Một việc có xác suất một phần triệu cho mỗi người mỗi ngày vẫn xảy ra với khoảng 100 người mỗi ngày ở một nước hơn 100 triệu dân, vì 100 triệu nhân một phần triệu bằng 100. Hiếm với một người không có nghĩa là hiếm với cả xã hội; khi số lần thử đủ lớn, chuyện "chỉ một phần triệu" trở thành chuyện thường ngày.
Người ta hay gọi đây là "luật số rất lớn": với đủ nhiều cơ hội, điều gần như không thể với từng người lại gần như chắc chắn xảy ra với ai đó. Bài này chỉ cách tính số lần kỳ vọng, cách tính khả năng có ít nhất một người gặp, và cách đọc những câu chuyện trùng hợp trên mạng mà không bị choáng.
Phép nhân đơn giản: xác suất nhân số lần thử
Công cụ đầu tiên chỉ là một phép nhân. Số lần một việc xảy ra, tính trung bình, bằng xác suất của nó trong một lần nhân với số lần thử. Người học thống kê gọi đó là số lần kỳ vọng.
Ví dụ: một việc có xác suất một phần triệu với mỗi người mỗi ngày. Dân số hơn 100 triệu người, nên mỗi ngày trung bình có khoảng 100 người gặp. Một năm có 365 ngày, nên cả năm là khoảng 36.500 lượt. Con số này không còn là "hiếm" nữa, nó đủ lớn để thành một mục tin thường xuyên.
Hai chữ "trung bình" rất quan trọng. Không phải ngày nào cũng đúng 100 người; có ngày 90, có ngày 110. Nhưng gần như không có ngày nào bằng 0.
Một mẹo nhỏ cho người hay dùng bảng tính: viết xác suất và số lần thử thành hai ô riêng, ô thứ ba là tích của chúng. Thay số lần thử từ một người lên một trường, một tỉnh, cả nước, bạn thấy ngay con số kỳ vọng nhảy từ gần không lên hàng trăm, mà không cần tính lại từ đầu.
Phép nhân này dễ đến mức hay bị bỏ qua. Khi đọc một con số nhỏ, đa số dừng ở "nhỏ quá, không đáng kể" mà không tự hỏi: nhỏ cho một lần, vậy có bao nhiêu lần? Thói quen nhân thêm số lần thử là thói quen đáng tập nhất khi đọc xác suất. Nó biến một con số trừu tượng thành câu trả lời cụ thể: mỗi ngày, mỗi tháng, mỗi năm có khoảng bao nhiêu trường hợp.
Bảng: cùng một xác suất, khác số người
Bảng dưới giữ nguyên xác suất một phần triệu cho mỗi người trong một ngày, chỉ đổi phạm vi. Cột cuối là số lượt trung bình trong một năm, lấy số mỗi ngày nhân 365.
| Phạm vi | Số người (ví dụ) | Trung bình mỗi ngày | Trung bình mỗi năm |
|---|---|---|---|
| Một gia đình | 5 | khoảng 0,000005 | khoảng 0,0018, gần như không bao giờ |
| Một trường học | 2.000 | khoảng 0,002 | khoảng 0,73, tức gần một lần mỗi năm |
| Một phường đông dân | 50.000 | khoảng 0,05 | khoảng 18 lần |
| Một thành phố lớn | 10 triệu | khoảng 10 | khoảng 3.650 lần |
| Cả nước | hơn 100 triệu | khoảng 100 | khoảng 36.500 lần |
Số người trong bảng là con số ví dụ cho dễ tính, trừ dòng cả nước dùng mốc hơn 100 triệu dân. Muốn áp cho nơi bạn sống, hãy tra dân số chính thức rồi nhân lại.
Đọc bảng từ trên xuống, bạn thấy cùng một xác suất mà ý nghĩa đổi hẳn: với gia đình là chuyện không đáng nghĩ, với cả nước là chuyện xảy ra mỗi ngày. Người quản lý bệnh viện, nhà máy, hãng vận tải nhìn rủi ro theo cột cuối, còn mỗi cá nhân nhìn theo dòng đầu.
Thí nghiệm đồng xu: một triệu người, ai ra hai mươi mặt ngửa
Thí nghiệm tưởng tượng này giúp thấy rõ ý trên. Tung một đồng xu cân đối hai mươi lần, xác suất ra cả hai mươi lần mặt ngửa là 1/2 mũ 20, tức 1 phần 1.048.576, gần đúng một phần triệu.
