Trong một nhóm 23 người, xác suất có ít nhất hai người trùng ngày sinh (cùng ngày, cùng tháng) là khoảng 50,7%, tức hơi hơn một nửa; với lớp 40 người, con số lên khoảng 89%. Phép tính giả định mỗi người sinh vào một trong 365 ngày như nhau và bỏ qua ngày 29 tháng 2.
Hầu hết mọi người đoán phải cần khoảng 180 người, tức nửa của 365. Đoán sai vì câu hỏi không phải "có ai trùng ngày với mình" mà là "có cặp nào trùng nhau", và số cặp trong một nhóm tăng nhanh hơn số người rất nhiều. Dưới đây là cách tính từng bước, một bảng để tra, và cách làm thử ngay trong lớp.
Vì sao trực giác đoán sai: số cặp tăng nhanh hơn số người
Khi nghe câu hỏi, đa số tự đặt mình vào và nghĩ: "Cần bao nhiêu người để có ai đó trùng ngày với mình?". Câu đó khác hẳn. Bài toán ngày sinh hỏi về bất kỳ cặp nào, bạn A với bạn B, bạn C với bạn D, không cần có mình.
Trong nhóm 23 người, số cặp là 23 nhân 22 chia 2, được 253 cặp. Mỗi cặp có khả năng trùng ngày khoảng 1 phần 365. Với 253 cặp, cơ hội có ít nhất một cặp trùng đã đủ lớn để vượt qua một nửa. Với 40 người, số cặp là 780, gấp hơn ba lần.
Đây là điều quan trọng nhất của bài toán: số người tăng theo đường thẳng nhưng số cặp tăng gần như theo bình phương. Gấp đôi số người thì số cặp tăng gần gấp bốn. Trực giác của chúng ta quen suy nghĩ theo đường thẳng nên luôn đoán thấp.
Lưu ý không được lấy 253 chia 365 rồi kết luận xác suất là 69%. Các cặp không độc lập với nhau (cặp A–B và cặp A–C có chung A), và cộng thẳng xác suất sẽ ra số quá cao, thậm chí vượt 100% khi nhóm lớn. Cách tính đúng là tính phần ngược lại, như mục dưới.
Cách tính từng bước: tính xác suất không ai trùng rồi lấy phần còn lại
Bí quyết là tính xác suất để tất cả đều khác ngày nhau, rồi lấy 1 trừ đi. Làm theo các bước sau, bạn có thể dùng máy tính bỏ túi.
- Người thứ nhất sinh ngày nào cũng được: xác suất 365/365.
- Người thứ hai phải khác ngày người thứ nhất: còn 364 ngày, xác suất 364/365.
- Người thứ ba phải khác cả hai người trước: 363/365. Cứ thế, người thứ k có xác suất (365 trừ k cộng 1)/365.
- Nhân tất cả các phân số đó lại. Với 23 người, tích từ 365/365 đến 343/365 ra khoảng 0,493. Đây là xác suất không ai trùng.
- Lấy 1 trừ 0,493 được khoảng 0,507, tức khoảng 50,7%. Đó là xác suất có ít nhất một cặp trùng.
Trên máy tính bỏ túi, bạn nhân liên tiếp 364 chia 365, rồi nhân 363 chia 365, và cứ thế. Mỗi lần bấm, ghi kết quả ra giấy để thấy con số giảm dần. Đến khoảng người thứ 23, tích rơi xuống dưới 0,5. Thấy tận mắt con số đi qua mốc 0,5 thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Trên bảng tính, cột A ghi số người từ 1 đến 60, cột B ghi (366 trừ A)/365, cột C là tích dồn của cột B, cột D là 1 trừ cột C.
Thu nhỏ bài toán để thử nhanh trong nhà
Nhóm bạn bè ít người thì khó gặp cặp trùng ngày sinh, nhưng cùng một phép tính áp dụng được cho những thứ có ít khả năng hơn: thứ trong tuần mình sinh ra, tháng sinh, chữ số cuối của số nhà. Anh Tuấn ở Hải Phòng thử với bốn người trong nhà, hỏi tháng sinh, đã thấy hai người trùng.
