CucDai.comCực Đại
Cảm nhận số lớn

Gấp đôi liên tục tạo ra số lớn nhanh cỡ nào: hạt thóc trên bàn cờ, giấy gấp 42 lần

Gấp đôi 10 lần được khoảng một nghìn, 30 lần được khoảng một tỷ. Tờ giấy dày 0,1 mm gấp đôi 42 lần sẽ dày hơn quãng tới Mặt Trăng. Cách tự tính, bẫy hay gặp.

Vietnamese grandfather and grandson seen from behind sitting on a porch folding a large sheet of paper together, afternoon sunlight, garden blurred behind, medium close shot

Gấp đôi liên tục làm số lớn lên nhanh đến bất ngờ: gấp đôi 10 lần được 1.024, khoảng một nghìn; 20 lần được khoảng một triệu; 30 lần được khoảng một tỷ. Một tờ giấy dày khoảng 0,1 mm, nếu gấp đôi được 42 lần, sẽ dày khoảng 440.000 km, hơn quãng đường từ Trái Đất tới Mặt Trăng. Và nếu đặt hạt thóc trên bàn cờ theo kiểu ô sau gấp đôi ô trước, tổng 64 ô là khoảng 18 tỷ tỷ hạt.

Bài này giải thích vì sao gấp đôi lại "nổ" nhanh như vậy, đưa ra quy tắc nhẩm 2 mũ 10 xấp xỉ 1.000 để bạn tự tính mọi bài toán gấp đôi trong đầu, và chỉ ra chỗ trực giác hay đánh lừa ta: ta quen nghĩ theo kiểu cộng thêm đều đặn, trong khi gấp đôi là nhân lên.

Quy tắc vàng để nhẩm: 2 mũ 10 xấp xỉ 1.000

Gấp đôi 10 lần cho 1.024, rất gần 1.000. Nhờ sự trùng hợp này, cứ mỗi 10 lần gấp đôi là thêm khoảng một bậc nghìn. Bảng dưới cho giá trị đúng và giá trị nhẩm.

Số lần gấp đôiGiá trị đúngNhẩm nhanh
101.024khoảng một nghìn
201.048.576khoảng một triệu
30khoảng 1,07 tỷkhoảng một tỷ
40khoảng 1,1 nghìn tỷkhoảng một nghìn tỷ
64khoảng 18,4 tỷ tỷkhoảng 16 tỷ tỷ theo quy tắc, lệch ít

Cách dùng: muốn biết gấp đôi 33 lần được bao nhiêu, tách 33 thành 30 cộng 3. Gấp đôi 30 lần khoảng một tỷ, gấp đôi thêm 3 lần là nhân 8. Kết quả khoảng 8 tỷ. Giá trị đúng là khoảng 8,6 tỷ.

Quy tắc nhẩm luôn cho kết quả hơi thấp hơn thật, vì 1.024 lớn hơn 1.000 một chút, và sai lệch dồn lên qua mỗi bậc. Với 64 lần, sai khoảng 13%. Vẫn đủ tốt để cảm nhận, nhưng nếu cần số đúng thì bấm máy.

Một mẹo đi kèm: thuộc lòng các lũy thừa nhỏ của 2 từ 2 mũ 1 tới 2 mũ 10 (2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512, 1.024). Có chúng, mọi bài gấp đôi chỉ còn là tách số lần gấp thành phần chục và phần lẻ, phần chục đổi sang bậc nghìn, phần lẻ tra trong mười số này. Người làm tin học thuộc dãy này từ rất sớm vì bộ nhớ máy tính cũng tính theo lũy thừa của 2.

Bài toán hạt thóc trên bàn cờ

Câu chuyện cổ kể rằng người phát minh ra cờ được nhà vua cho chọn phần thưởng. Ông xin một hạt thóc ở ô đầu, hai hạt ở ô thứ hai, bốn hạt ở ô thứ ba, cứ ô sau gấp đôi ô trước cho tới ô thứ 64. Nhà vua tưởng là phần thưởng nhỏ. Thật ra riêng ô cuối đã có 2 mũ 63 hạt, khoảng 9,2 tỷ tỷ, và cả bàn cờ có 2 mũ 64 trừ 1 hạt, khoảng 18,4 tỷ tỷ hạt.

Lượng thóc đó nặng bao nhiêu? Giả sử mỗi hạt nặng khoảng 0,02 g, giống phép đo hạt gạo ở nhà. Nhân lên ra khoảng 3,7 × 10 mũ 17 gam, tức khoảng 370 tỷ tấn. Phép tính chỉ là ước lượng, vì hạt thóc mỗi loại một khác, nhưng bậc độ lớn thì chắc chắn: hàng trăm tỷ tấn, không kho nào chứa nổi.

Chi tiết đáng chú ý nhất là nửa đầu bàn cờ. Tới hết ô thứ 32, tổng số hạt chỉ khoảng 4,3 tỷ, nhiều nhưng còn hình dung được, cỡ 86 tấn thóc theo cùng giả định 0,02 g mỗi hạt. Toàn bộ phần khổng lồ nằm ở nửa sau. Đây là đặc điểm của gấp đôi: phần lớn tổng số luôn dồn vào vài bước cuối.

