Một cây xoài cỡ vừa trong sân nhà, tán rộng chừng năm mét, có thể mang khoảng vài nghìn lá; cách ước lượng là đếm thật số lá trên một cành nhỏ, rồi nhân với số cành nhỏ trên một cành lớn và số cành lớn trên cây. Ví dụ minh hoạ dưới đây ra khoảng 3.600 lá, và một cách kiểm khác bằng bề mặt tán ra khoảng 3.900 lá.
Hai cách cho kết quả gần nhau nên con số "vài nghìn lá" đáng tin ở mức bậc độ lớn, dù không ai biết chính xác đến hàng chục. Bài đi qua cả hai cách, cách chọn cành mẫu cho công bằng, cây khác loại thì khác ra sao, và cách biến việc này thành một buổi chơi ngoài sân với trẻ mà không cần chấm đúng sai.
Vì sao không đếm hết mà phải đếm mẫu
Đếm từng chiếc lá trên một cây xoài là việc gần như không làm nổi: lá che nhau, cành cao không với tới, gió làm lá rung, và đếm đến vài trăm là đã quên mình đang ở đâu. Nhưng một cành nhỏ cuối cùng, loại cành chỉ mang một chùm lá, thì đếm dễ trong một phút. Ý tưởng của lấy mẫu là đếm thật một phần nhỏ, rồi dựa vào cấu trúc lặp lại của cây để suy ra toàn bộ.
Cây có cấu trúc lặp lại khá đều: thân chia thành vài cành lớn, mỗi cành lớn chia thành nhiều cành vừa và cành nhỏ, mỗi cành nhỏ mang một chùm lá. Đếm mẫu ở tầng dưới cùng, đếm hoặc ước số nhánh ở các tầng trên, rồi nhân lại. Đây chính là phép chia nhỏ câu hỏi của phương pháp Fermi, chỉ khác là các mắt xích ở đây đếm được bằng mắt.
Chị Mai ở Khánh Hoà làm việc này cùng cậu con trai lớp 6 vào một buổi sáng cuối tuần, với cây xoài trước nhà. Hai mẹ con không có thang, chỉ có cuộn thước dây, cây bút và tờ giấy. Mọi con số dưới đây là của một cây giả định để minh hoạ; cây nhà bạn sẽ ra số khác, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Cách thứ nhất: đếm theo tầng cành
Cách này đi từ dưới lên: lá trên một cành nhỏ, cành nhỏ trên một cành lớn, cành lớn trên cây. Bảng ghi lại cách hai mẹ con làm và chỗ nào là đếm thật, chỗ nào là ước.
| Tầng | Làm thế nào | Con số (ví dụ) |
|---|---|---|
| Lá trên một cành nhỏ | đếm thật ba cành nhỏ ở tầm tay, lấy số giữa | khoảng 40 lá |
| Cành nhỏ trên một cành lớn | đếm thật một cành lớn thấp, đoán các cành lớn khác tương tự | khoảng 15 cành nhỏ |
| Cành lớn trên cây | đứng lùi xa nhìn và đếm chỗ thân chia nhánh | khoảng 6 cành lớn |
| Tổng số lá | 40 × 15 × 6 | khoảng 3.600 lá |
Mắt xích chắc nhất là số lá trên một cành nhỏ, vì đếm thật. Mắt xích kém chắc nhất là số cành nhỏ trên một cành lớn, vì chỉ đếm được một cành thấp, còn các cành trên cao có thể sum suê hơn hoặc thưa hơn. Nếu muốn chắc hơn, hãy đếm thêm một cành lớn ở phía khác của cây, phía nhận nhiều nắng, rồi lấy số giữa của hai cành.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị quên: lá non mới nhú và lá già sắp rụng có tính không? Chốt từ đầu, ví dụ "tính mọi lá đã xoè ra", rồi giữ đúng quy ước đó ở mọi cành mẫu.
Cách thứ hai: đếm theo bề mặt tán
Lá của một cây tán dày phần lớn nằm ở lớp ngoài, nơi có nắng; bên trong tán thường là cành trơ và lá thưa. Vì vậy có thể coi tán gần như một vỏ cầu phủ lá, rồi tính diện tích vỏ đó. Tán cây giả định có đường kính khoảng 5 mét, tức bán kính khoảng 2,5 mét. Diện tích mặt cầu bằng 4 × 3,14 × bán kính × bán kính, tức khoảng 4 × 3,14 × 6,25 ≈ 78,5 mét vuông.
