Muốn ước lượng số xe máy qua một ngã tư mỗi ngày, hãy đếm vài mẫu năm phút ở các giờ khác nhau, chia ngày thành khung giờ cao điểm, giờ thường, buổi tối và ban đêm, rồi nhân từng khung với số phút của nó và cộng lại. Trong ví dụ dưới đây, một hướng xe tới ngã tư ra khoảng 42.000 lượt một ngày, cả ngã tư khoảng 126.000 lượt.
Cái bẫy lớn nhất là đếm năm phút giờ cao điểm rồi nhân thẳng cho cả ngày: cách đó cho kết quả gấp gần ba lần trong ví dụ. Bài hướng dẫn cách đếm mẫu an toàn và đúng, cách chia khung giờ, cách cộng các hướng, và cách kiểm con số cuối. Mọi số liệu là giả định minh hoạ cho một ngã tư cụ thể, không phải số đo giao thông chính thức.
Viết lại câu hỏi trước khi ra đường
Minh học lớp 10 ở Hải Phòng chọn đề tài dự án khoa học: "Ngã tư gần trường mỗi ngày có bao nhiêu xe máy đi qua?". Câu hỏi nghe rõ nhưng có ít nhất ba cách hiểu. Đếm xe đi vào ngã tư từ một hướng hay từ cả bốn hướng? Đếm xe máy riêng hay mọi loại xe? Một ngày là hai mươi bốn giờ hay chỉ giờ có người qua lại đông?
Minh chốt: đếm xe máy, kể cả xe máy điện, đi vào ngã tư từ mỗi hướng, trong đủ hai mươi bốn giờ của một ngày thường trong tuần. Một chiếc xe đi vào ngã tư rồi rẽ trái vẫn chỉ tính một lần, ở hướng nó đi tới. Chốt như vậy giúp mỗi lượt xe được đếm đúng một lần và tránh đếm trùng ở hướng ra.
Cô giáo hướng dẫn nhắc thêm một điều trước khi làm: chọn chỗ đứng an toàn trên vỉa hè hoặc trong sân một cửa hàng quen, không đứng dưới lòng đường, không đứng ở góc che khuất tầm nhìn của người lái xe. An toàn của người đếm quan trọng hơn mọi con số, và một con số đếm từ chỗ đứng nguy hiểm thì không ai nên khuyến khích.
Đếm mẫu năm phút cho đúng cách
Đếm xe nghe đơn giản nhưng dễ đếm sót khi xe đi thành dòng. Vài bước giúp mẫu đáng tin hơn:
- Chọn một vạch tưởng tượng cố định, ví dụ thẳng hàng với một cột điện, và chỉ đếm xe khi bánh trước vượt qua vạch đó.
- Dùng ứng dụng bấm đếm trên điện thoại, hoặc gạch từng nhóm năm vạch trên giấy; đừng đếm nhẩm khi xe đông.
- Đếm đủ năm phút theo đồng hồ, không ước chừng thời gian.
- Nếu có đèn giao thông, đếm trọn một số chu kỳ đèn thay vì cắt ngang giữa lúc đèn xanh hay đèn đỏ.
- Ở mỗi khung giờ, đếm ít nhất hai mẫu cách nhau vài chục phút, lấy số giữa.
- Ghi lại ngày, giờ, thời tiết và chuyện bất thường như đường đang sửa hay có đám đông.
Giả sử ở hướng đường chính đi tới, Minh đếm được khoảng 400 xe máy trong năm phút lúc bảy giờ sáng, tức khoảng 80 xe mỗi phút. Lúc mười giờ sáng chỉ còn khoảng 150 xe trong năm phút, tức khoảng 30 xe mỗi phút. Đây là hai mẫu của cùng một hướng, cách nhau ba giờ, mà chênh nhau gần ba lần.
Vì sao không nhân thẳng mẫu cao điểm cho cả ngày
Một ngày có 24 × 60 = 1.440 phút, tức 288 đoạn năm phút. Nếu lấy mẫu 400 xe lúc bảy giờ sáng nhân thẳng với 288, được 115.200 xe cho một hướng. Con số này giả định suốt hai mươi bốn giờ, kể cả hai giờ sáng, xe vẫn đông như giờ đi học đi làm. Ai từng đi qua ngã tư lúc nửa đêm đều biết điều đó không đúng.
