Một nguyên tử có kích thước cỡ khoảng 0,1 nanomet, tức một phần mười triệu milimet; bề dày một sợi tóc xếp vừa khoảng 700.000 nguyên tử cạnh nhau. Bên trong, hạt nhân còn nhỏ hơn cả nguyên tử từ vài chục nghìn đến khoảng một trăm nghìn lần, nên nếu nguyên tử to bằng sân vận động thì hạt nhân chỉ cỡ hạt gạo nằm giữa sân.
Những con số này nghe như chuyện viễn tưởng, nhưng tự tính lại được bằng kiến thức lớp 8. Phần dưới đây đổi kích thước nguyên tử ra những vật quen thuộc, đếm số phân tử trong một giọt nước và nêu những chỗ mô hình nguyên tử trong sách hay làm ta hình dung lệch.
Một phần mười nanomet là nhỏ cỡ nào
Kích thước nguyên tử thay đổi tùy nguyên tố, nhưng đều nằm quanh bậc 0,1 nanomet, có nguyên tố nhỏ hơn, có nguyên tố lớn gấp hai ba lần. Ta dùng 0,1 nanomet làm giá trị đại diện. Một nanomet bằng một phần triệu milimet, vậy 0,1 nanomet bằng một phần mười triệu milimet. Nói cách khác, muốn đủ một milimet, bạn phải xếp khoảng mười triệu nguyên tử thành một hàng.
Mười triệu là con số có thể hình dung: nó cỡ một phần mười dân số Việt Nam. Thử tưởng tượng một phần mười người dân cả nước đứng thành một hàng, rồi thu cả hàng người đó lại chỉ dài bằng bề dày một tấm thẻ nhựa. Mỗi người trong hàng chính là một nguyên tử.
Một tờ giấy in thông thường dày khoảng 0,1 mm, tức chừng một triệu nguyên tử chồng lên nhau. Khi bạn lật một trang sách, giữa hai mặt giấy là cả triệu lớp nguyên tử. Cảm giác “mỏng manh” của tờ giấy hoàn toàn là cảm giác của con người, không phải của nguyên tử.
Đếm số nguyên tử qua bề dày sợi tóc
Phép tính này dùng được làm bài luyện đổi đơn vị cho học sinh cấp hai. Lấy sợi tóc dày khoảng 70 micromet và nguyên tử cỡ khoảng 0,1 nanomet.
- Đổi bề dày sợi tóc ra nanomet: 70 micromet nhân 1.000 được 70.000 nanomet.
- Chia cho kích thước một nguyên tử: 70.000 chia 0,1 bằng 700.000.
- Đọc kết quả: khoảng 700.000 nguyên tử xếp ngang qua bề dày sợi tóc.
- So với dân số: 700.000 người là cỡ dân số một thành phố tầm trung. Cả thành phố ấy đứng thành hàng ngang mới phủ hết bề dày một sợi tóc.
- Tự kiểm: 700.000 nhân 0,1 nanomet ra 70.000 nanomet, tức 70 micromet. Đúng bề dày ban đầu.
Chỗ hay sai là chia cho 0,1 mà lại nhân 0,1, ra 7.000 thay vì 700.000. Một câu tự hỏi giúp tránh lỗi: vật càng nhỏ thì xếp được càng nhiều, nên khi chia cho một số nhỏ hơn 1, kết quả phải lớn hơn số ban đầu.
Vì kích thước nguyên tử khác nhau theo nguyên tố, con số thật có thể là vài trăm nghìn hay hơn một triệu. Điều quan trọng là bậc độ lớn: hàng trăm nghìn, không phải hàng trăm hay hàng tỷ.
Hạt nhân nằm giữa một khoảng trống mênh mông
Gần như toàn bộ khối lượng nguyên tử dồn vào hạt nhân, nhưng hạt nhân lại nhỏ hơn nguyên tử từ khoảng 10.000 đến 100.000 lần tùy nguyên tố. Phần còn lại là vùng các electron chuyển động, phần lớn là khoảng trống. Phóng nguyên tử lên những kích thước quen thuộc:
| Nếu nguyên tử to bằng | Kích thước (khoảng) | Hạt nhân to cỡ (khoảng) |
|---|---|---|
| Sân vận động | 100 m | từ 1 mm đến 1 cm, hạt gạo đến hạt đậu |
| Một ngôi làng | 1 km | từ 1 cm đến 10 cm, viên bi đến quả cam |
| Một căn phòng | 5 m | từ 0,05 mm đến 0,5 mm, hạt bụi đến hạt cát mịn |
Câu “vật chất phần lớn là khoảng trống” xuất phát từ đây. Bàn tay bạn đặt lên mặt bàn không xuyên qua vì các electron đẩy nhau, chứ không phải vì nguyên tử “đặc ruột”. Cảm giác cứng của mặt bàn là cảm giác về lực, không phải về chất liệu lấp đầy không gian.
