Phương pháp Fermi là cách trả lời một câu hỏi tưởng không ai biết đáp án, như "thành phố này có bao nhiêu thợ cắt tóc", bằng cách tách nó thành vài câu nhỏ mà mình đoán được, đoán từng câu bằng số tròn, rồi nhân hoặc chia lại với nhau. Kết quả không chính xác đến từng đơn vị, nhưng thường đúng bậc độ lớn: biết được là vài trăm, vài nghìn hay vài chục nghìn.
Cái hay của phương pháp không nằm ở con số cuối mà ở chỗ mọi giả định đều được viết ra. Ai không đồng ý thì chỉ ra đúng bước nào, thay số khác vào và tính lại. Phần dưới đi qua nguồn gốc, bốn bước làm, một ví dụ đầy đủ, vì sao sai từng bước mà kết quả vẫn dùng được, và những lúc không nên dùng cách này.
Fermi là ai và câu hỏi thợ lên dây đàn nổi tiếng
Enrico Fermi là nhà vật lý người Ý, sau sang làm việc ở Mỹ, được nhớ đến không chỉ vì công trình về hạt nhân mà còn vì thói quen ước lượng nhanh bằng giấy nháp. Ông hay đố sinh viên những câu nghe vô lý, nổi tiếng nhất là: thành phố Chicago có bao nhiêu thợ lên dây đàn piano. Không ai có danh sách thợ, cũng không có thời gian đi đếm, nên câu hỏi buộc người nghe phải suy luận từ những gì mình biết.
Lời giải kinh điển đi theo chuỗi: thành phố có khoảng bao nhiêu người, bao nhiêu người thì có một hộ, bao nhiêu hộ thì có một cây đàn, mỗi cây đàn lên dây mấy lần một năm, một thợ lên dây được bao nhiêu cây một ngày và làm bao nhiêu ngày một năm. Chia số lần lên dây cần có cho số lần một thợ làm được là ra số thợ. Mỗi mắt xích đều là ước đoán, nhưng mỗi cái đều có thể bàn và sửa riêng.
Từ đó, kiểu câu hỏi này được gọi là bài toán Fermi. Nó xuất hiện trong lớp vật lý, trong phỏng vấn tuyển dụng, trong các cuộc thi khoa học cho học sinh, và trong công việc hằng ngày của kỹ sư, người làm kinh doanh, người lập kế hoạch. Điểm chung là cần một con số đủ dùng để quyết định, trong lúc chưa có hoặc không đáng bỏ công đi tìm số liệu chính xác.
Bốn bước làm một ước lượng Fermi
Dù câu hỏi là quán cà phê, lá cây hay lượng nước, bộ khung thường gồm bốn bước. Viết từng bước ra giấy thay vì tính nhẩm hết trong đầu, vì chính tờ nháp là thứ để người khác kiểm.
- Viết lại câu hỏi cho rõ. "Bao nhiêu thợ cắt tóc" là đếm người hay đếm tiệm? Trong một thành phố hay cả tỉnh? Câu hỏi mơ hồ thì kết quả lệch vì hiểu sai, không phải vì đoán sai.
- Tách thành chuỗi câu nhỏ có thể đoán. Mỗi câu nhỏ nên là thứ bạn có cảm giác: một người cắt tóc mấy lần một tháng, một thợ cắt được mấy lượt một ngày. Nếu một mắt xích vẫn mù mờ, tách nó tiếp.
- Gán số tròn và ghi giả định bên cạnh. Dùng 1, 2, 3, 5, 10 và các bội của 10. Ghi luôn lý do: "0,7 lần một tháng vì nam cắt đều hơn nữ".
- Nhân, chia rồi kiểm. Ra con số xong, hỏi lại: nó có vô lý không, có khớp với một cách tính khác không, nếu đổi giả định yếu nhất thì kết quả chạy bao xa.
Nhiều người làm tốt bước hai và ba nhưng bỏ bước một và bước bốn. Bỏ bước một thì giải sai câu hỏi; bỏ bước bốn thì một lỗi gõ nhầm số không đơn vị cũng lọt qua, ví dụ quên đổi tháng sang năm làm kết quả lệch mười hai lần.
