghi theo 1.000 là đúng với chuẩn tiền tố quốc tế; chỉ có cách hiển thị của máy là dùng 1.024 mà vẫn gọi là GB.
- Nghĩ ổ bị "ăn" dung lượng khi định dạng. Định dạng có tốn một ít chỗ cho bảng quản lý tệp, nhưng phần lớn khoảng chênh 7% đến 10% là do hai cách đếm, không phải do định dạng.
- Cộng dung lượng tệp theo một thước rồi so với dung lượng ổ theo thước khác. Hãy lấy cả hai con số từ cùng một phần mềm để so.
- Nhầm dung lượng bộ nhớ trong (RAM) với dung lượng lưu trữ. RAM 8 GB và bộ nhớ 128 GB là hai thứ khác nhau, một cái là chỗ làm việc tạm, một cái là chỗ cất lâu dài.
- Tin rằng KB luôn là 1.024 byte. Trong nhiều tài liệu mạng và trên hộp sản phẩm, KB là 1.000 byte. Khi cần chính xác, hỏi rõ hoặc dùng KiB.
Cái không cần làm: không cần đổi mọi con số sang KiB, MiB cho đúng chuẩn trong đời thường. Chỉ cần nhớ chênh lệch tầm 7% ở nấc giga và 10% ở nấc tera là đủ để không giật mình.
Thẻ nhớ, USB và gói lưu trữ đám mây: đọc cùng một cách
Thẻ nhớ và USB cũng theo thước thập phân. Thẻ nhớ 64 GB cắm vào máy thường hiện khoảng 59,6, vì 64 tỷ byte chia cho 1.024 mũ 3. Cùng một phép chia như ổ cứng, nên không cần lo thẻ giả chỉ vì con số đó.
Thẻ giả thì lệch kiểu khác. Thẻ ghi dung lượng giả vẫn có thể hiện đủ con số trên máy, nhưng khi chép đầy thì tệp hỏng hoặc mất. Dấu hiệu nhận biết không nằm ở con số hiển thị mà ở việc chép thử một lượng dữ liệu lớn rồi mở lại kiểm tra.
Gói đám mây tính theo gói, không theo ổ. Gói lưu trữ trực tuyến ghi 100 GB hay 2 TB là hạn mức nhà cung cấp cho phép, cách đếm do họ quy định. Khi so hai gói, so con số trên trang giá của cả hai chứ đừng đem so với số máy hiện.
Ảnh và video chiếm khác nhau tuỳ cài đặt. Cùng một máy, quay video ở độ phân giải cao hơn hoặc tốc độ khung hình cao hơn có thể làm mỗi phút video nặng gấp mấy lần. Muốn ước lượng đúng, xem kích thước một đoạn video một phút do chính máy mình quay, rồi nhân lên.
Một câu tự hỏi trước khi kết luận "thiếu dung lượng"
Hỏi: con số trên hộp và con số trên máy có đang dùng cùng một thước không? Nếu hộp ghi 1 TB và máy hiện khoảng 931, câu trả lời là không, và chênh lệch đó là bình thường.
Hỏi tiếp: phần chênh còn lại sau khi đã tính theo 1.024 là bao nhiêu? Nếu chỉ còn vài GB, đó là phần dành cho hệ thống tệp hoặc phân vùng khôi phục. Nếu còn hàng trăm GB, cần kiểm.
Với tốc độ mạng, hỏi: con số đang là bit hay byte? Chia 8 trước khi so. Rồi hỏi tiếp: đang đo qua wifi hay cắm dây? Tốc độ qua wifi ở phòng xa cục phát thường thấp hơn nhiều.
Cuối cùng, khi tư vấn cho người nhà lớn tuổi, đừng giảng về 1.024. Chỉ cần nói "máy đếm khác hộp một chút, ổ 1 TB hiện khoảng 930 là đúng" là đủ. Người nghe cần biết ổ có ổn không, không cần biết lũy thừa của 2.
Và khi tự mua, đặt ra một con số trước khi ra cửa hàng: mình cần khoảng bao nhiêu, theo phép ước lượng ở trên, cộng thêm chừng một phần ba để dư. Có con số ấy trong đầu thì dễ bỏ qua những lời mời mua ổ lớn gấp mấy lần nhu cầu, mà cũng không mua ổ vừa khít để vài tháng sau đã đầy.
Câu hỏi thường gặp
1 GB bằng bao nhiêu MB?
Theo cách tính thập phân, 1 GB bằng 1.000 MB, đây là cách nhà sản xuất ghi trên hộp. Theo cách tính nhị phân mà nhiều hệ điều hành dùng, 1 GiB bằng 1.024 MiB. Đời thường cứ hiểu khoảng một nghìn là đủ.
Ổ cứng 1 TB hiện 931 GB có phải hàng lỗi không?
Không. 1 TB theo cách thập phân bằng 1.000 tỷ byte, chia cho 1.024 mũ 3 ra khoảng 931. Máy chỉ đổi cách đếm chứ ổ không thiếu. Chỉ khi máy hiện thấp hơn hẳn con số này mới cần mang đi kiểm.
Mạng 100 Mbps tải được bao nhiêu MB mỗi giây?
Chia 100 cho 8 ra 12,5 MB mỗi giây, đó là mức lý thuyết cao nhất. Thực tế thường thấp hơn do wifi, đường truyền và máy chủ phía bên kia. Chữ b thường là bit, chữ B hoa là byte.
GiB và GB khác nhau thế nào?
GB là gigabyte theo thập phân, bằng một tỷ byte. GiB là gibibyte theo nhị phân, bằng 1.024 mũ 3 byte, khoảng 1,074 tỷ byte. Một GiB lớn hơn một GB khoảng 7,4%.
Vì sao máy tính lại dùng 1.024 chứ không dùng 1.000?
Vì máy tính làm việc với lũy thừa của 2, và 2 mũ 10 bằng 1.024, gần 1.000 nhất. Người ta mượn tên kilo cho tiện, rồi thói quen đó lan sang mega, giga, tera dù về chuẩn thì kilo phải là đúng 1.000.
Điện thoại 128 GB sao chỉ dùng được ít hơn nhiều?
Một phần do cách đếm theo 1.024, khiến 128 GB hiện khoảng 119. Phần còn lại do hệ điều hành và ứng dụng cài sẵn chiếm chỗ, phần này khác nhau tuỳ máy. Xem mục lưu trữ trong cài đặt để biết từng phần chiếm bao nhiêu.