"Chắc chắn" nghĩa là xác suất 100%, không có ngoại lệ nào; "gần như chắc chắn" nghĩa là rất cao, thường hiểu là từ khoảng 95% đến gần 100%, nhưng vẫn còn một khả năng nhỏ là không xảy ra. Khoảng cách nhỏ đó trở nên lớn khi một việc lặp lại nhiều lần: một việc đúng 99% mỗi ngày thì trong một năm trung bình vẫn trượt khoảng 3 đến 4 ngày.
Trong lời nói hằng ngày, các từ như "có lẽ", "nhiều khả năng", "khó mà" được mỗi người hiểu theo một con số khác nhau. Cùng một câu "khả năng cao", người này nghĩ 60%, người kia nghĩ 90%. Bài này đưa ra một thang gợi ý để đổi lời nói thành con số, cách hỏi lại cho rõ, và lý do người làm việc cẩn thận luôn phân biệt hai chữ "chắc chắn" với "gần như".
Thang gợi ý: từ ngữ và khoảng xác suất
Không có một bảng chuẩn duy nhất được mọi người dùng; bảng dưới là thang gợi ý để thống nhất trong nhóm, lớp học hay gia đình. Điều quan trọng là cả nhóm dùng cùng một thang.
| Cách nói | Khoảng xác suất gợi ý | Hình dung bằng một lớp 40 học sinh |
|---|---|---|
| Chắc chắn | 100% | cả 40 bạn |
| Gần như chắc chắn | khoảng 95% đến gần 100% | từ 38 bạn trở lên |
| Rất có khả năng | khoảng 80% đến 95% | từ 32 đến 38 bạn |
| Có khả năng, nhiều khả năng | khoảng 55% đến 80% | từ 22 đến 32 bạn |
| Nửa nọ nửa kia | khoảng 45% đến 55% | khoảng 20 bạn |
| Khó xảy ra | khoảng 5% đến 20% | từ 2 đến 8 bạn |
| Rất khó, gần như không thể | dưới khoảng 5% | dưới 2 bạn, có khi không bạn nào |
| Không thể | 0%, theo nghĩa không có cách nào xảy ra | không bạn nào, và không thể có |
Cột cuối giúp trẻ và người không quen phần trăm cảm được khoảng cách. "Rất có khả năng" và "gần như chắc chắn" nghe na ná, nhưng một bên là còn tới sáu, bảy bạn trượt, bên kia chỉ còn một, hai bạn.
Khi làm việc nhóm, nên thống nhất thang trước. Hai người cùng nói "khả năng cao" mà một người hiểu 60%, người kia hiểu 90% thì kế hoạch dựa trên câu đó sẽ lệch nhau ngay từ đầu.
Vì sao 99% lặp lại nhiều lần vẫn hay trượt
Đây là lý do thực tế nhất để phân biệt "gần như chắc chắn" với "chắc chắn". Một việc có xác suất thành công 99% mỗi lần, làm một lần thì gần như không lo. Nhưng làm 100 lần, trung bình sẽ trượt khoảng 1 lần, và khả năng không trượt lần nào chỉ khoảng 36,6%. Nói cách khác, khả năng trượt ít nhất một lần là khoảng 63,4%.
Làm mỗi ngày một lần trong cả năm, 365 lần, khả năng không trượt ngày nào chỉ khoảng 2,6%. Trung bình bạn trượt khoảng 3,65 ngày.
Thử hình dung Minh, sinh viên ở TP Hồ Chí Minh, đặt báo thức và "gần như chắc chắn" thức dậy đúng giờ, giả định 99% mỗi buổi. Trong một học kỳ khoảng 100 buổi học sáng, nhiều khả năng có ít nhất một buổi Minh dậy muộn. Nếu buổi đó trùng ngày thi, cái 1% nhỏ bé trở thành chuyện lớn. Người cẩn thận vì vậy đặt hai báo thức cho ngày quan trọng: hai lần 1% độc lập nhau, khả năng cả hai cùng trượt chỉ còn khoảng một phần mười nghìn. Lưu ý chữ "độc lập": hai báo thức trên cùng một điện thoại hết pin thì cùng trượt một lúc, nên báo thức thứ hai nên đặt trên một thiết bị khác.
Câu tự hỏi: "Việc này có lặp lại nhiều lần không, và chỉ cần trượt một lần thì có hậu quả lớn không?". Nếu có cả hai, đừng hài lòng với "gần như chắc chắn".
