Một ước lượng thô cho ra khoảng một trăm nghìn sợi tóc trên đầu một người lớn, với khoảng hợp lý từ vài chục nghìn đến khoảng 150.000 tuỳ người. Con số đến từ hai mắt xích: da đầu có tóc rộng khoảng 500 xăng-ti-mét vuông, và mỗi xăng-ti-mét vuông có khoảng 200 sợi.
Cả hai mắt xích đều đo được ở nhà với một cuộn thước dây và một mảnh giấy khoét lỗ. Bài đi qua từng bước, chỉ ra chỗ hay đo sai, giải thích vì sao mỗi người ra số khác, và gợi ý vài câu hỏi tiếp theo cùng cách làm. Đây là ước lượng để hiểu phương pháp, không phải để đánh giá tóc dày hay mỏng; chuyện rụng tóc nên hỏi bác sĩ.
Tách câu hỏi thành hai mắt xích
Bé Na lớp 5 ở Hà Nội hỏi mẹ: "Đầu mẹ có bao nhiêu sợi tóc?". Đếm từng sợi là không thể, nhưng câu hỏi tách được thành hai phần: tóc mọc trên một vùng rộng bao nhiêu, và mỗi phần nhỏ của vùng đó có bao nhiêu sợi. Nhân hai phần lại là ra tổng. Đây là kiểu ước lượng "diện tích nhân mật độ", dùng cho rất nhiều câu hỏi khác: số cây lúa trên một thửa ruộng, số viên sỏi trên lối đi, số người trong một quảng trường.
Cái hay của cách tách này là mỗi mắt xích đo được bằng dụng cụ đơn giản. Diện tích suy ra từ vòng đầu; mật độ thì đếm trong một ô nhỏ. Không có mắt xích nào phải đoán mò hoàn toàn. So với cách đoán thẳng một con số cho cả đầu, cách tách này biến một câu hỏi không ai trả lời được thành hai việc đo mà một học sinh tiểu học cũng tham gia được.
Trước khi đo, nên chốt câu hỏi: đếm tóc trên da đầu thôi, không tính lông mày, tóc mai dưới tai hay lông tơ trên trán. Chốt vậy để hai người cùng đo một đầu thì đo cùng một thứ. Mẹ con bé Na cũng thoả thuận trước: không ai chấm ai đúng sai, cả nhà cùng đoán rồi cùng xem phương pháp cho ra số nào.
Ước diện tích da đầu có tóc từ vòng đầu
Đầu người gần giống một hình cầu, và tóc phủ khoảng phần trên của hình cầu đó. Từ chu vi vòng đầu đo được, có thể suy ra diện tích:
- Đo vòng đầu bằng thước dây, vòng qua trán và chỗ nhô nhất phía sau đầu; ví dụ được 56 xăng-ti-mét.
- Tính bán kính: 56 ÷ (2 × 3,14) ≈ 8,9 xăng-ti-mét.
- Tính diện tích cả mặt cầu: 4 × 3,14 × 8,9 × 8,9 ≈ 995, làm tròn khoảng 1.000 xăng-ti-mét vuông.
- Ước phần có tóc: phần mặt, tai, cổ và gáy dưới không có tóc; giả định tóc phủ khoảng một nửa, tức khoảng 500 xăng-ti-mét vuông.
- Ghi khoảng cho mắt xích này: từ 400 đến 600 xăng-ti-mét vuông, vì "một nửa" chỉ là ước chừng.
Mắt xích kém chắc nhất là "một nửa". Bạn có thể kiểm thô bằng cách nhìn đầu từ bên cạnh: đường chân tóc trước trán, quanh tai và sau gáy chia hình đầu thành phần có tóc và phần không có tóc. Nếu phần có tóc trông chỉ chiếm hơn một phần ba hình đầu, kéo giả định xuống; nếu trông chiếm gần hai phần ba, kéo lên.
Tính diện tích mặt cầu là một bài tập hình học tốt cho học sinh lớp lớn; với các em nhỏ hơn, người lớn tính hộ và cho các em làm phần đo vòng đầu.
Đếm mật độ trong một ô nhỏ
Một xăng-ti-mét vuông da đầu có quá nhiều sợi để đếm thoải mái, nên dùng ô nhỏ hơn. Lấy một mảnh giấy bìa, khoét một lỗ vuông cạnh nửa xăng-ti-mét, tức diện tích một phần tư xăng-ti-mét vuông. Rẽ tóc ở một vùng phía trên đầu, áp ô giấy sát da đầu, dùng tăm gẩy từng sợi ra khỏi ô trong lúc đếm.