| Thứ đem so | Số khả năng | Bao nhiêu người thì quá nửa | Bao nhiêu người thì khoảng 95% |
|---|---|---|---|
| Thứ trong tuần lúc sinh | 7 | 4 người (khoảng 65,0%) | 6 người (khoảng 95,7%) |
| Chữ số cuối của số nhà | 10 | 5 người (khoảng 69,8%; 4 người mới khoảng 49,6%) | 7 người (khoảng 94,0%) |
| Tháng sinh | 12 | 5 người (khoảng 61,8%) | 8 người (khoảng 95,4%) |
| Hai chữ số cuối của số nhà | 100 | 13 người (khoảng 55,7%; 12 người khoảng 49,7%) | cần nhóm đông hơn hẳn |
| Ngày và tháng sinh | 365 | 23 người (khoảng 50,7%) | 47 người (khoảng 95%) |
Mẹo nhẩm: số người cần để quá nửa xấp xỉ 1,2 nhân căn bậc hai của số khả năng. Với 365, căn bậc hai khoảng 19,1, nhân 1,2 được khoảng 23. Với 12 khả năng, căn bậc hai khoảng 3,5, nhân 1,2 được khoảng 4, và bảng cho thấy cần 4 đến 5 người. Mẹo này chỉ để nhẩm, cần con số chính xác thì nhân phân số như mục trên.
Giả định ở đây là mọi khả năng đều như nhau. Chữ số cuối số nhà gần đều; tháng sinh không đều hẳn. Khi không đều, khả năng trùng nhỉnh hơn bảng một chút.
Bảng tra: nhóm bao nhiêu người thì xác suất bao nhiêu
Các con số dưới đây được tính theo đúng cách trên, làm tròn một chữ số thập phân. Giả định 365 ngày như nhau, không tính ngày 29 tháng 2.
| Số người trong nhóm | Số cặp | Xác suất có ít nhất một cặp trùng |
|---|---|---|
| 10 | 45 | khoảng 11,7% |
| 15 | 105 | khoảng 25,3% |
| 20 | 190 | khoảng 41,1% |
| 23 | 253 | khoảng 50,7% |
| 30 | 435 | khoảng 70,6% |
| 35 | 595 | khoảng 81,4% |
| 40 | 780 | khoảng 89,1% |
| 50 | 1.225 | khoảng 97,0% |
| 57 | 1.596 | khoảng 99,0% |
Một lớp học phổ thông ở nước ta thường có từ 35 đến 45 học sinh, nên khả năng lớp bạn có hai bạn trùng sinh nhật là rất cao, từ khoảng 81% đến khoảng 94%. Nếu lớp bạn không có ai trùng, đó mới là điều hơi lạ.
Trên thực tế số trẻ sinh ra không chia đều cho 365 ngày; có những tháng sinh nhiều hơn. Khi phân bố không đều, khả năng trùng còn cao hơn bảng trên một chút, chứ không thấp hơn.
Câu hỏi khác: bao nhiêu người thì có ai trùng ngày với chính bạn
Đây là câu hỏi mà trực giác thật sự đang trả lời, và đáp số khác xa. Mỗi người khác có xác suất 364/365 để không trùng với bạn. Với n người, xác suất không ai trùng với bạn là (364/365) mũ n. Muốn xác suất có ít nhất một người trùng với bạn vượt 50%, cần n khoảng 253 người.
Với 23 người khác, khả năng có ai đó trùng sinh nhật với bạn chỉ khoảng 6,1%. Với 100 người khoảng 24%. Thú vị là số 253 ở đây trùng với số cặp trong nhóm 23 người, không phải ngẫu nhiên: cả hai đều là khoảng 253 lần "so sánh hai người", mỗi lần có cơ hội 1 phần 365.
Khi giải thích cho bạn bè, nên đặt hai câu hỏi cạnh nhau: "có cặp nào trùng" cần 23 người, "có ai trùng với mình" cần khoảng 253 người. Sự chênh lệch hơn mười lần ấy chính là bài học của bài toán: cách đặt câu hỏi quyết định độ lớn của xác suất.
Câu tự hỏi mỗi khi gặp một bài xác suất về trùng nhau: "đang hỏi trùng với một thứ cố định, hay trùng giữa bất kỳ hai thứ nào?". Trùng với một thứ cố định thì số lần so sánh bằng số người. Trùng giữa bất kỳ hai thứ thì số lần so sánh bằng số cặp, lớn hơn nhiều. Hai câu hỏi nghe na ná nhưng đáp số cách nhau cả chục lần, nên gạch chân chữ "bất kỳ" hay "với mình" trong đề trước khi bấm máy.
Làm thử trong lớp hoặc trong nhà
Cô giáo Toán lớp 8 ở Huế có thể biến bài toán thành một tiết học vui chỉ mất mười lăm phút. Không cần ghi tên ai, không ai bị chấm điểm.
- Trước khi làm, cho cả lớp đoán: cần bao nhiêu người để có quá nửa khả năng trùng. Ghi các con số đoán lên bảng, không cần tên.
- Lần lượt từng bạn đứng lên nói tháng sinh của mình. Ai trùng tháng thì đứng thành một nhóm.