Lỗi này có tên gọi chung là lấy mẫu không đại diện: mẫu đúng, phép nhân đúng, nhưng mẫu chỉ đại diện cho một phần nhỏ của tổng thể. Trong ví dụ, kết quả nhân thẳng gấp khoảng 2,7 lần kết quả chia theo khung giờ ở mục dưới. Ngược lại, nếu đếm mẫu lúc giữa trưa rồi nhân thẳng, kết quả sẽ thấp hơn thật.
Cách khắc phục không phải là đếm suốt hai mươi bốn giờ, điều không ai làm được một mình. Cách khắc phục là chia ngày thành vài khung giờ có độ đông khác nhau, đếm mẫu trong những khung có thể đếm được, và ước cẩn thận những khung không đếm được như ban đêm. Mỗi khung có một nhịp riêng, nhân với độ dài riêng của nó.
Chia ngày thành khung giờ và cộng lại
Bảng dưới là cách Minh chia một ngày thường cho hướng đường chính. Hai dòng đầu dựa vào mẫu đếm thật; các dòng sau là ước lượng có ghi lý do.
| Khung giờ | Số giờ | Nhịp giả định | Số xe |
|---|---|---|---|
| Cao điểm sáng và chiều | 4 giờ | 80 xe mỗi phút (đếm) | 80 × 240 = 19.200 |
| Giờ thường ban ngày và đầu tối | 10 giờ | 30 xe mỗi phút (đếm) | 30 × 600 = 18.000 |
| Buổi tối muộn | 3 giờ | 15 xe mỗi phút (đếm một mẫu) | 15 × 180 = 2.700 |
| Khuya đến rạng sáng | 5,5 giờ | 2 xe mỗi phút (ước) | 2 × 330 = 660 |
| Sáng sớm trước cao điểm | 1,5 giờ | 20 xe mỗi phút (ước) | 20 × 90 = 1.800 |
| Cộng | 24 giờ | khoảng 42.360, làm tròn 42.000 |
Để ý cột số giờ cộng lại đúng 24; đây là bước kiểm đầu tiên nên làm, vì bỏ sót hay đếm trùng một khung giờ là lỗi rất hay gặp. Hai khung ban ngày chiếm gần 90 phần trăm tổng số, nên phần ước lượng ban đêm dù lệch gấp đôi cũng chỉ làm tổng thay đổi vài phần trăm. Đó là lý do nên dồn công đếm vào khung đông, không cần thức khuya đếm xe lúc hai giờ sáng.
Từ một hướng ra cả ngã tư
Ngã tư có bốn hướng xe đi tới. Minh không đủ thời gian đếm cả bốn, nên đếm thêm một mẫu năm phút ở hướng đường cắt ngang lúc cao điểm và thấy số xe chỉ bằng khoảng một nửa đường chính. Với giả định hai hướng của đường chính giống nhau và hai hướng của đường cắt ngang cũng giống nhau, tổng là 2 × 42.000 + 2 × 21.000 = 126.000 lượt xe máy mỗi ngày.
Giả định "hai chiều giống nhau" đáng nghi hơn ta tưởng. Buổi sáng, dòng xe vào trung tâm có thể đông hơn hẳn chiều ngược lại; buổi chiều thì đảo. Nhưng qua cả ngày, nhiều người đi một chiều buổi sáng và về chiều kia buổi chiều, nên hai chiều thường cân nhau hơn so với một khung giờ lẻ. Nếu có thời gian, đếm một mẫu ở chiều ngược lại để kiểm.
Con số 126.000 là số lượt, không phải số người hay số xe khác nhau. Một người đi qua ngã tư bốn lần một ngày được tính bốn lượt. Nếu ai đó hỏi "bao nhiêu người đi xe máy qua ngã tư", đó là một câu hỏi khác, cần thêm giả định mỗi người qua mấy lần, và không nên dùng con số lượt để trả lời.
Những nguồn sai số khi đếm mẫu ngắn
Chu kỳ đèn giao thông. Năm phút có thể chứa bốn chu kỳ đèn hay bốn chu kỳ rưỡi. Nửa chu kỳ dư ra, nếu rơi vào lúc đèn xanh, làm mẫu cao hơn hẳn. Đếm trọn số chu kỳ rồi quy ra mỗi phút sẽ bớt được sai số này.
Ngày trong tuần và mùa. Ngày thường, cuối tuần, mùa thi, kỳ nghỉ hè, những ngày gần Tết cho dòng xe khác nhau. Một ngày đếm chỉ đại diện cho loại ngày đó. Ghi rõ đã đếm vào ngày nào khi báo kết quả.