Giả sử đếm được khoảng 50 sợi trong ô. Nhân bốn ra mật độ khoảng 200 sợi mỗi xăng-ti-mét vuông. Đếm ở ít nhất ba chỗ, ví dụ đỉnh đầu, phía sau và phía trên tai, vì mật độ mỗi vùng khác nhau. Nếu ba chỗ cho 40, 50 và 60 sợi, lấy 50 làm số giữa, và ghi khoảng từ 160 đến 240 sợi mỗi xăng-ti-mét vuông.
Việc đếm này cần ánh sáng tốt, kiên nhẫn và một người ngồi yên. Đếm sát da đầu chứ không đếm phần ngọn tóc, vì ngọn tóc dài từ chỗ khác có thể chảy qua ô và bị đếm nhầm. Nếu không tiện đếm, có thể giữ giả định khoảng 150 đến 250 sợi mỗi xăng-ti-mét vuông để minh hoạ phương pháp, và ghi rõ đây là giả định chưa đo.
Nhân lại và đặt khoảng
Có hai mắt xích, mỗi cái kèm một khoảng, ghép lại thành ba kịch bản. Bảng ghi các con số giả định để thấy kết quả trải ra bao xa.
| Kịch bản | Diện tích có tóc | Mật độ | Tổng số sợi |
|---|---|---|---|
| Thấp | 400 cm² | 150 sợi mỗi cm² | 60.000 |
| Giữa | 500 cm² | 200 sợi mỗi cm² | 100.000 |
| Cao | 600 cm² | 250 sợi mỗi cm² | 150.000 |
Khoảng 60.000 đến 150.000 sợi, kịch bản giữa khoảng 100.000. Nếu lấy trung bình nhân của hai đầu, căn của 60.000 × 150.000, được khoảng 95.000, sát với kịch bản giữa. Điều chắc chắn hơn cả là bậc độ lớn: số tóc trên đầu ở cỡ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn, không phải vài nghìn, cũng không phải hàng triệu.
Kết quả của nhà bạn có thể nằm ngoài khoảng này, và điều đó không có nghĩa là bạn đo sai hay tóc có vấn đề. Nó chỉ có nghĩa là các giả định ví dụ ở đây không khớp với đầu của bạn.
Để ý rằng hai mắt xích có sức nặng ngang nhau: diện tích lệch một phần năm hay mật độ lệch một phần năm đều làm tổng lệch một phần năm. Vì vậy, nếu chỉ có thời gian đo kỹ một thứ, hãy đo thứ bạn kém chắc nhất. Với phần lớn mọi người, đó là mật độ, vì giả định 200 sợi mỗi xăng-ti-mét vuông là con số xa lạ nhất trong cả phép tính.
Vì sao mỗi người ra một con số khác
Vòng đầu khác nhau. Trẻ em có vòng đầu nhỏ hơn người lớn, nên diện tích có tóc nhỏ hơn. Vì diện tích tăng theo bình phương bán kính, vòng đầu lớn hơn một phần mười thì diện tích lớn hơn khoảng một phần năm.
Đường chân tóc khác nhau. Trán cao hay thấp, tóc mai dài hay ngắn làm phần diện tích có tóc chênh nhau đáng kể giữa hai người cùng vòng đầu.
Mật độ khác nhau theo người và theo vùng. Sợi tóc to hay nhỏ, tóc thẳng hay xoăn, và tuổi tác đều ảnh hưởng đến số sợi trong một ô. Ngay trên một đầu, vùng đỉnh, vùng sau gáy và vùng thái dương cũng cho số khác nhau.
Cách đếm khác nhau. Đếm ở chỗ ngôi rẽ, nơi tóc đã dạt sang hai bên, sẽ ra mật độ thấp. Đếm ngọn tóc thay vì chân tóc sẽ ra mật độ cao. Hai người đếm cùng một đầu theo hai cách có thể chênh nhau gấp đôi.
Sai số làm tròn ở mỗi bước. Làm tròn bán kính 8,9 thành 9 rồi tính diện tích, lấy tròn phần có tóc là đúng một nửa, làm tròn mật độ thành 200: mỗi lần chỉ lệch vài phần trăm, nhưng nếu lần nào cũng làm tròn lên, các phần lệch cộng dồn cùng hướng. Giữ số lẻ đến bước cuối rồi mới làm tròn một lần.
Từ số sợi tóc đến những câu hỏi khác
Có một con số ước lượng rồi, bạn có thể đi tiếp sang những câu hỏi thú vị mà không cần đo thêm nhiều. Vài gợi ý cho buổi tối cả nhà:
- Nếu nối tất cả sợi tóc lại thì dài bao nhiêu? Với 100.000 sợi, mỗi sợi dài khoảng 30 xăng-ti-mét, tổng là 100.000 × 0,3 = 30.000 mét, tức khoảng 30 ki-lô-mét.
