Không: nếu đồng xu cân đối và tung ngẫu nhiên, lần tung thứ sáu vẫn có khoảng 50% ra sấp và 50% ra ngửa, bất kể năm lần trước ra gì, vì đồng xu không nhớ những lần trước. Xác suất ra năm mặt ngửa liên tiếp trước khi tung là 1/32, khoảng 3,1%, nhưng khi năm lần đó đã xảy ra rồi thì chúng không còn ảnh hưởng gì đến lần tiếp theo.
Cảm giác "ngửa nhiều quá rồi, phải đến lượt sấp" rất mạnh và rất phổ biến; người ta gọi nó là ảo tưởng đến lượt. Bài này giải thích vì sao cảm giác ấy sai, chuỗi dài trong một trăm lần tung thật hay gặp đến đâu, và trường hợp nào thì xác suất lần sau thật sự thay đổi.
Vì sao lần sau vẫn là 50%
Hai lần tung đồng xu là hai sự kiện độc lập: kết quả lần này không làm thay đổi xác suất của lần kia. Đồng xu không biết mình vừa ra mặt gì, tay người tung không "cân bằng lại", và không có lực nào trong tự nhiên giữ cho tỉ lệ sấp ngửa đều nhau sau vài lần.
Có thể kiểm bằng cách liệt kê. Với sáu lần tung, có 2 mũ 6 bằng 64 chuỗi kết quả như nhau. Trong đó chỉ có hai chuỗi bắt đầu bằng năm mặt ngửa: ngửa sáu lần, và ngửa năm lần rồi sấp. Hai chuỗi này có xác suất bằng nhau, mỗi chuỗi 1/64. Vậy khi đã biết năm lần đầu là ngửa, lần thứ sáu ra ngửa hay sấp đều 50%.
Chỗ gây nhầm là hai câu hỏi khác nhau. "Xác suất ra sáu mặt ngửa liên tiếp là bao nhiêu" (trước khi tung) là 1/64, rất nhỏ. "Đã ra năm mặt ngửa rồi, xác suất lần sau ra ngửa là bao nhiêu" là 1/2. Câu đầu nhìn toàn bộ chuỗi chưa xảy ra, câu sau chỉ nhìn một lần tung còn lại.
Câu tự hỏi để tránh nhầm: "Mình đang đứng ở trước khi bắt đầu, hay ở giữa chừng khi một phần đã xảy ra?". Phần đã xảy ra thì xác suất của nó là 1, không còn gì để tính.
Một cách khác để tự thuyết phục: tưởng tượng bạn đưa đồng xu cho một người bạn vừa đến, người này không biết năm lần trước ra gì. Với người ấy, lần tung tới rõ ràng là 50%. Đồng xu trong tay hai người là một, nên lần tung tới không thể vừa 50% với người này vừa khác 50% với người kia.
Chuỗi dài trong một trăm lần tung thật hay gặp đến đâu
Nhiều người nghĩ năm mặt giống nhau liên tiếp là chuyện lạ. Thực tế, trong một trăm lần tung, chuỗi dài gặp thường xuyên hơn cảm giác nhiều. Các con số dưới đây được tính bằng cách đếm chính xác, tính cả chuỗi ngửa lẫn chuỗi sấp.
| Độ dài chuỗi giống nhau liên tiếp | Khả năng xuất hiện ít nhất một lần trong 100 lần tung |
|---|---|
| Từ 5 lần trở lên | khoảng 97% |
| Từ 6 lần trở lên | khoảng 81% |
| Từ 7 lần trở lên | khoảng 54% |
| Từ 8 lần trở lên | khoảng 32% |
Nghĩa là trong một trăm lần tung, gần như lúc nào cũng có một chuỗi từ năm lần giống nhau trở lên, và khoảng một nửa số lần thử có chuỗi từ bảy trở lên. Thấy chuỗi dài không phải dấu hiệu đồng xu có vấn đề.
Muốn nghi đồng xu lệch, cần nhìn tổng số mặt ngửa sau rất nhiều lần tung, không phải nhìn một chuỗi. Nếu sau một nghìn lần mà mặt ngửa ra quá xa nửa, ví dụ khoảng bảy trăm lần, khi đó mới có lý do để nghi.
Trò chơi phân biệt chuỗi thật với chuỗi tự bịa
Thầy Phong dạy Toán lớp 7 ở Nghệ An có một trò chơi rất được học sinh thích, dùng chính kết quả trên. Không ai bị chấm điểm, chỉ cần đồng xu và giấy.
- Chia lớp thành nhiều nhóm. Một số nhóm tung đồng xu thật 100 lần và ghi lại bằng chữ N và S. Các nhóm còn lại tự bịa một chuỗi 100 chữ N và S sao cho "trông ngẫu nhiên".