Ví dụ đầy đủ: thợ cắt tóc trong một thành phố một triệu dân
Giả sử chị Hạnh mở tiệm cắt tóc ở Hải Phòng và muốn biết đại khái cả thành phố cần bao nhiêu thợ. Để minh hoạ phương pháp, lấy một thành phố giả định có tròn một triệu người; khi dùng thật, bạn tra dân số chính thức của nơi mình ở.
| Mắt xích | Giả định (ví dụ) | Kết quả |
|---|---|---|
| Số người | khoảng 1.000.000 | 1.000.000 người |
| Số lần cắt mỗi người một tháng | trung bình 0,7 lần (nam đều hơn, nữ thưa hơn, trẻ nhỏ ít) | 700.000 lượt mỗi tháng |
| Lượt một thợ cắt mỗi ngày | khoảng 25 lượt | |
| Ngày làm mỗi tháng | khoảng 26 ngày | 25 × 26 = 650 lượt mỗi thợ mỗi tháng |
| Số thợ cần có | 700.000 ÷ 650 | khoảng 1.077, làm tròn khoảng 1.000 thợ |
Con số "khoảng một nghìn thợ" là ước lượng, không phải thống kê. Giá trị của nó là chị Hạnh biết ngay thứ bậc: không phải vài chục, cũng không phải vài chục nghìn. Nếu chị nghĩ 0,7 lần là cao, chị thay 0,5 và được khoảng 770 thợ; vẫn cùng bậc độ lớn, vẫn đủ để hình dung thị trường mình đang đứng.
Vì sao đoán sai từng bước mà kết quả vẫn dùng được
Sai số các bước thường bù trừ nhau. Khi bạn không có lý do để đoán cao hay đoán thấp một cách có hệ thống, có bước bạn đoán cao, có bước đoán thấp. Nhân lại thì phần lệch của bước này kéo phần lệch của bước kia về gần nhau hơn, nên tích cuối thường không lệch nhiều như mức lệch tệ nhất của từng bước.
Mỗi mắt xích đều nhỏ và quen. Bạn không biết số thợ cắt tóc của cả thành phố, nhưng bạn biết mình cắt tóc mấy lần một tháng và đã từng ngồi đợi ở tiệm. Hỏi đúng câu nhỏ là chuyển từ thứ mình mù sang thứ mình có kinh nghiệm.
Chỉ cần đúng bậc độ lớn. Phần lớn quyết định không cần con số chính xác. Mở thêm tiệm hay không, mua một thùng hay mười thùng, đi bộ hay đi xe: biết là vài trăm hay vài nghìn đã đủ để chọn.
Giả định được bày ra để sửa. Một con số không kèm giả định thì chỉ có thể tin hoặc không tin. Một chuỗi giả định thì ai cũng sửa được từng mắt xích, và kết quả tốt dần qua mỗi lần có người góp ý.
Những lỗi hay gặp khi mới tập
Các lỗi dưới đây gặp nhiều ở học sinh lẫn người đi làm. Đọc trước một lượt để khi tự làm thì nhận ra ngay.
- Đếm trùng. Tính số người uống cà phê, rồi lại cộng thêm số người uống ở văn phòng, trong khi nhóm sau đã nằm trong nhóm trước.
- Lẫn đơn vị thời gian. Nhân lượt mỗi ngày với số ngày làm mỗi năm, nhưng lại chia cho nhu cầu mỗi tháng.
- Dùng số quá lẻ. Viết 0,683 lần mỗi tháng tạo cảm giác chính xác giả; dùng 0,7 vừa trung thực vừa dễ nhân.
- Tách quá nhiều tầng. Mười mắt xích, mỗi cái lệch một chút, cộng lại thành rắc rối. Thường ba đến sáu mắt xích là vừa.
- Ngại đoán. Bỏ dở vì "không có số liệu". Phương pháp này sinh ra đúng cho lúc không có số liệu.
Một câu tự hỏi giúp tránh hầu hết các lỗi trên: nếu đọc to từng dòng kèm đơn vị, câu có nghe hợp lý không? "Bảy trăm nghìn lượt cắt tóc mỗi tháng chia cho sáu trăm năm mươi lượt mỗi thợ mỗi tháng" nghe trôi; nếu một vế là "mỗi năm" thì tai sẽ nhận ra ngay.
Ba câu hỏi để bắt đầu tự luyện
Cách học nhanh nhất là tự làm vài câu, mỗi câu mười phút, ghi giả định ra giấy rồi mới tra hoặc hỏi người biết để so. Ba câu dưới đây chọn sao cho mỗi câu luyện một kỹ năng khác nhau.
- Một năm cả nhà bạn ăn bao nhiêu quả trứng? Câu này luyện đổi đơn vị thời gian: bắt đầu từ số trứng mua mỗi tuần, nhân với khoảng 52 tuần. Lỗi hay gặp là quên trứng nằm trong bánh, trong món chiên bột, hoặc đếm cả tuần cả nhà đi vắng.