Tiếp theo, đếm lá trong một ô một mét vuông ở mặt ngoài tán. Hai mẹ con căng thước dây thành khung vuông áp vào chỗ tán thấp, đếm cả lớp lá phía sau trong độ sâu một cánh tay, được khoảng 50 lá. Nhân lên: 78,5 × 50 ≈ 3.900 lá.
Cách này có hai chỗ thô. Thứ nhất, tán không phải hình cầu hoàn hảo: phần dưới gần thân thường trống, phần trên có khi dẹt. Thứ hai, ô một mét vuông đếm ở tầm thấp có thể khác ô trên ngọn. Dù vậy, nó dựa vào những giả định hoàn toàn khác cách thứ nhất, nên việc hai cách ra 3.600 và 3.900, lệch nhau chưa tới một phần mười, là tín hiệu tốt rằng câu trả lời nằm ở cỡ vài nghìn lá, không phải vài trăm hay vài chục nghìn.
Chọn mẫu cho công bằng
Đừng chọn cành đẹp nhất. Người ta có xu hướng chọn cành sum suê nhất để đếm vì trông "đáng đếm". Kết quả bị đẩy lên. Hãy chọn cành theo một quy tắc định trước, ví dụ cành gần nhất ở hướng đông, hướng tây và hướng nam, rồi lấy số giữa.
Đếm ít nhất ba mẫu. Một mẫu duy nhất có thể là ngoại lệ. Với ba mẫu, bạn thấy được độ dao động: nếu ba cành ra 35, 40 và 45 lá thì yên tâm; nếu ra 15, 40 và 90 thì biết mắt xích này còn rộng và nên đếm thêm.
Ghi lại cả số lẻ. Ở bước đếm mẫu, cứ ghi số thật như 37 hay 43. Làm tròn chỉ để dành cho bước nhân cuối cùng. Làm tròn quá sớm ở nhiều bước khiến sai lệch cộng dồn theo một hướng.
Ghi điều kiện lúc đếm. Mùa ra lá non và mùa rụng lá cho số khác hẳn. Ghi ngày đếm bên cạnh kết quả để lần sau so lại, và để không ai nhầm con số mùa này thành con số quanh năm.
Chia việc cho rõ. Khi nhiều người cùng đếm, mỗi người giữ một cành và một quy ước chung. Hai người đếm chung một cành thường đếm trùng hoặc bỏ sót ở chỗ giao nhau, rồi tranh cãi xem ai đúng thay vì tiếp tục đếm.
Cây khác loại thì cách đếm khác ra sao
Cùng một phương pháp, nhưng mỗi kiểu lá đòi hỏi một quy ước đếm riêng. Nếu không chốt quy ước, hai người đếm cùng một cây có thể ra số chênh nhau rất xa.
| Kiểu cây | Điều cần chốt trước | Gợi ý cách đếm |
|---|---|---|
| Lá đơn to, như bàng, xoài, mít | lá non có tính không | đếm theo cành nhỏ như cách thứ nhất |
| Lá kép nhiều lá chét nhỏ, như me, phượng | đếm cả lá kép hay từng lá chét | đếm lá kép trên cành, rồi đếm lá chét trên một lá kép, nhân lại |
| Lá hình kim, như thông | đếm từng kim hay từng bó | đếm bó trên một đoạn cành dài 10 cm, rồi ước tổng chiều dài cành |
| Cây bụi thấp, như dâm bụt | đếm cả cây hay một khóm | đếm trên một khối nhỏ cỡ hộp giày, rồi ước số khối |
Với cây lá kép, câu trả lời có thể chênh nhau hàng chục lần chỉ vì một người đếm lá kép, người kia đếm lá chét. Đây không phải sai số đo mà là hai câu hỏi khác nhau. Chính vì vậy bước đầu tiên của mọi ước lượng là viết lại câu hỏi cho rõ, kể cả với một việc nghe đơn giản như đếm lá.
Cùng cách làm cho những câu hỏi khác trong vườn
Đếm lá chỉ là một ví dụ của kiểu ước lượng "đếm một phần lặp lại rồi nhân lên". Khi đã làm quen, bạn sẽ thấy cùng bộ khung áp được cho nhiều câu hỏi quanh nhà, mỗi câu chỉ cần chọn đúng đơn vị lặp lại.
