Một kết quả ước lượng chỉ nên tin sau khi qua vài phép thử nhanh: đọc to phép tính kèm đơn vị, quy con số về mỗi người hoặc mỗi giờ, tính lại bằng một con đường khác, so với giới hạn không thể vượt, thử đổi giả định yếu nhất và đếm lại số chữ số. Mỗi phép thử mất một hai phút và bắt được một kiểu lỗi khác nhau.
Phần lớn lỗi trong ước lượng không nằm ở chỗ đoán sai một mắt xích, mà ở chỗ nhân nhầm, mất một số không, hay lẫn ngày với tháng. Những lỗi này làm kết quả lệch mười lần, trăm lần, và chúng lọt qua vì con số cuối trông vẫn "giống thật". Bài đi qua sáu phép thử bằng một ví dụ xuyên suốt về bánh mì.
Ví dụ xuyên suốt: một con số trông có vẻ được
Lan học lớp 9 ở TP Hồ Chí Minh làm bài tập nhóm: ước lượng mỗi ngày một thành phố giả định khoảng một triệu dân bán được bao nhiêu ổ bánh mì. Nhóm của Lan nộp bảng sau.
| Mắt xích | Giả định của nhóm | Kết quả |
|---|---|---|
| Số tiệm bánh mì và xe bánh mì | 10.000 điểm bán | |
| Số ổ mỗi điểm bán một ngày | 500 ổ | |
| Tổng số ổ mỗi ngày | 10.000 × 500 | 5.000.000 ổ |
Năm triệu ổ mỗi ngày nghe như một con số lớn hợp lý cho một thành phố. Phép tính nhân cũng đúng. Nhưng chỉ cần qua phép thử đầu tiên ở mục dưới, con số này lộ ra là sai rất xa. Ví dụ được chọn chính vì nó trông ổn: lỗi nguy hiểm nhất trong ước lượng là lỗi không làm con số trông kỳ quặc.
Trước khi đọc tiếp, bạn thử tự đoán xem mắt xích nào trong bảng có vấn đề. Nếu bạn thấy ngay, đó là nhờ cảm giác về số đã tốt; nếu chưa thấy, sáu phép thử dưới đây sẽ giúp bạn tìm ra mà không cần dựa vào cảm giác.
Phép thử một và hai: đọc to đơn vị, quy về mỗi người
Phép thử đầu tiên là đọc to từng dòng kèm đơn vị: "mười nghìn điểm bán nhân năm trăm ổ mỗi điểm bán mỗi ngày bằng năm triệu ổ mỗi ngày". Đơn vị khớp nhau, nên lỗi không nằm ở đây. Phép thử này hay bắt được các trường hợp nhân số mỗi ngày với số mỗi tháng, hay chia lít cho mét khối mà không đổi.
Phép thử thứ hai là quy con số về đơn vị nhỏ mà ai cũng có cảm giác. Năm triệu ổ chia cho một triệu người là 5 ổ mỗi người mỗi ngày, kể cả trẻ sơ sinh và người không ăn bánh mì. Không ai tin điều đó. Lật tiếp sang phía cung: 10.000 điểm bán cho một triệu người là một điểm bán cho mỗi 100 người, tức một khu phố vài chục hộ đã có riêng một xe bánh mì. Cũng vô lý.
Quy về mỗi người là phép thử mạnh nhất vì con người có cảm giác rất tốt về những con số ở cỡ một người, một ngày: mình ăn mấy ổ, mình đi mấy chuyến, mình uống mấy ly. Con số tổng thì không ai cảm nhận được, nhưng chia ra là lộ ngay. Nhóm của Lan nhận ra cả hai mắt xích đều bị đẩy lên quá cao, có lẽ vì nghĩ về khu chợ đông nhất thay vì cả thành phố. Lưu ý rằng phép thử chỉ nói con số sai, chưa nói con số đúng là bao nhiêu; muốn biết, cần đến phép thử thứ ba.