Tờ giấy gấp đôi: dày lên thế nào

Tờ giấy in thông thường dày khoảng 0,1 mm. Mỗi lần gấp đôi, độ dày nhân hai. Bảng dưới tính bằng 0,1 mm nhân 2 mũ n, kết quả làm tròn.

Số lần gấpĐộ dày khoảngHình dung
712,8 mmdày hơn một cuốn vở
1010 cmcao một gang tay
20105 mcao ngang toà nhà khoảng 30 tầng
30107 kmgấp khoảng mười lần độ cao máy bay chở khách thường bay
42440.000 kmhơn quãng Trái Đất – Mặt Trăng khoảng 384.000 km

Trên thực tế, gấp tay một tờ giấy thường chỉ được khoảng bảy, tám lần, vì mỗi lần gấp, tờ giấy dày gấp đôi và ngắn đi một nửa, tới lúc không còn đủ dài để gập. Bảng trên là phép tính, không phải thí nghiệm. Nhưng chính bảng cho thấy điều quan trọng: chỉ 42 lần nhân đôi, một thứ mỏng hơn sợi tóc đã thành thứ dài hơn khoảng cách tới Mặt Trăng.

Bạn tự kiểm được dòng 42: 2 mũ 42 khoảng 4,4 × 10 mũ 12, nhân 0,1 mm ra 4,4 × 10 mũ 11 mm. Chia một triệu để đổi sang km, ra khoảng 4,4 × 10 mũ 5 km, tức 440.000 km.

Vì sao trực giác hay đánh giá thấp phép gấp đôi

Ta quen với tăng đều. Mỗi ngày lớn thêm một tuổi, mỗi tháng thêm một khoản lương, mỗi bước thêm một khoảng cách. Đời thường chủ yếu là cộng thêm đều đặn, nên khi gặp nhân đôi, não vẫn tưởng tượng theo kiểu cộng.

Giai đoạn đầu trông rất chậm. Từ 1 lên 2, lên 4, lên 8 là những bước nhỏ, chẳng có gì đáng lo. Khi nhận ra đường cong đã dựng đứng thì phần lớn quá trình đã qua.

Bài toán bèo phủ ao cho thấy rõ nhất. Một đám bèo mỗi ngày gấp đôi diện tích, ngày thứ 30 phủ kín ao. Hỏi ngày nào phủ một nửa ao? Nhiều người đáp ngày 15. Đáp án đúng là ngày 29. Ngày 25, bèo mới phủ khoảng 3% mặt ao, trông như chưa có gì.

Ta nhìn số đã có, không nhìn tốc độ nhân. Câu hỏi "bây giờ đã bao nhiêu?" cho cảm giác yên tâm ở giai đoạn đầu. Câu hỏi đúng là "bao lâu thì gấp đôi?", vì nó cho biết sắp tới sẽ lớn tới đâu.

Tự tính một bài toán gấp đôi trong đầu

Ví dụ giả định: Ngọc, học sinh lớp 8 ở Nghệ An, kể một chuyện cho 2 người bạn mới; mỗi người nghe xong lại kể cho 2 người mới khác vào ngày hôm sau, cứ thế lan đi. Sau bao nhiêu ngày thì số người mới nghe trong một ngày vượt 100 triệu?

  1. Viết quy luật: ngày thứ n có 2 mũ n người mới nghe.
  2. Tìm bậc cần đạt: 100 triệu là 10 mũ 8, nằm giữa một triệu (khoảng 2 mũ 20) và một tỷ (khoảng 2 mũ 30).
  3. Nhẩm: 2 mũ 20 khoảng một triệu, cần thêm 100 lần nữa. 2 mũ 7 bằng 128, hơn 100. Vậy cần khoảng 20 + 7 = 27 ngày.
  4. Kiểm bằng máy: 2 mũ 27 bằng 134.217.728, đúng là vượt 100 triệu. 2 mũ 26 bằng khoảng 67 triệu, chưa tới.
  5. Nói kết quả kèm giả định: "nếu mỗi người đều kể cho đúng 2 người chưa nghe, thì khoảng 27 ngày". Thực tế người ta kể trùng nhau, nên lan chậm hơn.

Bước năm quan trọng không kém phép tính. Mô hình gấp đôi đúng ở giai đoạn đầu, khi còn nhiều người chưa nghe. Càng về sau, người được kể càng hay là người đã biết, và tốc độ chậm lại. Một mô hình gấp đôi không bao giờ chạy mãi; biết lúc nào nó dừng cũng là một phần của việc ước lượng đúng.

Chiều ngược lại: chia đôi cũng nhanh không kém

Nếu gấp đôi làm số lớn lên rất nhanh, thì chia đôi liên tục làm số nhỏ đi cũng nhanh như vậy. Lấy một sợi dây dài 1 m, cắt đôi, lấy một nửa, cắt đôi tiếp. Sau 10 lần, đoạn còn lại khoảng 1 mm. Sau 20 lần, đoạn còn lại khoảng một phần nghìn milimét, tức khoảng một micrômét, nhỏ cỡ một con vi khuẩn. Chỉ hai mươi nhát cắt đưa bạn từ thước đo đời thường xuống thế giới vi mô.