- Trong mỗi nhóm cùng tháng, từng bạn nói ngày sinh. Thấy hai bạn trùng ngày là dừng.
- Ghi lại sau bao nhiêu người thì gặp cặp trùng đầu tiên. So với con số đoán ban đầu.
- Nếu lớp không có ai trùng, làm thêm với ngày sinh của bố mẹ hoặc anh chị (học sinh nói, không cần năm) để có nhóm lớn hơn.
Nên nói trước với học sinh rằng không bạn nào buộc phải nói ngày sinh nếu không muốn; bạn đó được phép nói một ngày tự chọn bất kỳ, kết quả toán học vẫn như nhau. Cách làm theo tháng trước giúp tìm cặp trùng nhanh hơn so với gọi từng ngày.
Sau tiết học, điều đáng khen là cách các em đoán và cách các em giải thích vì sao mình đoán vậy, không phải ai đoán gần đúng nhất. Một em đoán 180 rồi tự hiểu ra mình đã nghĩ về câu hỏi "trùng với mình" là đã học được phần quan trọng nhất của bài.
Những điều bài toán ngày sinh dạy cho các chuyện khác
Trùng hợp trong nhóm lớn là chuyện thường. Khi gặp một sự trùng hợp, như hai người trong một buổi tiệc cùng quê, cùng tên mẹ, nên nhớ rằng có rất nhiều cặp và rất nhiều kiểu trùng khả dĩ. Xác suất để có một trùng hợp nào đó thường lớn hơn cảm giác rất nhiều.
Mã ngắn dễ va nhau. Nếu một cửa hàng cấp mã đơn hàng gồm ba chữ số ngẫu nhiên, tức 1.000 khả năng, thì chỉ cần khoảng 38 đơn là đã có quá nửa khả năng hai đơn trùng mã. Người làm hệ thống dùng chính phép tính ngày sinh để chọn độ dài mã.
Đếm cặp trước khi kết luận. Mỗi khi thấy câu hỏi dạng "có hai cái nào giống nhau không", hãy đếm số cặp: n nhân (n trừ 1) chia 2. Số cặp lớn hơn số khả năng nhiều lần thì gần như chắc có trùng.
Đừng cộng xác suất các cặp. Cộng thẳng sẽ cho ra số vượt 100% khi nhóm lớn. Tính phần ngược lại rồi lấy 1 trừ đi là cách an toàn cho mọi câu hỏi "ít nhất một". Với nhóm 60 người, cộng thẳng ra khoảng 485%, một con số vô nghĩa, trong khi tính đúng ra khoảng 99,4%.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chỉ cần 23 người đã có quá nửa khả năng trùng ngày sinh?
Vì câu hỏi là có cặp nào trùng, không phải có ai trùng với mình. Nhóm 23 người có 253 cặp, mỗi cặp có khả năng trùng khoảng 1 phần 365, đủ để xác suất có ít nhất một cặp trùng vượt khoảng 50,7%.
Lớp 40 học sinh thì khả năng trùng sinh nhật là bao nhiêu?
Khoảng 89,1%, với giả định 365 ngày như nhau và bỏ qua ngày 29 tháng 2. Lớp 40 người có 780 cặp. Trong thực tế số trẻ sinh ra không đều theo ngày, nên khả năng trùng còn nhỉnh hơn một chút.
Cần bao nhiêu người để chắc chắn có hai người trùng ngày sinh?
Để chắc chắn tuyệt đối cần 366 người nếu bỏ qua ngày 29 tháng 2, vì khi đó số người nhiều hơn số ngày. Nhưng chỉ khoảng 57 người là xác suất đã lên khoảng 99%, gần như chắc chắn.
Có tính năm sinh không hay chỉ ngày và tháng?
Bài toán chỉ tính ngày và tháng, không tính năm. Hai bạn sinh cùng ngày 5 tháng 9 nhưng khác năm vẫn tính là trùng. Nếu tính cả năm thì số khả năng lớn hơn nhiều và cần nhóm đông hơn hẳn.
Tại sao không lấy số cặp chia cho 365?
Vì các cặp có chung người nên không độc lập, và cộng thẳng xác suất sẽ ra số quá cao, thậm chí vượt 100% khi nhóm lớn. Với 23 người, 253 chia 365 ra khoảng 69%, cao hơn con số đúng khoảng 50,7%.
Muốn có quá nửa khả năng gặp người trùng sinh nhật với mình thì cần bao nhiêu người?
Cần khoảng 253 người. Mỗi người có khả năng 364 phần 365 không trùng với bạn, và phải nhân đủ khoảng 253 lần thì xác suất không ai trùng mới rơi xuống dưới một nửa.