- Các nhóm nộp chuỗi, không ghi nhóm nào thật nhóm nào bịa.
- Thầy nhìn từng tờ, tìm chuỗi dài nhất. Tờ nào không có chuỗi từ năm, sáu chữ giống nhau trở lên thì nhiều khả năng là bịa.
- Thầy đoán, rồi các nhóm công bố. Thường thầy đoán đúng phần lớn số tờ.
- Cả lớp thảo luận: vì sao người bịa né chuỗi dài? Vì cảm giác "ngẫu nhiên thì phải đổi liên tục", chính là ảo tưởng đến lượt.
Bài học từ trò chơi: chuỗi ngẫu nhiên thật trông "kém ngẫu nhiên" hơn ta nghĩ, có nhiều cụm dài. Chuỗi do người viết lại đổi mặt quá đều đặn. Đây là lý do khi cần chọn ngẫu nhiên, như bốc thăm trực nhật, nên dùng cách bốc thật thay vì để một người "chọn đại".
Nếu lớp có máy tính, có thể làm thêm một bước: cho bảng tính sinh 100 kết quả ngẫu nhiên vài lần liền và đếm chuỗi dài nhất mỗi lần. Học sinh sẽ thấy chuỗi năm, sáu lần giống nhau xuất hiện gần như lần nào cũng có, đúng như bảng ở mục trên.
Xúc xắc trong trò chơi bàn cờ: chờ mặt sáu lâu có phải sắp ra không
Khả năng mỗi lần. Với xúc xắc cân đối, mỗi lần gieo có 1/6 khả năng ra mặt sáu, khoảng 16,7%. Con số này giữ nguyên mọi lần, dù đã chờ bao lâu.
Chờ lâu là chuyện thường. Khả năng gieo 4 lần mà không ra sáu là (5/6) mũ 4, khoảng 48,2%, gần một nửa. Gieo 10 lần không ra sáu vẫn có khoảng 16,2%, tức cứ khoảng sáu người chơi thì một người gặp. Gieo 13 lần không ra vẫn khoảng 9,3%.
Trung bình phải chờ bao lâu. Trung bình cần khoảng 6 lần gieo để ra mặt sáu đầu tiên. Nhưng con số trung bình này được tính từ đầu; nếu đã gieo 10 lần mà chưa ra, thì từ lúc đó trung bình vẫn phải chờ thêm khoảng 6 lần nữa, không phải ít hơn.
Chỗ hay sai. Trẻ chơi cá ngựa hay nói "chờ mãi rồi, lần này phải ra sáu". Người lớn có thể nhẹ nhàng giải thích: xúc xắc không biết mình đã chờ bao lâu. Đây là cơ hội tốt để trẻ hiểu sự kiện độc lập bằng chính trò chơi của mình.
Khi nào xác suất lần sau thật sự đổi
Không phải tình huống nào cũng độc lập như đồng xu. Khi các lần lấy ra làm thay đổi những gì còn lại, xác suất lần sau thật sự đổi.
Ví dụ rõ nhất là rút không hoàn lại. Một hộp có 5 bi đỏ và 5 bi xanh. Rút ra một bi đỏ và không bỏ lại, hộp còn 4 đỏ và 5 xanh, nên lần sau khả năng ra đỏ là 4/9, khoảng 44%, thấp hơn 50%. Ở đây "đến lượt xanh" có phần đúng, vì cái hộp nhớ những gì đã bị lấy đi.
Ví dụ thứ hai là khi dụng cụ không cân đối. Một đồng xu bị cong, một con xúc xắc bị mòn một góc có thể ra một mặt nhiều hơn. Khi đó chuỗi dài lại là dấu hiệu nên kiểm tra, nhưng kết luận phải dựa vào tổng số rất nhiều lần, không dựa vào một chuỗi.
Ví dụ thứ ba là những việc có con người và điều kiện thay đổi: một cầu thủ mệt dần, thời tiết chuyển mùa. Các lần không độc lập, nên "chuỗi" có thể mang thông tin thật. Câu tự hỏi để phân biệt: "Có thứ gì vật lý thay đổi sau mỗi lần không?". Đồng xu thì không, hộp bi rút không hoàn lại thì có.
Ảo tưởng ngược: tin rằng đang ra ngửa thì sẽ ra ngửa tiếp
Có một cảm giác ngược với ảo tưởng đến lượt: thấy một mặt ra liên tục thì nghĩ nó "đang lên", sẽ còn ra tiếp. Người xem thể thao hay nói một cầu thủ đang "nóng tay", ném đâu trúng đó. Với đồng xu, cảm giác này cũng sai y như cảm giác đến lượt: lần sau vẫn là 50%, không nghiêng về phía nào.