- Bãi cỏ sân vận động gần nhà chứa được bao nhiêu người đứng xem một buổi biểu diễn? Câu này luyện diện tích: ước chiều dài, chiều rộng bằng bước chân, đổi ra mét vuông, rồi đoán một mét vuông đứng được mấy người khi đông vừa và khi chen chúc.
- Một ngày bạn nói bao nhiêu câu? Câu này luyện lấy mẫu: nhờ người thân đếm giúp số câu bạn nói trong mười phút lúc ăn cơm và mười phút lúc làm việc, rồi nhân theo số giờ của từng kiểu hoạt động. Tự đếm thì bạn sẽ nói ít đi, nên mẫu bị lệch.
Sau mỗi câu, viết thêm một dòng: "mắt xích mình kém chắc nhất là gì". Thói quen gọi tên chỗ yếu này mới là thứ đọng lại lâu nhất, lâu hơn cả con số. Khi làm cùng bạn bè, mỗi người tự làm riêng trước rồi mới so, vì nghe người khác nói số trước thì rất khó không bị kéo theo con số đó.
Khi nào không nên dùng ước lượng Fermi
Ước lượng kiểu này hợp cho việc định hướng, không hợp cho việc cần chính xác hay việc có hậu quả lớn nếu sai. Liều thuốc, tải trọng cầu, số tiền ghi trong hợp đồng, kết cấu nhà phải theo số đo và tiêu chuẩn, không theo ước đoán dù khéo đến đâu. Nếu đã có số liệu chính thức đáng tin, đọc số đó vẫn tốt hơn tự đoán.
Ước lượng cũng không thay được việc đi đo khi đo dễ. Muốn biết cái bàn dài bao nhiêu thì lấy thước, không cần chia nhỏ câu hỏi. Phương pháp Fermi có ích khi việc đo tốn kém, mất thời gian, hoặc không làm được; khi đo chỉ tốn một phút thì cứ đo.
Còn một trường hợp nên thận trọng: khi một mắt xích quyết định gần như toàn bộ kết quả mà bạn hoàn toàn không có cảm giác về nó. Lúc đó con số cuối chỉ lặp lại cái đoán mù của bạn. Hãy ghi rõ "mắt xích này chưa chắc", hoặc tìm một người trong nghề hỏi riêng câu đó.
Ngược lại, khi phải chọn nhanh giữa vài phương án mà chênh lệch giữa chúng lớn, ước lượng Fermi gần như luôn đáng làm. Năm phút trên giấy nháp đủ để loại phương án vô lý, và để biết câu hỏi nào đáng bỏ thời gian đi tìm số liệu thật.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Fermi khác gì đoán bừa một con số?
Đoán bừa chỉ có một con số, không ai sửa được. Phương pháp Fermi có chuỗi giả định ghi ra giấy, mỗi mắt xích là điều bạn có kinh nghiệm, nên người khác chỉ ra được chỗ yếu và kết quả thường đúng bậc độ lớn.
Kết quả ước lượng Fermi thường sai bao nhiêu?
Không có con số cố định, nhưng mục tiêu thường là nằm trong khoảng gấp hai đến gấp ba so với giá trị thật, tức là đúng bậc độ lớn. Nếu cần sát hơn thế, bạn nên đi tìm số liệu hoặc đo trực tiếp.
Nên chia câu hỏi thành bao nhiêu bước?
Thường ba đến sáu bước là vừa. Ít quá thì còn mắt xích mù mờ, nhiều quá thì dễ đếm trùng và lẫn đơn vị. Bước nào bạn chưa có cảm giác thì tách tiếp, bước nào đã rõ thì dừng.
Học sinh lớp mấy thì tập được cách ước lượng này?
Học sinh đã quen nhân chia số lớn và đổi đơn vị thời gian, thường từ cuối tiểu học hoặc đầu trung học cơ sở, có thể tập với câu hỏi gần gũi như số viên gạch lát sân trường. Nên khen cách chia bước thay vì khen con số đúng.
Có cần máy tính khi làm ước lượng Fermi không?
Không cần. Vì dùng số tròn như 1, 2, 3, 5 và các bội của 10, phép nhân chia làm nhẩm được. Máy tính chỉ hữu ích khi bạn muốn thử nhanh nhiều bộ giả định khác nhau để xem kết quả chạy bao xa.
Làm sao biết một ước lượng Fermi là hợp lý?
Hãy tính bằng một con đường khác rồi so, quy kết quả về mỗi người hoặc mỗi ngày xem có vô lý không, và thử thay giả định yếu nhất bằng giá trị cao và thấp. Nếu các cách đều cho cùng bậc độ lớn thì có thể tin tạm.