Trong toán học: xác suất bằng 0 chưa hẳn là không thể
Với bài toán đếm thông thường. Ở cấp phổ thông, khi đếm các khả năng như tung xúc xắc hay rút thẻ, xác suất 0 nghĩa là không thể, xác suất 1 nghĩa là chắc chắn. Rút một thẻ từ hộp chỉ toàn thẻ xanh thì xác suất ra thẻ đỏ bằng 0, đúng là không thể.
Khi có vô số khả năng. Chọn ngẫu nhiên một điểm trên một đoạn thẳng, xác suất trúng đúng một điểm định trước bằng 0, vì có vô số điểm. Nhưng điểm nào được chọn thì cũng là một điểm có xác suất 0. Vậy xác suất 0 ở đây không có nghĩa là không thể xảy ra.
Tên gọi. Các nhà toán học gọi việc có xác suất 1 trong trường hợp này là "hầu chắc chắn". Đây là nghĩa kỹ thuật, chặt chẽ, khác với "gần như chắc chắn" trong lời nói hằng ngày, vốn chỉ có nghĩa là rất cao.
Dùng ở đâu. Phân biệt này quan trọng khi học đại học và khi làm việc với đo đạc liên tục. Ở đời sống, chỉ cần nhớ: trong lời nói thường ngày, "gần như chắc chắn" luôn có nghĩa là còn một khả năng nhỏ, không phải bằng 0.
Cách hỏi lại khi ai đó nói "chắc mà", "khó lắm"
Ở chỗ làm, trong gia đình hay lớp học, câu nói về khả năng thường mơ hồ. Bốn bước sau giúp biến nó thành thông tin dùng được mà không làm người nói phật ý.
- Hỏi con số: "Theo anh thì khoảng bao nhiêu phần trăm, hay khoảng mấy lần trong mười lần?". Người ta dễ trả lời "mấy lần trong mười" hơn là phần trăm.
- Hỏi khoảng: "Thấp nhất và cao nhất anh nghĩ là bao nhiêu?". Một khoảng như "từ 6 đến 9 lần trong 10" cho biết người nói chắc đến đâu.
- Hỏi căn cứ: "Anh dựa vào đâu để nói vậy, đã gặp bao nhiêu lần rồi?". Căn cứ từ hàng trăm lần làm khác hẳn căn cứ từ một lần nhớ.
- Hỏi hậu quả: "Nếu rơi vào phần trượt thì chuyện gì xảy ra?". Câu này quyết định có cần chuẩn bị phương án dự phòng không.
Cô Hạnh, quản lý một xưởng may ở Hưng Yên, áp dụng đúng bốn câu này mỗi khi tổ trưởng báo "chắc kịp hàng". Thay vì tranh cãi, cô hỏi "mấy phần mười", rồi chuẩn bị ca phụ cho những đơn mà câu trả lời dưới tám phần mười.
Cách hỏi này cũng giúp chính người nói nghĩ kỹ hơn. Nhiều người nói "chắc mà" theo thói quen, đến khi được hỏi con số mới nhận ra mình chỉ khoảng bảy phần mười.
Những chỗ hay dùng sai từ chỉ khả năng
Dưới đây là các chỗ dùng từ hay gây hiểu lầm, kèm cách nói rõ hơn.
- Nói "chắc chắn" khi thật ra chỉ rất cao. Câu "chắc chắn kịp" mà rồi không kịp làm mất lòng tin vào lần nói sau. Nói "gần như chắc chắn" hoặc nêu con số thì trung thực hơn.
- Nói "không thể" cho việc chỉ là hiếm. Việc một phần triệu không phải không thể; với nhiều người hay nhiều lần, nó sẽ xảy ra.
- Dùng "có thể" cho mọi mức. "Có thể mưa" có thể là 10% hay 80%. Thêm một chữ "ít" hoặc "nhiều" đã rõ hơn nhiều.
- Đọc "70% khả năng mưa" thành "mưa 70% thời gian trong ngày" hay "70% diện tích". Cách hiểu đúng còn tuỳ cách cơ quan dự báo định nghĩa; nên đọc phần giải thích của chính nguồn dự báo.
- Nói "50-50" cho mọi việc không biết. Không biết không có nghĩa là hai khả năng bằng nhau; có khi một bên rất hiếm, chỉ là ta chưa có thông tin.
Một mẹo tự kiểm: sau khi nói một câu về khả năng, thử tự trả lời "mười lần như vậy thì mấy lần đúng?". Nếu không trả lời được, câu đó còn mơ hồ.
Khi nào mới được nói "chắc chắn"
Trong thực tế, rất ít điều xứng với chữ "chắc chắn" theo nghĩa 100%. Nhóm thứ nhất là những điều đúng theo định nghĩa hoặc theo logic: tổng hai số chẵn là số chẵn, một tuần có bảy ngày, một ngày có 86.400 giây. Những câu này không phụ thuộc vào may rủi, nên nói "chắc chắn" là đúng.
