CucDai.comCực Đại
Ước lượng nhanh kiểu Fermi

Câu hỏi Fermi cho học sinh: cách tổ chức một tiết ước lượng 45 phút trên lớp

Gợi ý cho giáo viên: chọn câu hỏi Fermi gần gũi, chia tiết 45 phút thành năm chặng, một lời giải mẫu và cách nhận xét cách nghĩ thay vì chấm theo con số.

Small groups of Vietnamese lower secondary students huddled around desks with blank scrap paper, a teacher seen from behind walking between them, bright classroom, high angle

Một tiết ước lượng Fermi 45 phút có thể đi qua năm chặng: đoán nhanh, chia nhóm tách câu hỏi, ước và tính, trình bày, rồi cùng kiểm lại; câu hỏi nên gần gũi và kiểm được, như số viên gạch lát sân trường hay số lít nước cả lớp uống trong một năm học. Điều cần đánh giá là cách học sinh chia nhỏ câu hỏi và nêu giả định, không phải con số nào gần đáp án hơn.

Bài dành cho giáo viên Toán, Khoa học tự nhiên ở bậc trung học cơ sở, và cho phụ huynh muốn làm cùng con ở nhà. Có bộ câu hỏi gợi ý kèm cách tách, tiến trình từng chặng, một lời giải mẫu, cách nhận xét mà không chấm điểm theo con số, và những lỗi học sinh hay mắc kèm câu gợi mở.

Vì sao nên dành hẳn một tiết cho ước lượng

Cô Thảo dạy Toán lớp 7 ở Cần Thơ nhận thấy học sinh tính rất nhanh khi có đủ số, nhưng đứng hình khi đề bài thiếu dữ kiện. Ngoài đời thì ngược lại: phần lớn câu hỏi thật không đi kèm đủ số. Một tiết ước lượng cho học sinh tập đúng kỹ năng đó: tự quyết định cần biết gì, tự đặt giả định, và chấp nhận rằng câu trả lời là một khoảng.

Tiết học này cũng ôn lại nhiều kiến thức đã học mà không cần gọi tên: đổi đơn vị độ dài, diện tích, thể tích, nhân chia số lớn, làm tròn, tỷ lệ. Học sinh dùng chúng vì cần, không phải vì đề bài bảo dùng. Những em yếu tính toán vẫn góp được phần quan trọng, như đề xuất một cách tách hay phát hiện một giả định vô lý.

Cái lợi cuối cùng khó đo nhưng có thật: học sinh bớt sợ những con số lớn. Sau khi tự ước ra rằng cả lớp uống vài nghìn lít nước một năm, các em nhìn những con số lớn trong sách báo với một câu hỏi trong đầu: "con số này từ đâu ra, mình có ước được không?". Đó là thói quen đáng giá hơn bất kỳ đáp án nào.

Chọn câu hỏi thế nào cho tốt

Gần gũi với học sinh. Câu hỏi về sân trường, lớp học, bữa ăn, đường đi học thì mắt xích nào học sinh cũng có cảm giác. Câu hỏi về những thứ các em chưa từng thấy biến tiết học thành đoán mò.

Kiểm được sau tiết học. Câu hỏi tốt là câu có thể đếm hoặc đo lại, dù thô, như đếm số viên gạch trên một cạnh sân. Học sinh thấy ước lượng của mình đứng ở đâu so với số đo, mà không ai bị chấm đúng sai.

Có nhiều cách tách. Nếu chỉ có một cách tách, các nhóm sẽ ra cùng một bảng và tiết học thành bài tập tính. Câu hỏi có hai ba con đường cho phép các nhóm so cách làm của nhau.

Không cần số liệu thống kê. Tránh những câu phải biết dân số một tỉnh hay sản lượng một ngành; học sinh sẽ tra mạng thay vì suy luận. Nếu buộc phải dùng một số liệu như vậy, giáo viên đưa sẵn và ghi rõ nguồn.

Tránh đề tài nhạy cảm với trẻ. Không chọn câu hỏi về cân nặng, thu nhập gia đình hay bất cứ điều gì khiến một em ngại khi con số của nhà mình bị nêu ra trước lớp.

Bộ câu hỏi gợi ý kèm cách tách

Các con số ở cột cuối là một lời giải ví dụ với giả định tròn, để giáo viên hình dung bậc độ lớn, không phải đáp án để chấm.