- Số quả trên cây xoài mùa quả: đếm quả trên một cành lớn ở tầm thấp, nhân với số cành lớn, rồi nhớ rằng phía nhiều nắng thường sai quả hơn phía khuất.
- Số bông trên một giàn hoa giấy: đếm bông trong một ô vuông bằng hai bàn tay, ước số ô trên toàn giàn bằng cách đo dài và rộng của giàn.
- Số hạt trong một quả lựu hay quả na: tách một múi hoặc một phần tư quả, đếm, rồi nhân bốn; sau đó đếm hết để xem lệch bao nhiêu, vì quả nhỏ thì đếm hết được.
- Số viên gạch trên lối đi: đếm số viên trên một mét dài, đo chiều dài lối đi bằng bước chân, nhân lại.
Câu hỏi về hạt lựu đáng làm nhất với trẻ, vì đây là lần hiếm hoi có thể so ước lượng với đáp án đếm thật mà không mất cả buổi. Trẻ sẽ tự thấy rằng phần tư quả mình chọn có thể nhiều hạt hơn hay ít hạt hơn phần còn lại, và đó chính là sai số lấy mẫu, được cảm nhận bằng tay chứ không phải học qua định nghĩa.
Làm cùng trẻ ngoài sân trong ba mươi phút
Đếm lá là hoạt động ngoài trời dễ tổ chức, hợp với trẻ từ cuối tiểu học. Mục tiêu là để trẻ thấy cách chia nhỏ một việc khổng lồ, không phải để đoán trúng. Không chấm đúng sai, không so ai đoán gần hơn.
- Trước khi đếm, mỗi người viết ra một con số đoán nhanh cho cả cây và gấp giấy lại.
- Cùng chốt quy ước: lá nào được tính, cành nhỏ là cành thế nào.
- Mỗi người đếm một cành nhỏ khác nhau, đọc số to lên, ghi vào một bảng chung.
- Cùng đếm số cành nhỏ trên một cành lớn ở tầm thấp, và đứng xa đếm số cành lớn.
- Nhân lại trên giấy, rồi mở các tờ đoán ban đầu ra xem.
- Hỏi nhau: con số cuối thay đổi thế nào nếu cành lớn trên cao rậm gấp đôi?
Khi mở tờ đoán ban đầu, điều đáng khen là trẻ giải thích được vì sao mình đổi ý sau khi đếm, chứ không phải ai đoán gần con số cuối nhất. Con số cuối cũng chỉ là ước lượng, không phải đáp án. Một câu hỏi hay để kết thúc: nếu muốn biết chắc hơn, mình cần đếm thêm ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào biết chính xác số lá trên một cây không?
Muốn chính xác thì phải đếm hết từng lá, việc gần như không làm được với cây lớn còn sống. Các nghiên cứu về cây thường cũng dùng lấy mẫu rồi suy ra. Với mục đích tìm hiểu, một khoảng ước lượng là đủ.
Vì sao hai cách đếm lại cho kết quả khác nhau?
Mỗi cách dựa vào giả định riêng: cách theo cành giả định các cành giống nhau, cách theo bề mặt giả định tán gần hình cầu. Lệch nhau dưới hai lần là bình thường; lệch gấp năm, gấp mười thì nên xem lại một mắt xích.
Nên đếm bao nhiêu cành mẫu là đủ?
Với mục đích học và tìm hiểu, ba đến năm cành nhỏ ở các phía khác nhau của cây là đủ để thấy độ dao động. Nếu các mẫu chênh nhau quá nhiều, đếm thêm vài cành nữa trước khi nhân lên.
Trẻ mấy tuổi thì làm được hoạt động đếm lá này?
Trẻ biết đếm đến vài chục có thể đếm lá trên một cành; phần nhân lại phù hợp hơn với trẻ đã học phép nhân, thường từ cuối tiểu học. Trẻ nhỏ hơn có thể chỉ đếm và so cành nào nhiều lá hơn.
Có cần leo cây để đếm cành trên cao không?
Không nên leo. Hãy đứng lùi xa để đếm cành lớn, và chỉ đếm mẫu ở những cành trong tầm tay. Phần chênh giữa cành thấp và cành cao được xử lý bằng cách ghi nó thành một giả định có thể sửa.