- Một lần gội đầu chạm vào bao nhiêu sợi? Câu này không cần đếm: gần như toàn bộ, tức cỡ hàng trăm nghìn sợi, chỉ trong vài phút.
- Số sợi trong một bím tóc: đếm số bím, ước bím chiếm bao nhiêu phần đầu, rồi chia.
- Số cọng cỏ trên một mét vuông sân: cùng cách "ô nhỏ nhân lên", chỉ đổi đầu thành bãi cỏ và đếm trong ô vuông cạnh mười xăng-ti-mét.
Câu hỏi đầu tiên luôn gây bất ngờ: một mái tóc trông nhẹ tênh mà nối lại dài bằng một quãng đường đi xe máy cả tiếng. Đây chính là điều trang này muốn chạm tới: con số lớn trở nên có cảm giác khi đặt cạnh một thứ quen thuộc. Nếu tóc nhà bạn ngắn hơn hay dài hơn 30 xăng-ti-mét, cứ thay số vào; phép nhân không đổi.
Những điều ước lượng này không trả lời được
Con số ước lượng số sợi tóc giúp hiểu phương pháp diện tích nhân mật độ và cảm nhận một con số lớn. Nó không dùng được để kết luận tóc của ai đó dày hay thưa so với "bình thường", vì sai số của phép đo tại nhà lớn hơn nhiều so với chênh lệch cần thiết để kết luận điều đó.
Nếu bạn lo lắng về chuyện tóc rụng nhiều hay mảng tóc thưa bất thường, hãy đến bác sĩ da liễu. Bác sĩ có dụng cụ phóng đại và cách đánh giá riêng, không dựa vào một phép đếm ô giấy. Ước lượng trong bài không nên dùng để tự chẩn đoán hay so sánh giữa các thành viên trong nhà. Những con số về tóc rụng mỗi ngày truyền tai nhau trên mạng cũng vậy: muốn biết mức nào đáng lo, hãy hỏi người có chuyên môn thay vì tự suy từ một phép ước lượng.
Với trẻ em, buổi đo tóc nên giữ đúng tinh thần một trò chơi tìm hiểu: khen cách bé nghĩ ra cách đếm ô nhỏ hay cách nhận ra đỉnh đầu dày hơn thái dương, không khen hay chê số sợi tóc của ai. Bé cũng có thể tự đặt câu hỏi tiếp theo, và đó mới là phần đáng giá nhất của cả buổi.
Câu hỏi thường gặp
Trung bình một người có bao nhiêu sợi tóc?
Theo cách ước lượng diện tích nhân mật độ trong bài, một người lớn có cỡ khoảng một trăm nghìn sợi, với khoảng hợp lý từ vài chục nghìn đến khoảng 150.000. Mỗi người khác nhau tuỳ vòng đầu, đường chân tóc và mật độ.
Làm sao đếm mật độ tóc ở nhà?
Khoét một ô vuông cạnh nửa xăng-ti-mét trên mảnh giấy bìa, áp sát da đầu ở chỗ đã rẽ tóc, đếm số sợi mọc trong ô rồi nhân bốn. Đếm ở ba vùng khác nhau và lấy số giữa.
Vì sao lại dùng vòng đầu để tính diện tích?
Vì đầu gần giống hình cầu, và từ chu vi vòng đầu có thể suy ra bán kính rồi diện tích mặt cầu. Sau đó chỉ cần ước phần có tóc chiếm khoảng bao nhiêu trong mặt cầu đó.
Có thể dùng ước lượng này để biết mình có bị rụng tóc không?
Không nên. Sai số của phép đếm tại nhà quá lớn để kết luận điều đó. Nếu lo lắng về tóc rụng hoặc mảng tóc thưa, hãy hỏi bác sĩ da liễu để được khám và đánh giá đúng cách.
Trẻ mấy tuổi thì làm được hoạt động này?
Trẻ cuối tiểu học có thể đo vòng đầu và đếm sợi trong ô với sự giúp đỡ của người lớn; phần tính diện tích mặt cầu hợp với học sinh lớn hơn. Nên khen cách nghĩ, không so số tóc giữa các thành viên.
Nếu nối hết tóc trên đầu thì dài bao nhiêu?
Với khoảng 100.000 sợi, mỗi sợi dài khoảng 30 xăng-ti-mét, tổng là khoảng 30.000 mét, tức 30 ki-lô-mét. Tóc dài hơn hay ngắn hơn thì nhân lại với độ dài thật của tóc bạn.