CucDai.comCực Đại
Số rất nhỏ: xác suất và rủi ro

So sánh hai rủi ro cho đúng: đưa về cùng mẫu số, cùng thời gian và cùng mức tiếp xúc

Rủi ro tính theo chuyến, theo km, theo giờ hay theo năm cho ra những con số không so thẳng được. Cách quy về cùng một đơn vị trước khi nói cái nào nguy hơn.

Young Vietnamese man with a backpack standing at a fork between a riverside path and a busy road at sunrise, seen from behind, wide shot, golden mist

Muốn so hai rủi ro, phải đưa cả hai về cùng một đơn vị: cùng tính trên một người, trong cùng một khoảng thời gian, với cùng một mức tiếp xúc (mỗi chuyến, mỗi km, mỗi giờ hay mỗi năm). Con số "nhỏ hơn" trên giấy có thể là rủi ro lớn hơn trong đời, chỉ vì nó được tính trên một đơn vị nhỏ hơn hoặc vì bạn tiếp xúc với nó nhiều lần hơn.

Các con số trong bài đều là số ví dụ, bịa ra để minh hoạ phép tính, không phải số liệu thật về bất kỳ hoạt động nào. Khi cần số thật, hãy tra nguồn chính thức rồi áp đúng các bước dưới đây.

Một con số rủi ro luôn có ba phần ẩn

Một câu như "rủi ro hai phần triệu" chưa đủ để dùng. Nó còn thiếu ba thông tin: hai phần triệu cho ai (một người, một hộ, một chuyến xe chở nhiều người), trong bao lâu (một lần, một ngày, một năm), và tính trên đơn vị tiếp xúc nào (mỗi lần làm, mỗi km, mỗi giờ).

Khi đọc một con số rủi ro, việc đầu tiên là viết lại nó cho đủ ba phần: "hai phần triệu, cho mỗi người, mỗi chuyến đi". Nếu không điền được phần nào, ghi dấu hỏi vào đó. Con số còn dấu hỏi thì chưa nên đem so với con số khác.

Hai rủi ro chỉ so được với nhau khi cả ba phần giống nhau. Nếu khác, phải đổi một bên cho giống bên kia. Phần lớn các phép so "cái này nguy hơn cái kia" sai ngay ở bước này: đem một con số tính theo km so với một con số tính theo chuyến, hay một con số tính cho cả nước so với một con số tính cho một người.

Câu tự hỏi: "Con số này trả lời câu hỏi gì: một lần làm thì sao, hay một năm sống thì sao?". Hai câu hỏi đó cho ra hai con số có thể chênh nhau hàng trăm lần. Một việc làm mỗi ngày thì con số một năm lớn hơn con số một lần khoảng 365 lần; một việc chỉ làm một lần trong đời thì hai con số như nhau.

Ví dụ: anh Khoa chọn giữa hai cách đi làm

Anh Khoa ở Đà Nẵng có hai cách đi làm, quãng đường 8 km. Giả định số liệu như sau (số bịa để minh hoạ): cách A có rủi ro sự cố 2 phần triệu mỗi chuyến; cách B có rủi ro 0,5 phần triệu mỗi km. Nhìn qua, B có con số nhỏ hơn bốn lần. Bảng dưới đưa cả hai về cùng đơn vị.

BướcCách ACách B
Con số gốc2 phần triệu mỗi chuyến0,5 phần triệu mỗi km
Đổi về mỗi chuyến 8 km2 phần triệu0,5 nhân 8 bằng 4 phần triệu
Số chuyến mỗi năm (giả định 2 chuyến mỗi ngày, 300 ngày)600 chuyến600 chuyến
Rủi ro cả năm, nhân gần đúng1.200 phần triệu, khoảng 0,12%2.400 phần triệu, khoảng 0,24%
Kết luậnthấp hơncao gấp đôi A

Con số gốc của B nhỏ hơn, nhưng sau khi đưa về cùng đơn vị, B lại có rủi ro gấp đôi A. Lý do là B tính theo km, mà mỗi chuyến đi tới 8 km.

Ở dòng "rủi ro cả năm", phép nhân 600 lần 2 phần triệu chỉ là gần đúng; tính chính xác theo cách "ít nhất một lần" cho khoảng 0,1199%, chênh không đáng kể. Phép nhân thẳng dùng được khi kết quả còn nhỏ, dưới vài phần trăm.

Năm bước quy hai rủi ro về cùng thang

Áp dụng cho mọi cặp rủi ro, từ chọn đường đi đến chọn cách làm một việc trong nhà.