Thời tiết và sự kiện. Một cơn mưa lớn, một con đường bên cạnh bị rào sửa, một đám đông ở sân vận động gần đó đều làm mẫu lệch. Nếu gặp, đếm lại hôm khác thay vì cố hiệu chỉnh.
Mỏi mắt và đếm sót. Đếm liên tục khi xe đông rất mệt; sau vài phút người đếm hay sót những xe đi sát nhau. Đổi người đếm sau mỗi mẫu, hoặc quay video ngắn từ chỗ đứng an toàn rồi đếm lại chậm ở nhà, là cách kiểm tốt.
Nhầm loại xe. Xe đạp điện, xe máy điện và xe máy xăng trông khá giống nhau khi đi thành dòng. Đã chốt đếm loại nào thì giữ đúng quy ước suốt các mẫu, và ghi quy ước đó vào báo cáo. Nếu muốn biết thêm tỷ lệ ô tô, nên để một người khác đếm riêng ô tô cùng lúc, thay vì một người đếm cả hai loại.
Kiểm con số cuối và dùng nó vào đâu
Quy về mỗi giây là phép kiểm nhanh nhất: 80 xe mỗi phút ở cao điểm là khoảng 1,3 xe mỗi giây qua vạch của một hướng. Đứng xem một ngã tư đông lúc bảy giờ sáng, cứ mỗi giây có một hai xe qua là cảnh quen thuộc, nên con số này không vô lý. Nếu ước lượng đòi tới mười xe mỗi giây trên một hướng hẹp, đó là dấu hiệu nhân nhầm. Cũng nên kiểm ngược từ tổng: 42.000 lượt chia cho 1.440 phút là khoảng 29 xe mỗi phút trung bình cả ngày, nằm giữa nhịp cao điểm và nhịp ban đêm, đúng như phải thế.
Một phép kiểm khác là đếm lại vào một ngày thường khác, cùng khung giờ. Nếu hai ngày cho mẫu cao điểm 400 và 420 xe, yên tâm; nếu cho 400 và 200, phải tìm xem hôm đó có gì khác. Đặt hai kết quả cạnh nhau trong báo cáo dự án cũng là cách trung thực để người đọc thấy độ dao động.
Con số này hợp để làm dự án học tập, để một người định mở hàng ven đường hình dung lượng người qua lại, hay để cả lớp cảm nhận một con số lớn ngay trước cổng trường. Nó không thay được số liệu đo đếm giao thông chính thức của cơ quan quản lý, vốn dùng thiết bị đếm liên tục nhiều ngày. Khi cần số chính thức, tìm nguồn đó và ghi rõ.
Câu hỏi thường gặp
Đếm xe bao lâu thì đủ để ước lượng cả ngày?
Không cần đếm cả ngày. Đếm hai mẫu năm phút ở mỗi khung giờ chính, cao điểm và giờ thường, thêm một mẫu buổi tối, rồi ước những khung không đếm được. Phần lớn tổng số đến từ các khung ban ngày đã đếm.
Vì sao không nhân mẫu năm phút với 288 cho nhanh?
Vì mẫu chỉ đại diện cho khung giờ lúc bạn đếm. Nhân mẫu cao điểm cho cả ngày sẽ ra quá cao, nhân mẫu giữa trưa sẽ ra quá thấp. Chia ngày thành khung giờ rồi cộng lại mới cho kết quả hợp lý.
Xe rẽ trái, rẽ phải có bị đếm hai lần không?
Không, nếu bạn chỉ đếm xe ở hướng đi tới ngã tư. Mỗi xe đi vào ngã tư từ đúng một hướng, nên được đếm đúng một lần dù sau đó đi thẳng hay rẽ.
Học sinh đếm xe ngoài đường có an toàn không?
An toàn nếu đứng trên vỉa hè rộng, trong sân cửa hàng hoặc chỗ có rào chắn, có người lớn đi cùng, và không đứng ở góc che tầm nhìn của người lái. Tuyệt đối không đứng dưới lòng đường để đếm.
Con số ước lượng này có dùng thay số liệu giao thông chính thức được không?
Không. Đây là ước lượng từ vài mẫu ngắn, phù hợp cho học tập và hình dung. Số liệu chính thức được đo bằng thiết bị đếm liên tục nhiều ngày; khi cần, hãy tìm nguồn của cơ quan quản lý giao thông.