Muốn kiểm một dòng, lấy kích thước nguyên tử phóng to chia cho 100.000 và cho 10.000 để ra hai đầu của dải. Ví dụ sân 100 m chia 100.000 được 1 mm, chia 10.000 được 1 cm.
Một giọt nước chứa bao nhiêu phân tử
Phép tính này cần thêm số Avogadro, học ở lớp 8: một mol chất chứa khoảng 6 nhân 10 mũ 23 hạt. Một mol nước nặng khoảng 18 gam. Lấy một giọt nước nhỏ từ ống nhỏ giọt, khoảng 0,05 ml, nặng khoảng 0,05 gam.
- Tính số mol trong giọt nước: 0,05 gam chia 18 gam mỗi mol được khoảng 0,0028 mol.
- Nhân với số Avogadro: 0,0028 nhân 6 nhân 10 mũ 23 được khoảng 1,7 nhân 10 mũ 21 phân tử.
- Đọc ra chữ: 10 mũ 21 là nghìn tỷ tỷ, vậy một giọt nước có khoảng 1,7 nghìn tỷ tỷ phân tử.
- Chia cho dân số Việt Nam, hơn 100 triệu người: mỗi người được chia khoảng 17 nghìn tỷ phân tử từ cùng một giọt nước.
- Nếu mỗi người đếm một phân tử mỗi giây, không nghỉ, cả nước cùng đếm thì mất khoảng 17 nghìn tỷ giây, tức khoảng 530.000 năm.
Bước 5 tính như sau: 17 nghìn tỷ giây chia cho khoảng 31,5 triệu giây mỗi năm ra khoảng 530.000 năm. Đây là ước lượng; giọt nước to nhỏ khác nhau làm con số thay đổi, nhưng bậc độ lớn không đổi.
Với học sinh chưa học mol, có thể bỏ qua bước 1 và 2, chỉ dùng kết quả “khoảng 1,7 nghìn tỷ tỷ” rồi làm phần chia cho dân số. Phần chia đó mới là phần giúp cảm được độ lớn.
Phóng giọt nước to bằng Trái Đất
Một giọt 0,05 ml có hình gần như quả cầu đường kính khoảng 4,6 mm. Giả sử phóng giọt nước to bằng Trái Đất, đường kính khoảng 12.800 km. Tỉ lệ phóng khi đó là khoảng 2,8 tỷ lần. Phân tử nước có kích thước cỡ khoảng 0,3 nanomet; nhân 2,8 tỷ ra khoảng 0,84 mét. Vậy trong giọt nước to bằng Trái Đất, mỗi phân tử nước chỉ to cỡ quả bóng tập thể dục.
Hình ảnh này đẹp ở chỗ nó cho thấy hai chiều cùng lúc. Một mặt, phân tử nhỏ đến mức phải phóng giọt nước to bằng cả hành tinh mới thấy được nó bằng mắt. Mặt khác, số phân tử khổng lồ đến mức một hành tinh chứa đầy những quả bóng cỡ gần một mét, xếp sát nhau, chính là con số 1,7 nghìn tỷ tỷ ta vừa tính.
Bạn có thể tự kiểm bằng phép tính ngược. Thể tích Trái Đất chia cho thể tích một quả bóng cỡ 0,84 mét ra cùng bậc 10 mũ 21. Hai cách tính độc lập ra cùng bậc độ lớn là dấu hiệu tốt rằng không có chỗ nào sai mười lần hay nghìn lần.
Những chỗ hình dung lệch về nguyên tử
Mô hình “hệ Mặt Trời thu nhỏ”. Hình electron chạy trên những vòng tròn quanh hạt nhân là mô hình lịch sử, giúp nhập môn. Hiểu biết hiện nay mô tả electron như một “đám mây” xác suất quanh hạt nhân, không có quỹ đạo tròn rõ ràng.
Hình vẽ hạt nhân to gần bằng nguyên tử. Để thấy được hạt nhân, sách thường vẽ nó to cỡ một phần ba nguyên tử. Nếu vẽ đúng tỉ lệ, hạt nhân chỉ là một chấm không nhìn thấy giữa trang giấy.
Nguyên tử có màu. Hình nguyên tử đỏ, xanh trong các mô hình que và bóng là quy ước để phân biệt nguyên tố. Nguyên tử nhỏ hơn bước sóng ánh sáng nhìn thấy hàng nghìn lần, nên nói “màu của một nguyên tử” không có nghĩa như màu của đồ vật.
Có thể nhìn nguyên tử bằng kính hiển vi thường. Không thể. Kính hiển vi quang học dừng ở khoảng 0,2 micromet, tức 2.000 lần lớn hơn nguyên tử. Ảnh “chụp nguyên tử” mà bạn thấy được làm bằng những loại kính hiển vi đặc biệt dùng đầu dò hoặc chùm electron.