Điều thú vị là cùng một người có thể mắc cả hai ảo tưởng tuỳ tình huống. Với vật vô tri như đồng xu, người ta hay nghĩ "đến lượt mặt kia". Với con người, người ta hay nghĩ "đang có phong độ". Cả hai đều xuất phát từ một nhu cầu: muốn thấy quy luật trong chuỗi kết quả, kể cả khi chuỗi đó hoàn toàn ngẫu nhiên.
Với con người, câu chuyện phức tạp hơn đồng xu, vì sức khoẻ, tinh thần, độ mệt thật sự thay đổi, nên chuỗi thành công đôi khi mang thông tin thật. Nhưng muốn biết có "phong độ" thật hay không, phải so tỉ lệ trúng sau một chuỗi trúng với tỉ lệ trúng bình thường, trên rất nhiều lần. Nhìn một vài chuỗi rồi kết luận thì dễ bị chính trí nhớ đánh lừa, vì chuỗi ấn tượng được nhớ, những lần bình thường bị quên.
Quy luật số lớn: tỉ lệ dần về nửa, nhưng không phải nhờ "bù lại"
Nhiều người biết rằng tung đồng xu càng nhiều lần thì tỉ lệ mặt ngửa càng gần 50%. Điều này đúng, nhưng thường bị hiểu sai thành "đồng xu sẽ bù lại những lần lệch". Thật ra không có sự bù lại nào.
Ví dụ: 10 lần đầu ra cả 10 mặt ngửa. Sau đó tung thêm 1.000 lần, trung bình được khoảng 500 mặt ngửa. Tổng là khoảng 510 mặt ngửa trên 1.010 lần, khoảng 50,5%. Tỉ lệ đã về rất gần nửa, nhưng không phải vì sau đó ra sấp nhiều hơn để bù, mà vì 10 lần lệch ban đầu bị pha loãng giữa một nghìn lần bình thường.
Phân biệt này quan trọng: chênh lệch tuyệt đối giữa số ngửa và số sấp không có xu hướng về không, nó có thể còn lớn lên; chỉ có tỉ lệ là về gần nửa. Người tin vào sự "bù lại" sẽ chờ một loạt mặt sấp để cân bằng, và sự chờ đợi ấy không có cơ sở. Ghi nhớ gọn: tỉ lệ thì về gần nửa, còn từng lần tung thì không nợ ai điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Tung đồng xu ra ngửa năm lần liền thì lần sau xác suất ra sấp là bao nhiêu?
Vẫn khoảng 50% nếu đồng xu cân đối và tung ngẫu nhiên. Mỗi lần tung là một sự kiện độc lập, đồng xu không nhớ những lần trước. Xác suất 1/32 chỉ là xác suất ra năm mặt ngửa tính trước khi bắt đầu.
Ảo tưởng đến lượt là gì?
Đó là cảm giác rằng sau một chuỗi kết quả giống nhau, kết quả ngược lại sắp đến để cân bằng. Với sự kiện độc lập như tung đồng xu hay gieo xúc xắc, cảm giác này sai vì xác suất mỗi lần không thay đổi.
Năm mặt ngửa liên tiếp có hiếm không?
Trong năm lần tung thì xác suất khoảng 3,1%. Nhưng trong một trăm lần tung, khả năng có ít nhất một chuỗi năm lần giống nhau trở lên, tính cả ngửa lẫn sấp, là khoảng 97%, tức gần như lúc nào cũng gặp.
Gieo xúc xắc mãi không ra mặt sáu có phải sắp ra không?
Không. Mỗi lần gieo vẫn có khoảng 1/6 khả năng ra sáu. Gieo 10 lần không ra sáu vẫn xảy ra với khoảng 16% số người chơi. Dù đã chờ bao lâu, từ lúc đó trung bình vẫn cần thêm khoảng 6 lần nữa.
Trường hợp nào kết quả trước ảnh hưởng đến kết quả sau?
Khi các lần lấy ra làm thay đổi những gì còn lại, như rút bi không bỏ lại vào hộp, hoặc khi dụng cụ không cân đối, hoặc khi điều kiện thay đổi theo thời gian. Khi đó các lần không độc lập và xác suất lần sau đổi theo.
Vì sao tỉ lệ mặt ngửa dần về 50% khi tung nhiều lần?
Vì những lần lệch ban đầu bị pha loãng giữa rất nhiều lần tung bình thường, không phải vì đồng xu bù lại. Chênh lệch tuyệt đối giữa số ngửa và số sấp có thể vẫn lớn, chỉ tỉ lệ là về gần nửa.