Giờ cho một triệu người cùng làm. Số người ra đủ hai mươi mặt ngửa trung bình là một triệu chia cho 1.048.576, khoảng 0,95 người. Nghĩa là rất có thể có một người làm được, và người đó sẽ cảm thấy mình đặc biệt, có "tay", có "vận". Báo chí có thể phỏng vấn người ấy. Nhưng không có gì đặc biệt cả: phải có ai đó, và người ấy tình cờ là họ.
Thí nghiệm này giải thích nhiều câu chuyện "kỳ lạ" trên mạng. Mỗi ngày có hàng triệu người làm đủ mọi việc, nên những chuỗi trùng hợp một phần triệu xuất hiện liên tục. Chúng ta chỉ nghe về người gặp chuyện lạ, không ai kể về hàng triệu người tung đồng xu ra mặt sấp ở lần thứ ba.
Câu tự hỏi khi nghe một chuyện trùng hợp: "có bao nhiêu người đã có cơ hội gặp chuyện tương tự mà không gặp?". Nếu câu trả lời là hàng triệu, thì chuyện ấy không cần lời giải thích đặc biệt nào.
Tính khả năng có ít nhất một người gặp
Số lần kỳ vọng cho biết trung bình bao nhiêu, còn nhiều khi ta muốn biết: khả năng có ít nhất một người gặp là bao nhiêu? Phép tính như sau.
- Lấy xác suất không xảy ra với một người: 1 trừ p. Với p một phần triệu thì là 0,999999.
- Nâng lên lũy thừa số người n: (1 trừ p) mũ n. Đó là khả năng không ai gặp.
- Lấy 1 trừ kết quả: đó là khả năng có ít nhất một người gặp.
- Kiểm nhanh: khi n nhân p bằng 1, kết quả luôn ra khoảng 63%. Khi n nhân p bằng 3, kết quả khoảng 95%. Khi n nhân p bằng 5, kết quả trên 99%.
Ví dụ: một phần triệu và một triệu người, n nhân p bằng 1, khả năng có ít nhất một người gặp khoảng 63%, không phải 100%. Khoảng 37% còn lại là trường hợp không ai gặp. Đây là điểm hay nhầm: số lần kỳ vọng bằng 1 không có nghĩa là chắc chắn có một lần.
Với ba triệu người, n nhân p bằng 3, khả năng có ít nhất một người gặp lên khoảng 95%. Với cả nước hơn 100 triệu người trong một ngày, n nhân p bằng 100, khả năng không ai gặp nhỏ đến mức coi như bằng không.
Những trùng hợp nghe lạ mà thật ra thường gặp
Gặp người quen ở nơi rất xa. Mỗi người quen vài trăm người, đi qua hàng nghìn nơi trong đời. Xác suất gặp một người cụ thể ở một nơi cụ thể thì rất nhỏ, nhưng có rất nhiều cặp người và nhiều nơi, nên chuyện "gặp ai đó quen ở chỗ không ngờ" xảy ra với hầu hết mọi người vài lần trong đời.
Vừa nghĩ đến ai thì người đó gọi. Mỗi ngày bạn nghĩ đến nhiều người và nhận nhiều cuộc gọi. Lần trùng được nhớ mãi, hàng trăm lần nghĩ mà không ai gọi thì quên ngay. Trí nhớ chỉ giữ lần trúng, nên cảm giác "linh cảm" mạnh hơn thực tế.
Hai người trong một nhóm cùng sinh nhật. Với nhóm khoảng 23 người, khả năng này đã quá nửa. Chuyện mà ai cũng thấy lạ thì về toán học lại là bình thường.
Một gia đình gặp hai việc hiếm liên tiếp. Trong cả nước có hàng triệu gia đình. Nếu mỗi việc có xác suất một phần nghìn mỗi năm và độc lập với nhau, xác suất một gia đình gặp cả hai là một phần triệu, nhưng nếu giả định cả nước có khoảng 20 triệu hộ (con số ví dụ, số thật cần tra nguồn chính thức), số hộ gặp cả hai trong một năm trung bình là khoảng 20.
Khi nào phép nhân xác suất với số người không còn đúng
Phép nhân ở trên dựa vào hai giả định ngầm, và khi một trong hai sai thì kết quả sai theo. Giả định thứ nhất: mọi người có cùng xác suất. Thực tế, nhiều rủi ro tập trung ở một nhóm nhỏ, ví dụ người làm một nghề đặc thù hay sống ở một vùng có điều kiện riêng. Khi đó con số trung bình cho cả nước vẫn đúng, nhưng áp cho từng người lại sai: nhóm có nguy cơ cao gặp nhiều hơn hẳn, nhóm còn lại gặp ít hơn.