Bình lớp 8 ở Nghệ An chuẩn bị bài thuyết trình
Bình học lớp 8 ở Nghệ An được giao thuyết trình năm phút về chủ đề “nguyên tử nhỏ cỡ nào”. Bản nháp đầu tiên của cậu toàn là con số: 0,1 nanomet, 10 mũ trừ 10 mét, 6 nhân 10 mũ 23. Khi tập nói trước gia đình, em gái lớp 4 hỏi lại: “Vậy là nhỏ bằng hạt cát hả anh?”. Bình nhận ra con số đúng mà không ai cảm được thì bài thuyết trình vẫn chưa xong.
Bản sửa của Bình chỉ giữ ba con số, mỗi con số đi kèm một hình ảnh. Mười triệu nguyên tử mới dài một milimet, tức một phần mười dân số cả nước xếp hàng gói gọn trong bề dày tấm thẻ học sinh. Bảy trăm nghìn nguyên tử qua bề dày sợi tóc, cỡ dân số một thành phố. Hạt nhân trong nguyên tử như hạt gạo giữa sân vận động. Mỗi hình ảnh cậu đều tự tính lại một lần trước khi đưa vào.
Cách làm của Bình dùng được cho mọi bài nói về con số rất nhỏ hay rất lớn: chọn ít con số, gắn mỗi con số với một vật quen, và tự kiểm phép tính ngược. Không cần nhớ kích thước chính xác của từng nguyên tố, cũng không cần đưa vào công thức khó; người nghe nhớ được hình ảnh hạt gạo giữa sân vận động lâu hơn mọi con số có số mũ.
Những việc không cần làm khi học về kích thước nguyên tử
Học về thế giới nguyên tử dễ sa vào chi tiết mà quên mất mục đích là cảm được độ lớn. Mấy việc dưới đây tốn công mà không giúp hiểu thêm ở mức phổ thông:
- Không cần thuộc bán kính của từng nguyên tố. Biết chúng đều quanh bậc 0,1 nanomet, lớn nhỏ chênh nhau vài lần, là đủ.
- Không cần tính số phân tử chính xác đến chữ số cuối. Giọt nước to nhỏ khác nhau, nên giữ một hai chữ số có nghĩa và bậc độ lớn là đúng tinh thần.
- Không cần vẽ hạt nhân đúng tỉ lệ trên giấy. Vẽ đúng thì không nhìn thấy; chỉ cần ghi chú “hình không theo tỉ lệ”.
- Không cần sợ số mũ. 10 mũ 21 chỉ là cách viết gọn của “số 1 với hai mươi mốt chữ số 0”, đọc ra chữ là nghìn tỷ tỷ.
- Không cần tin mọi hình ảnh so sánh trên mạng. Mỗi hình ảnh nên kiểm bằng một phép chia trước khi dùng.
Giữ lại sức cho phần thật sự đáng làm: tự tính lại một hai con số, so với vật quen thuộc, và tập nói chúng bằng lời của mình.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tử có kích thước bao nhiêu?
Phần lớn nguyên tử có kích thước cỡ khoảng 0,1 nanomet, tức một phần mười triệu milimet, tùy nguyên tố mà nhỏ hơn hoặc lớn gấp vài lần. Muốn đủ một milimet phải xếp khoảng mười triệu nguyên tử thành hàng.
Hạt nhân nhỏ hơn nguyên tử bao nhiêu lần?
Hạt nhân nhỏ hơn nguyên tử khoảng 10.000 đến 100.000 lần tùy nguyên tố. Nếu nguyên tử to bằng sân vận động khoảng 100 mét thì hạt nhân chỉ cỡ hạt gạo đến hạt đậu nằm giữa sân.
Một giọt nước có bao nhiêu phân tử?
Một giọt nhỏ khoảng 0,05 ml chứa cỡ 1,7 nghìn tỷ tỷ phân tử nước, tính từ khối lượng mol nước khoảng 18 gam và số Avogadro khoảng 6 nhân 10 mũ 23. Giọt to nhỏ khác nhau thì con số thay đổi theo.
Bề dày sợi tóc xếp được bao nhiêu nguyên tử?
Với sợi tóc dày khoảng 70 micromet và nguyên tử cỡ 0,1 nanomet, xếp được khoảng 700.000 nguyên tử. Con số thật có thể vài trăm nghìn đến hơn một triệu tùy loại nguyên tử và độ dày tóc.
Vì sao nói nguyên tử phần lớn là khoảng trống?
Vì hạt nhân chứa gần hết khối lượng nhưng chỉ chiếm một phần cực nhỏ thể tích. Phần còn lại là vùng electron chuyển động. Vật không xuyên qua nhau là do lực đẩy giữa các electron chứ không phải do vật đặc.
Có nhìn thấy nguyên tử bằng kính hiển vi được không?
Kính hiển vi quang học thông thường thì không, vì nó chỉ phân biệt được chi tiết cỡ 0,2 micromet trở lên. Các ảnh nguyên tử được chụp bằng những loại kính hiển vi đặc biệt trong phòng thí nghiệm.