Nhóm thứ hai là những điều tự nhiên lặp lại với độ ổn định rất cao, như mặt trời mọc ngày mai. Về mặt lời nói thường ngày, gọi là chắc chắn không sai. Nhưng hầu hết những gì liên quan đến con người, máy móc, giao thông, thời tiết đều thuộc nhóm "gần như" trở xuống.
Một thói quen tốt cho người làm việc với con số: dành chữ "chắc chắn" cho nhóm thứ nhất, và với mọi thứ khác thì nói kèm khoảng hoặc kèm điều kiện, ví dụ "nếu xe không hỏng thì kịp", "chín phần mười là kịp". Cách nói này nghe kém quả quyết hơn, nhưng sau vài lần, người nghe sẽ tin bạn hơn, vì những gì bạn nói "chắc chắn" thì đúng là không bao giờ trượt.
Câu tự hỏi trước khi dùng chữ "chắc chắn": "Có cách nào, dù rất hiếm, để điều này không xảy ra không?". Nếu nghĩ ra được một cách, hãy đổi sang "gần như chắc chắn".
Tập cảm thang khả năng với trẻ
Với trẻ tiểu học, có thể tập thang khả năng bằng một trò chơi nhỏ trên đường đi học. Bố mẹ nêu một việc, trẻ chọn một trong năm mức: "chắc chắn", "nhiều khả năng", "nửa nọ nửa kia", "ít khả năng", "không thể". Ví dụ: ngày mai mặt trời mọc; xe buýt đến đúng phút; gặp một con mèo trên đường; hôm nay trời có mây.
Điều đáng khen không phải trẻ chọn đúng mức, vì nhiều câu không có đáp án duy nhất, mà là trẻ giải thích được vì sao. Một em nói "gặp mèo là nhiều khả năng vì ngõ nhà mình có ba con" đang lập luận dựa trên số đếm, đúng tinh thần của xác suất.
Sau vài lần, có thể thêm bước ghi lại: một tuần ghi xem xe buýt đến đúng phút mấy lần, rồi đối chiếu với mức đã chọn. Trẻ sẽ tự thấy cảm giác ban đầu của mình lệch đến đâu, mà không cần ai chấm điểm. Người lớn cũng nên chơi cùng và nói ra khi chính mình đoán lệch, để trẻ thấy đoán lệch là chuyện bình thường của người đang học.
Câu hỏi thường gặp
Gần như chắc chắn là bao nhiêu phần trăm?
Không có định nghĩa chung bắt buộc, nhưng thường được hiểu là từ khoảng 95% đến gần 100%. Điểm quan trọng là vẫn còn một khả năng nhỏ không xảy ra, khác với chắc chắn là 100%.
Việc có xác suất 99% thì có cần lo không?
Nếu chỉ làm một lần và hậu quả nhỏ thì không cần lo nhiều. Nhưng nếu lặp lại 100 lần, khả năng trượt ít nhất một lần là khoảng 63%. Khi hậu quả lớn, nên có phương án dự phòng dù xác suất đã cao.
Xác suất bằng 0 có nghĩa là không thể xảy ra không?
Với bài toán đếm thông thường ở phổ thông thì đúng là không thể. Nhưng khi có vô số khả năng, như chọn một điểm trên đoạn thẳng, một việc có xác suất 0 vẫn có thể xảy ra. Toán học gọi phần bù của nó là hầu chắc chắn.
Làm sao để người khác nói rõ hơn khi họ bảo khả năng cao?
Hỏi họ mười lần như vậy thì khoảng mấy lần đúng, thấp nhất và cao nhất là bao nhiêu, và dựa vào đâu. Ba câu này biến một lời nói mơ hồ thành một khoảng có căn cứ mà không gây tranh cãi.
Khả năng mưa 70% có nghĩa là gì?
Cách hiểu phổ biến là trong những ngày có điều kiện giống hôm nay, khoảng bảy phần mười có mưa tại khu vực dự báo. Cách định nghĩa cụ thể tuỳ cơ quan dự báo, nên đọc phần giải thích của chính nguồn đó.
Có nên dạy trẻ nhỏ về xác suất không?
Có thể dạy bằng từ ngữ trước con số: chắc chắn, nhiều khả năng, nửa nọ nửa kia, ít khả năng, không thể. Cho trẻ giải thích vì sao chọn và khen cách nghĩ, không chấm đúng sai, không so sánh giữa các bạn.