Giả định thứ hai: các lần thử độc lập với nhau. Một trận mưa lớn ảnh hưởng cùng lúc tới cả một thành phố, nên các sự cố do nó gây ra không rải đều theo ngày mà dồn vào vài ngày. Số trung bình cả năm có thể vẫn khớp, nhưng sẽ có ngày gần như không có gì và có ngày dồn dập. Người lập kế hoạch dựa vào trung bình mỗi ngày sẽ bị bất ngờ đúng vào những ngày dồn ấy.
Cách xử lý ở mức phổ thông: dùng phép nhân để có độ lớn, sau đó tự hỏi thêm "có nhóm nào chịu phần lớn không" và "các lần có kéo nhau xảy ra cùng lúc không". Nếu có, coi con số ra từ phép nhân là mức trung bình thô, không phải dự báo cho từng người hay từng ngày.
Đọc tin về chuyện hiếm cho tỉnh táo
Chị Mai, giáo viên ở Khánh Hoà, dạy học sinh lớp 10 một bộ câu hỏi ngắn khi đọc bất kỳ tin nào có chữ "hy hữu", "một phần triệu", "chưa từng có".
- Xác suất được nêu là cho một lần, một người, hay cả một nhóm?
- Có bao nhiêu người hoặc bao nhiêu lần có cơ hội gặp chuyện này? Nhân thử lên xem số kỳ vọng là bao nhiêu.
- Tin này được chọn từ bao nhiêu chuyện bình thường khác? Báo đưa tin chuyện lạ chính vì nó lạ, không phải vì nó phổ biến.
- Câu chuyện có bị kể lại theo kiểu ghép nhiều chi tiết trùng hợp (cùng ngày, cùng nơi, cùng tên) để nghe lạ hơn không? Mỗi chi tiết thêm vào là một cách trùng khác có thể đã được chọn.
- Nếu cần số liệu thống kê cụ thể để đánh giá, nguồn chính thức là gì? Con số truyền miệng thường bị làm tròn theo hướng giật gân.
Không cần trả lời đủ năm câu mới hiểu tin. Thường chỉ câu thứ hai, phép nhân với số người, đã đủ để một chuyện "khó tin" trở nên bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Một phần triệu nhân một trăm triệu người bằng bao nhiêu?
Bằng 100. Nếu một việc có xác suất một phần triệu cho mỗi người mỗi ngày, ở một nước hơn 100 triệu dân sẽ có trung bình khoảng 100 người gặp mỗi ngày, và khoảng 36.500 lượt trong một năm.
Số lần kỳ vọng bằng 1 có nghĩa là chắc chắn xảy ra một lần không?
Không. Khi số lần kỳ vọng bằng 1, khả năng có ít nhất một lần xảy ra chỉ khoảng 63%. Còn khoảng 37% là không xảy ra lần nào. Muốn khả năng lên khoảng 95% thì số lần kỳ vọng cần khoảng 3.
Luật số rất lớn là gì?
Đó là cách nói rằng với đủ nhiều người hoặc đủ nhiều lần thử, những việc rất hiếm với từng người vẫn xảy ra với ai đó. Nó không phải định luật vật lý mà là hệ quả trực tiếp của phép nhân xác suất với số lần thử.
Tung đồng xu hai mươi lần ra toàn mặt ngửa có hiếm không?
Với một người thì rất hiếm, xác suất khoảng 1 phần 1.048.576, gần một phần triệu. Nhưng nếu một triệu người cùng làm, trung bình có khoảng 0,95 người làm được, tức rất có thể có một người.
Vì sao báo chí hay đưa tin chuyện hy hữu?
Vì chuyện hiếm mới là tin, chuyện bình thường thì không ai đọc. Khi có hàng triệu người, mỗi ngày đều có vài chuyện một phần triệu xảy ra, nên luôn có chuyện lạ để đưa tin mà không có nghĩa là chuyện lạ đang nhiều lên.
Chuyện hiếm xảy ra với mình có phải là điềm gì không?
Không cần đi tìm ý nghĩa đặc biệt. Khi có rất nhiều người và rất nhiều cơ hội, phải có ai đó gặp, và lần này người ấy là bạn. Cách nhìn này giúp bình tĩnh hơn và quyết định dựa trên thông tin thay vì cảm giác.