  1. Viết mỗi con số đủ ba phần: cho ai, trong bao lâu, trên đơn vị tiếp xúc nào.
  2. Chọn một đơn vị chung mà bạn quan tâm. Thường hữu ích nhất là "cho một người, trong một năm, với cách sống thật của mình".
  3. Đổi đơn vị tiếp xúc: nhân với số km mỗi chuyến, số giờ mỗi lần, số lần mỗi năm. Viết rõ từng giả định.
  4. Đưa về cùng một kiểu viết, ví dụ "phần triệu mỗi năm", rồi mới so.
  5. Kiểm độ nhạy: thay đổi giả định chính (số chuyến, số km) lên xuống gấp đôi xem kết luận có lật không. Nếu lật, kết luận chưa chắc, cần số liệu tốt hơn.

Bước năm hay bị bỏ qua nhưng rất đáng làm. Trong ví dụ anh Khoa, nếu quãng đường chỉ 3 km thay vì 8 km, B còn 1,5 phần triệu mỗi chuyến và trở thành cách ít rủi ro hơn. Kết luận phụ thuộc hoàn toàn vào quãng đường, nên mỗi người phải tự tính với quãng đường của mình.

Đừng so với số không, hãy so với phương án thay thế

Bỏ một việc không có nghĩa là rủi ro về không. Nếu không đi cách A, anh Khoa vẫn phải đi làm bằng cách nào đó. Câu hỏi đúng không phải "A có rủi ro không" mà là "A so với cách mình sẽ làm thay thì sao".

Rủi ro chuyển chỗ. Có những quyết định tránh được một rủi ro hiếm nhưng làm tăng một rủi ro thường ngày. Ví dụ bỏ một hoạt động ngoài trời vì một nguy cơ hiếm, rồi ngồi một chỗ nhiều giờ hơn mỗi ngày.

Chi phí của sự an toàn tuyệt đối. Muốn giảm rủi ro thêm một phần triệu đôi khi tốn nhiều thời gian và tiền hơn hẳn so với giảm một phần nghìn ở chỗ khác. Đặt các lựa chọn lên cùng một thang giúp thấy chỗ nào đáng bỏ công nhất.

Lợi ích cũng phải lên bàn cân. Mỗi lựa chọn còn mang theo lợi ích: tiết kiệm thời gian, sức khoẻ, niềm vui. Một cách đi có rủi ro cao hơn chút ít nhưng giúp vận động mỗi ngày có thể vẫn là lựa chọn hợp lý. So rủi ro chỉ là một nửa của quyết định, nửa kia là so cái được.

Câu tự hỏi. "Nếu mình không làm việc này, mình sẽ làm gì thay, và việc đó rủi ro ra sao?". Câu này thường đổi hẳn cách nhìn một rủi ro vừa đọc trên báo.

Thang bậc mười: đặt rủi ro lên một chiếc thước

Rủi ro trải từ một phần trăm đến một phần tỷ, chênh nhau cả chục triệu lần, nên khó đặt chung trên một thước thường. Cách của người làm kỹ thuật là chia theo bậc mười: mỗi bậc nhỏ hơn bậc trên mười lần.

Bậc (mỗi năm, cho một người)Cách nóiVới 100 triệu người, khoảng bao nhiêu người mỗi năm
1 phần 100thường gặpkhoảng 1 triệu người
1 phần 1.000không hiếmkhoảng 100.000 người
1 phần 10.000ít gặpkhoảng 10.000 người
1 phần 100.000hiếmkhoảng 1.000 người
1 phần 1.000.000rất hiếmkhoảng 100 người
1 phần 10.000.000cực hiếmkhoảng 10 người

Đặt hai rủi ro lên thước này, bạn thấy ngay chúng cách nhau mấy bậc. Hai rủi ro cùng bậc thì chênh nhau không quá mười lần, cách hai bậc là khoảng một trăm lần. Một thay đổi "gấp đôi" chưa tới một bậc, còn chuyển từ bậc này sang bậc kia là thay đổi lớn hơn nhiều.

Cột cuối dùng mốc hơn 100 triệu dân chỉ để cảm độ lớn. Các nhãn "hiếm", "rất hiếm" là cách gọi gợi ý, không phải phân loại chính thức.

Tự lập bảng rủi ro cho gia đình mình

Thay vì nhớ từng con số rời rạc, có thể lập một bảng nhỏ cho những việc cả nhà làm thường xuyên. Bảng dưới là khung mẫu; cột rủi ro mỗi lần để trống vì cần tra nguồn chính thức, chỉ dòng cuối điền số ví dụ để thấy cách tính.