Phép thử ba: tính lại bằng con đường khác
Sau khi thấy lỗi, nhóm của Lan tính lại từ phía người ăn, một con đường không dùng đến số điểm bán.
| Mắt xích | Giả định mới | Kết quả |
|---|---|---|
| Số người | khoảng 1.000.000 | |
| Tỷ lệ người ăn bánh mì trong một ngày | khoảng 1 trên 3 | khoảng 333.000 người |
| Số ổ mỗi người | trung bình 1 ổ | khoảng 333.000 ổ mỗi ngày |
| Nếu một điểm bán bán khoảng 300 ổ | 333.000 ÷ 300 | khoảng 1.100 điểm bán |
Con đường mới cho khoảng một phần ba triệu ổ mỗi ngày, thấp hơn khoảng mười lăm lần so với con số đầu. Nó cũng cho số điểm bán khoảng một nghìn, thấp hơn khoảng chín lần so với giả định 10.000. Hai con đường lệch nhau cả bậc độ lớn là tín hiệu chắc chắn rằng ít nhất một trong hai sai nặng, và phép thử hai đã chỉ ra đó là con đường đầu.
Không phải lúc nào cũng có sẵn một con đường thứ hai. Nhưng hầu hết câu hỏi đều có thể đi từ phía "cầu" (người dùng) và phía "cung" (người làm ra), nên tập thói quen nghĩ cả hai phía. Với quán ăn, phía cầu là thực khách, phía cung là bếp và chỗ ngồi; với giao hàng, phía cầu là số đơn, phía cung là số người giao và số chuyến mỗi người chạy được. Hai phía gặp nhau ở cùng một con số thì kết quả đáng tin hơn hẳn một phía.
Phép thử bốn: so với giới hạn không thể vượt
Không vượt tổng thể. Số người làm một việc không thể nhiều hơn số dân; số xe trong một bãi không thể chiếm nhiều diện tích hơn chính cái bãi. Nghe hiển nhiên, nhưng khi nhân qua bốn năm mắt xích, chạm trần lúc nào không hay.
Không vượt thời gian có trong ngày. Một ngày có 86.400 giây. Nếu một điểm bán mở 14 giờ, tức 50.400 giây, mà phải bán 5.000 ổ, thì cứ khoảng 10 giây lại phải bán một ổ, liên tục không nghỉ suốt cả ngày. Với một xe bánh mì một người đứng, điều đó gần như không thể.
Không vượt sức người, sức máy. Một người thợ, một cái máy đều có giới hạn mỗi giờ. Nếu ước lượng đòi một thợ cắt tóc cắt 200 lượt mỗi ngày, hãy tính ra mỗi lượt mất bao nhiêu phút. Mười giờ làm việc là 600 phút, chia cho 200 lượt chỉ còn 3 phút một lượt, kể cả gội đầu và thu tiền.
Chia ra từng giây, từng mét để thấy. Giới hạn thường không lộ ở con số tổng mà lộ khi chia nhỏ: mỗi giây bao nhiêu, mỗi mét vuông bao nhiêu, mỗi người bao nhiêu. Phép chia này mất mười giây và đã cứu nhiều ước lượng khỏi sai cả trăm lần.
Phép thử năm: đổi giả định yếu nhất để xem kết quả chạy bao xa
Với con đường thứ hai, nhóm của Lan thử đổi riêng mắt xích họ kém chắc nhất, tỷ lệ người ăn bánh mì mỗi ngày, lên và xuống, giữ nguyên các mắt xích khác.
| Tỷ lệ người ăn mỗi ngày | Tổng số ổ mỗi ngày | So với kịch bản giữa |
|---|---|---|
| 1 trên 6 | khoảng 167.000 | bằng một nửa |
| 1 trên 3 | khoảng 333.000 | kịch bản giữa |
| 2 trên 3 | khoảng 667.000 | gấp đôi |
Dù đổi giả định yếu nhất lên gấp đôi hay xuống một nửa, kết quả vẫn ở cỡ vài trăm nghìn ổ, chưa bao giờ chạm tới năm triệu. Đây là cách nói có căn cứ rằng con số ban đầu sai, không chỉ "có vẻ cao". Phép thử độ nhạy cũng cho biết nên dồn công vào đâu nếu muốn ước lượng sát hơn: đi hỏi thói quen ăn sáng của vài chục người đáng giá hơn đi đếm điểm bán.
Nếu một mắt xích chỉ cần đổi nhẹ đã làm kết quả lật từ "hợp lý" sang "vô lý", đó là dấu hiệu ước lượng còn mong manh. Khi đó, đừng trình bày con số cuối như thể nó chắc chắn; hãy nói rõ kết quả phụ thuộc vào mắt xích nào và phụ thuộc đến đâu, để người nghe tự cân nhắc.