Chiều ngược này có một ứng dụng rất vui: trò đoán số. Một người nghĩ một số từ 1 đến một triệu, người kia chỉ được hỏi những câu trả lời có hoặc không. Hỏi khéo thì chỉ cần nhiều nhất 20 câu. Cách hỏi là mỗi câu chia đôi khoảng còn lại: "Số đó lớn hơn 500.000 phải không?", rồi tiếp tục chia đôi nửa còn lại. Vì 2 mũ 20 lớn hơn một triệu, sau 20 lần chia đôi chỉ còn đúng một số.

Bạn có thể chơi trò này với con trên đường đi học, bắt đầu từ 1 đến 100 (cần nhiều nhất 7 câu, vì 2 mũ 7 bằng 128). Trẻ sẽ tự khám phá ra rằng hỏi "có phải số 37 không?" là cách hỏi phí, còn hỏi "lớn hơn 50 không?" là cách hỏi khôn. Không cần chấm điểm hay đếm ai thắng; điều đáng khen là lúc con tự nghĩ ra cách chia đôi.

Ứng dụng và giới hạn trong đời thường

Hiểu phép gấp đôi giúp bạn đọc đúng nhiều tình huống, nhưng cũng cần biết chỗ nào không nên áp nó vào.

  • Tiền lãi kép: một khoản tăng khoảng 10% mỗi kỳ thì sau khoảng 7 kỳ sẽ gần gấp đôi, vì 1,1 mũ 7 xấp xỉ 1,95. Đây là phép nhẩm, không phải lời khuyên đầu tư.
  • Chia sẻ trên mạng xã hội: giai đoạn đầu một nội dung lan truyền gần như gấp đôi, nhưng sẽ chậm lại khi chạm vào nhóm người đã xem.
  • Bài toán ô cờ, tờ giấy: dùng để cảm nhận, không mô tả vật thật được gấp hay xếp như vậy.
  • Không áp gấp đôi cho thứ tăng đều: chiều cao trẻ, số tuổi, quãng đường đi bộ mỗi ngày. Nhầm mô hình sẽ ra kết quả vô lý.

Câu tự hỏi để chọn mô hình, đáng dán lên góc bàn học: "Lượng tăng thêm mỗi kỳ có phụ thuộc vào lượng đang có không?". Nếu có, như lãi kép, lan truyền, thì gần với gấp đôi. Nếu không, như tuổi, thì là tăng đều. Trả lời đúng câu này trước khi tính là bạn đã tránh được phần lớn sai lầm, kể cả những sai lầm của người lớn khi đọc tin tức về giá cả hay dịch bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Gấp đôi 30 lần được bao nhiêu?

Được 2 mũ 30, khoảng 1,07 tỷ. Mẹo nhẩm: mỗi 10 lần gấp đôi xấp xỉ nhân 1.000, nên 30 lần là khoảng một nghìn nhân một nghìn nhân một nghìn, tức khoảng một tỷ.

Bàn cờ 64 ô đặt thóc gấp đôi thì tổng bao nhiêu hạt?

Tổng là 2 mũ 64 trừ 1 hạt, khoảng 18,4 tỷ tỷ hạt. Nếu mỗi hạt khoảng 0,02 g thì tổng nặng khoảng 370 tỷ tấn. Con số cân nặng chỉ là ước lượng vì hạt thóc mỗi loại một khác.

Gấp tờ giấy 42 lần có thật sự tới Mặt Trăng không?

Theo phép tính, giấy dày 0,1 mm gấp đôi 42 lần sẽ dày khoảng 440.000 km, hơn quãng tới Mặt Trăng. Nhưng thực tế không gấp nổi, vì gấp tay thường chỉ được bảy, tám lần trước khi giấy quá dày và quá ngắn.

Vì sao bèo phủ kín ao ngày 30 thì ngày 29 mới phủ một nửa?

Vì mỗi ngày diện tích bèo gấp đôi. Đi ngược một ngày từ lúc phủ kín thì chia đôi, ra một nửa. Đi ngược thêm vài ngày nữa, bèo còn rất ít, nên giai đoạn đầu trông như chưa có gì xảy ra.

Quy tắc 2 mũ 10 xấp xỉ 1.000 sai bao nhiêu?

Mỗi lần dùng sai khoảng 2,4%, vì 1.024 lớn hơn 1.000 một chút. Dùng nhiều lần thì sai lệch dồn lên, ví dụ với 2 mũ 64 lệch khoảng 13%. Vẫn đủ tốt để cảm nhận độ lớn.

Làm sao biết một thứ đang tăng kiểu gấp đôi hay tăng đều?

Hỏi xem phần tăng thêm mỗi kỳ có tỉ lệ với lượng đang có không. Nếu lượng càng lớn thì tăng càng nhiều, như lãi kép, đó là kiểu nhân. Nếu mỗi kỳ chỉ thêm một lượng cố định, đó là tăng đều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138