Câu hỏiCách tách gợi ýMột lời giải ví dụ
Sân trường lát bao nhiêu viên gạch?chiều dài × chiều rộng sân, chia diện tích một viênsân 40 m × 30 m, gạch 40 cm × 40 cm: khoảng 7.500 viên
Cả lớp uống bao nhiêu lít nước trong một năm học?số học sinh × lít mỗi em mỗi ngày ở trường × số ngày học35 × 0,5 × 175: khoảng 3.000 lít
Một ngày mình chớp mắt bao nhiêu lần?lần mỗi phút × số phút thức15 × 16 × 60: khoảng 14.400 lần
Cả lớp viết bao nhiêu trang vở trong một năm học?số học sinh × trang mỗi ngày × số ngày học35 × 6 × 175: khoảng 37.000 trang
Đi từ cổng trường vào lớp mất bao nhiêu bước?quãng đường ước bằng mắt chia sải chân, rồi đếm thậtmỗi em một số, so với số đếm thật

Câu cuối được đặt vào chủ ý: nó kiểm được ngay trong giờ ra chơi, và con số mỗi em khác nhau vì sải chân khác nhau. Đó là cơ hội để lớp thấy rằng hai đáp án khác nhau có thể cùng đúng, miễn là giả định được nêu rõ. Câu về chớp mắt thì thú vị vì chỉ việc chú ý đếm đã làm nhịp chớp mắt thay đổi; nên cho hai em đếm cho nhau.

Tiến trình 45 phút

Chia tiết thành năm chặng với thời gian gợi ý. Giáo viên có thể co giãn, nhưng nên giữ chặng cuối, vì đó là chỗ học sinh học được nhiều nhất.

  1. Năm phút, đoán nhanh: nêu câu hỏi, mỗi em viết một con số đoán trong mười giây và gấp giấy lại, không bàn với ai.
  2. Mười phút, tách câu hỏi: các nhóm bốn em liệt kê mắt xích cần biết, viết thành sơ đồ hoặc bảng, chưa gán số.
  3. Mười lăm phút, ước và tính: gán số tròn cho từng mắt xích, ghi lý do bên cạnh, rồi tính; nhóm nào xong sớm làm thêm con đường thứ hai.
  4. Mười phút, trình bày: mỗi nhóm nêu cách tách và giả định yếu nhất của mình trong một phút, giáo viên ghi các kết quả lên bảng theo dạng khoảng.
  5. Năm phút, kiểm và nhìn lại: cả lớp chọn một cách kiểm, như quy về mỗi người hay đo thử, rồi mở tờ đoán ban đầu ra xem mình đã đổi ý thế nào.

Không nên rút ngắn chặng tách câu hỏi để dành giờ tính toán. Phần tính thường nhanh; phần nghĩ ra cách tách mới là phần khó và là mục tiêu thật của tiết học. Nếu thiếu giờ, có thể bỏ phần con đường thứ hai, nhưng giữ đủ phần trình bày giả định.

Một lời giải mẫu: gạch lát sân trường

Lời giải dưới đây là của một nhóm giả định, dùng bước chân thay thước, để giáo viên thấy một bài làm tốt trông thế nào.

BướcNhóm làm gìKết quả
Đo sải chânmột bạn đi 10 bước trên hành lang, đo được khoảng 6 mkhoảng 0,6 m mỗi bước
Chiều dài sânđi dọc cạnh dài được 67 bước67 × 0,6 ≈ 40 m
Chiều rộng sânđi dọc cạnh ngắn được 50 bước50 × 0,6 = 30 m
Diện tích sân40 × 301.200 m²
Diện tích một viên gạchđo bằng thước kẻ được cạnh 40 cm0,4 × 0,4 = 0,16 m²
Số viên1.200 ÷ 0,16khoảng 7.500 viên
Kiểm bằng con đường khácsố viên trên cạnh dài 40 ÷ 0,4 = 100, cạnh ngắn 30 ÷ 0,4 = 75100 × 75 = 7.500 viên

Điều làm lời giải này tốt không phải con số, mà là nhóm đã đo sải chân thay vì đoán, ghi rõ từng phép đổi, và tự nghĩ ra cách kiểm thứ hai. Nếu sân có bồn cây, bục cờ hay phần lát gạch khác loại, một nhóm tốt sẽ nêu ra rằng con số của mình hơi dư vì chưa trừ các phần đó.

Nhận xét cách nghĩ thay vì chấm theo con số

Khen cách tách rõ ràng. Nhận xét như "nhóm em tách câu hỏi thành ba mắt xích, mỗi cái đều đo hoặc đoán được" giúp học sinh biết điều gì đáng làm lại lần sau.