Phép thử sáu: đếm số chữ số và số không
Lỗi mất hoặc thừa một số không là lỗi phổ biến nhất khi làm nhẩm số lớn, và nó làm kết quả lệch đúng mười lần. Vài thói quen giúp bắt lỗi này:
- Viết số lớn có dấu chấm phân cách từng ba chữ số: 333.000 dễ đọc và khó nhầm hơn 333000.
- Trước khi nhân, ước số chữ số của kết quả: 25 × 26 có hai chữ số nhân hai chữ số, ra khoảng 600 đến 700, nên 650 hợp lý còn 6.500 thì không.
- Tách số không ra riêng: 10.000 × 500 = (1 × 5) và bốn cộng hai là sáu số không, ra 5.000.000.
- Khi chia, kiểm bằng phép nhân ngược: 333.000 ÷ 300 ≈ 1.110, và 1.110 × 300 = 333.000.
- Với đơn vị có tiền tố như ki-lô, mét khối, nghìn tỷ, đổi hết về một đơn vị trước khi nhân.
Sau sáu phép thử, nếu con số vẫn còn đứng vững, bạn có thể dùng nó kèm một câu mô tả mức chắc chắn, ví dụ "khoảng vài trăm nghìn ổ mỗi ngày, mắt xích kém chắc nhất là tỷ lệ người ăn". Nếu không đứng vững, hãy báo một khoảng rộng và nói rõ cần thêm thông tin gì để thu hẹp. Cả hai cách đều trung thực hơn một con số trơ trọi.
Những lỗi mà cả sáu phép thử đều không bắt được
Hai con đường dùng chung một giả định sai. Nếu cả hai cách tính đều dựa vào cùng một con số dân số sai, chúng sẽ khớp nhau một cách đáng tin mà vẫn cùng sai. Khi đối chiếu, hãy liệt kê xem hai con đường có chung mắt xích nào không.
Hiểu sai câu hỏi từ đầu. Nếu đề hỏi số ổ bánh mì bán ra mà nhóm tính số ổ được nướng, kể cả phần ế, mọi phép thử đều trôi qua vì phép tính vẫn nhất quán. Chỉ có cách đọc lại đề và viết lại câu hỏi bằng lời của mình.
Mẫu lệch về một phía. Đếm ở khu chợ đông nhất rồi nhân cho cả thành phố, hay hỏi thói quen ăn sáng của chính nhóm bạn cùng lớp, đều cho mẫu không đại diện. Phép thử độ nhạy chỉ cho biết kết quả nhạy với mắt xích đó, không cho biết mẫu lệch.
Thứ chưa ai nghĩ tới. Khách du lịch, người từ tỉnh khác đến làm việc, mùa lễ Tết: những yếu tố không có trong bảng thì không phép thử nào phát hiện được. Cách duy nhất là cho người khác đọc bảng giả định và hỏi họ thấy thiếu gì.
Câu hỏi thường gặp
Phép thử nào nên làm đầu tiên khi có một kết quả ước lượng?
Nên quy kết quả về mỗi người hoặc mỗi ngày trước, vì đó là phép thử nhanh nhất và bắt được nhiều lỗi lớn nhất. Con người có cảm giác tốt với những con số cỡ một người, nên con số vô lý lộ ra ngay.
Hai cách tính lệch nhau bao nhiêu thì đáng lo?
Lệch dưới hai lần thường là bình thường với ước lượng thô. Lệch từ năm đến mười lần trở lên là dấu hiệu có mắt xích sai nặng hoặc có lỗi tính, nên tìm lại trước khi dùng con số nào.
Vì sao lỗi mất số không lại hay gặp đến vậy?
Vì khi nhân nhẩm các số tròn, người ta tách phần số không ra và dễ đếm sót một số. Kết quả lệch đúng mười lần nhưng vẫn trông như một con số bình thường, nên lỗi không bị chú ý nếu không kiểm.
Có cần làm cả sáu phép thử cho mọi ước lượng không?
Không cần. Với câu hỏi cho vui, một hai phép thử là đủ. Với ước lượng sẽ dẫn đến một quyết định có tiền bạc hay công sức lớn, nên làm hết, vì sáu phép thử chỉ mất khoảng mười phút.
Kiểm xong vẫn không chắc thì báo kết quả thế nào?
Hãy báo một khoảng thay vì một con số, ví dụ từ vài trăm nghìn đến khoảng một triệu, và nêu rõ mắt xích nào kém chắc nhất. Người đọc nhờ vậy biết nên tin đến đâu và cần tìm thêm thông tin gì.