ViệcSố lần mỗi năm (ước lượng)Rủi ro mỗi lần (tra nguồn)Rủi ro cả năm, nhân gần đúng
Đi làm, đi học hằng ngàykhoảng 500 đến 600 chuyếncần trasố lần nhân rủi ro mỗi lần
Nấu ăn bằng bếp gakhoảng 700 lầncần trasố lần nhân rủi ro mỗi lần
Leo thang, trèo cao trong nhàkhoảng 10 lầncần trasố lần nhân rủi ro mỗi lần
Một chuyến đi xa dịp lễkhoảng 2 lầncần trasố lần nhân rủi ro mỗi lần
Việc ví dụ X300 lần3 phần triệu (số ví dụ)900 phần triệu, khoảng 0,09%

Giá trị của bảng không nằm ở con số cuối mà ở cột số lần. Viết ra mới thấy có những việc làm hàng trăm lần mỗi năm mà chưa ai trong nhà nghĩ tới, trong khi một chuyến đi xa hai lần một năm lại được bàn rất kỹ. Nếu tra được rủi ro mỗi lần từ nguồn chính thức, cột cuối sẽ cho biết nên đầu tư công sức an toàn vào việc nào trước.

Không cần chính xác đến từng lần; số lần đúng cỡ, chẳng hạn hàng chục hay hàng trăm, là đủ để xếp thứ tự.

Những lỗi so sánh rủi ro hay gặp

Đây là các lỗi mà cô Thuỷ, giáo viên Toán ở Cần Thơ, hay gặp khi cho học sinh lớp 11 tự đọc tin rồi so sánh hai rủi ro.

  • So con số theo km với con số theo chuyến hay theo giờ mà không đổi đơn vị.
  • So số vụ của hai nơi mà quên chia cho số dân hay số lượt của mỗi nơi.
  • So rủi ro một lần với rủi ro cả năm, chẳng hạn một việc làm một lần trong đời với một việc làm mỗi ngày.
  • Chỉ nhìn tỉ lệ tăng giảm, như "gấp đôi", "giảm một nửa", mà không nhìn mức gốc. Gấp đôi một phần triệu vẫn chỉ là hai phần triệu. Phần này đã có bài riêng về rủi ro tương đối và tuyệt đối ở các trang khác, ở đây chỉ nhắc lại để khỏi quên.
  • Coi rủi ro của người khác là rủi ro của mình. Con số trung bình cả nước có thể khác xa với người có cách sống riêng, nhiều hoặc ít tiếp xúc hơn.

Sửa được năm lỗi này là đủ để đọc hầu hết các so sánh rủi ro trên báo một cách tỉnh táo. Khi chữa bài, cô Thuỷ không chấm ai đúng ai sai mà cho các nhóm đổi bài cho nhau, tìm xem bạn đã đưa hai con số về cùng đơn vị chưa.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không so thẳng hai con số rủi ro được?

Vì mỗi con số có thể được tính cho một đối tượng, một khoảng thời gian và một đơn vị tiếp xúc khác nhau, như mỗi chuyến, mỗi km hay mỗi năm. Phải đưa cả hai về cùng ba thứ đó trước khi so.

Rủi ro mỗi km đổi sang rủi ro mỗi chuyến thế nào?

Nhân rủi ro mỗi km với số km của một chuyến. Ví dụ 0,5 phần triệu mỗi km, chuyến dài 8 km thì rủi ro mỗi chuyến khoảng 4 phần triệu. Rồi nhân tiếp với số chuyến nếu muốn có rủi ro cả năm.

Có được nhân rủi ro mỗi lần với số lần để ra rủi ro cả năm không?

Được, khi rủi ro mỗi lần rất nhỏ và kết quả còn dưới vài phần trăm; sai số không đáng kể. Khi kết quả lớn hơn, nên tính bằng cách lấy 1 trừ xác suất không xảy ra lần nào.

Thang bậc mười của rủi ro là gì?

Là cách xếp rủi ro theo các bậc một phần trăm, một phần nghìn, một phần mười nghìn và nhỏ hơn, mỗi bậc nhỏ hơn bậc trên mười lần. Nó giúp thấy hai rủi ro cách nhau bao xa thay vì chỉ thấy cả hai đều nhỏ.

Tại sao phải so với phương án thay thế?

Vì bỏ một việc không đưa rủi ro về không; bạn sẽ làm một việc khác thay vào và việc đó cũng có rủi ro riêng. Chỉ so sánh giữa các lựa chọn có thật mới cho biết nên chọn gì.

Lấy số liệu rủi ro thật ở đâu?

Nên lấy từ cơ quan thống kê, cơ quan y tế hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành, và đọc kỹ con số được tính cho ai, trong bao lâu, trên đơn vị nào. Tránh dùng con số truyền miệng không rõ nguồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138