Khen giả định được nêu ra. Một nhóm ghi "giả định mỗi bạn uống nửa lít ở trường, vì bình nước của bạn Vy là nửa lít" đáng khen hơn một nhóm ra số gần đáp án mà không giải thích.

Khen việc tự kiểm. Học sinh tự quy về mỗi người, tự thấy con số vô lý và sửa lại là đã làm đúng việc khó nhất. Nên nói ra điều đó trước lớp.

Không xếp hạng các nhóm theo độ gần đáp án. Xếp hạng khiến học sinh chạy theo con số và ngại nêu giả định, trong khi con số gần đáp án đôi khi chỉ là may. Nếu cần đánh giá, dùng nhận xét bằng lời theo ba tiêu chí: cách tách, giả định, cách kiểm.

Ghi lại câu hỏi hay của học sinh. Đôi khi điều đáng giá nhất của tiết học là một câu hỏi bất ngờ, như "sân có tính phần dưới mái hiên không". Ghi lại và nhắc tên câu hỏi đó trước lớp, để học sinh hiểu rằng hỏi lại đề cũng là một phần của việc ước lượng.

Lỗi học sinh hay mắc và câu gợi mở

Khi đi giữa các nhóm, giáo viên sẽ gặp lại các lỗi dưới đây. Thay vì chỉ ra lỗi, một câu hỏi gợi mở giúp học sinh tự tìm thấy.

  • Nhân với 365 ngày cho cả năm học. Gợi mở: "Năm học của em có đi học thứ Bảy, Chủ nhật và mùa hè không?"
  • Quên đổi xăng-ti-mét sang mét trước khi chia. Gợi mở: "Diện tích sân và diện tích viên gạch của em đang cùng một đơn vị chưa?"
  • Gán số quá lẻ. Gợi mở: "Em có chắc đến từng chữ số này không, hay làm tròn thì dễ nhân hơn?"
  • Bỏ cuộc vì không biết một mắt xích. Gợi mở: "Con số này chắc chắn lớn hơn bao nhiêu và nhỏ hơn bao nhiêu?"
  • Tin ngay kết quả đầu tiên. Gợi mở: "Chia cho số bạn trong lớp thì mỗi bạn được bao nhiêu, nghe có hợp lý không?"

Sau tiết học, có thể lập một góc ước lượng trên bảng tin lớp: mỗi tuần một câu hỏi, học sinh dán lời giải và cách tách của mình, cuối tuần cả lớp cùng đo hoặc đếm nếu được. Không có bảng thành tích, chỉ có bộ sưu tập các cách nghĩ. Sau vài tuần, chính học sinh sẽ bắt đầu đề xuất câu hỏi, và đó là dấu hiệu tiết học đã có tác dụng.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi Fermi phù hợp với học sinh lớp mấy?

Học sinh từ cuối tiểu học đã có thể làm những câu đơn giản như đếm bước chân hay đếm lá. Bậc trung học cơ sở là phù hợp nhất cho các câu cần đổi đơn vị diện tích, thể tích và nhân chia số lớn.

Có nên chấm điểm tiết học ước lượng không?

Không nên chấm theo độ gần đáp án, vì điều đó khiến học sinh chạy theo con số và ngại nêu giả định. Nếu cần đánh giá, hãy nhận xét bằng lời theo cách tách, giả định và cách tự kiểm của từng nhóm.

Một tiết 45 phút làm được mấy câu hỏi?

Một câu hỏi làm kỹ là vừa, gồm đoán nhanh, tách câu hỏi, ước và tính, trình bày rồi kiểm lại. Làm nhiều câu trong một tiết thường khiến học sinh bỏ qua phần trình bày giả định, vốn là phần đáng học nhất.

Học sinh muốn tra mạng lấy số liệu thì sao?

Nên chọn câu hỏi không cần số liệu thống kê để học sinh phải suy luận. Nếu một mắt xích buộc phải dùng số liệu, giáo viên đưa sẵn và ghi nguồn, để tiết học vẫn tập trung vào cách chia nhỏ câu hỏi.

Phụ huynh có thể làm hoạt động này ở nhà không?

Có. Chọn câu hỏi quanh nhà như số viên gạch lát nền, số lít nước cả nhà dùng một ngày, cùng con tách câu hỏi và đo thử. Khen cách con nghĩ ra cách tách, không khen hay chê con số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138