CucDai.comCực Đại
Ước lượng nhanh kiểu Fermi

Ước lượng số tiệm cà phê trong một thành phố: đi từ người uống và từ con phố

Một thành phố có bao nhiêu tiệm cà phê? Cách ước lượng từ số ly người ta uống mỗi ngày, rồi kiểm lại bằng việc đếm trên một phường, kèm khoảng cao thấp.

On a busy street corner, young Vietnamese woman seen from behind on a small plastic stool at a sidewalk coffee stall, looking along a busy street at dawn, soft golden

Với một thành phố giả định khoảng một triệu dân, ước lượng Fermi cho ra cỡ một nghìn đến một nghìn rưỡi tiệm cà phê, tính bằng cách lấy số ly người ta uống ngoài quán mỗi ngày chia cho số ly một tiệm bán được. Khoảng cao thấp hợp lý rộng hơn, từ vài trăm đến khoảng bốn nghìn, tuỳ giả định về thói quen uống và cỡ quán.

Phần dưới làm từng bước với số tròn, sau đó kiểm lại bằng một con đường khác hẳn: đếm tiệm trên một phường rồi nhân lên. Hai con đường cùng ra một bậc độ lớn thì mới tin tạm. Mọi con số ở đây là giả định để minh hoạ; dân số thật của thành phố bạn nên tra nguồn chính thức.

Viết lại câu hỏi trước khi tính

Anh Phúc ở Đà Nẵng định mở một quán cà phê nhỏ và tự hỏi: "thành phố có bao nhiêu quán rồi". Trước khi đoán, cần chốt "quán" nghĩa là gì. Có tính xe đẩy bán mang đi không, quán cóc vỉa hè có tính không, chuỗi lớn có tính từng điểm bán không. Mỗi lựa chọn cho ra một con số khác, và hai người tranh luận về kết quả nhiều khi chỉ vì hiểu câu hỏi khác nhau.

Trong bài này, "tiệm cà phê" là mọi điểm bán cà phê pha cho khách, có chỗ ngồi hoặc bán mang đi, tính từng điểm riêng. Phạm vi là khu đô thị của một thành phố giả định có khoảng một triệu người. Chốt như vậy rồi, các bước sau mới có cùng một mục tiêu.

Cũng nên chốt luôn mình cần độ chính xác cỡ nào. Anh Phúc không cần biết là 1.287 hay 1.312; anh chỉ cần biết là vài trăm hay vài nghìn để hình dung mức cạnh tranh. Biết trước điều này giúp không sa vào tách quá nhiều tầng, và giúp anh dừng đúng lúc thay vì cứ tinh chỉnh mãi một con số vốn chỉ cần đúng bậc. Ghi câu hỏi đã chốt lên đầu tờ nháp, để lúc so kết quả với bạn bè thì mọi người cùng nói về một thứ.

Con đường thứ nhất: đi từ người uống

Con đường này tính "cầu": mỗi ngày cả thành phố uống bao nhiêu ly ngoài quán, rồi chia cho sức bán của một tiệm. Bảng dưới là các giả định của anh Phúc, ghi rõ để ai thấy không hợp thì sửa.

BướcGiả định (ví dụ)Phép tính
Số ngườikhoảng 1.000.000
Tỷ lệ người mua cà phê ngoài quán trong một ngàykhoảng 1 trên 5 người (trừ trẻ nhỏ, người già, người pha ở nhà)1.000.000 ÷ 5 = 200.000 người
Số ly mỗi người muatrung bình 1 ly200.000 ly mỗi ngày
Số ly một tiệm bán mỗi ngàykhoảng 150 ly (quán nhỏ ít hơn, quán đông nhiều hơn)
Số tiệm200.000 ÷ 150khoảng 1.333, làm tròn khoảng 1.300 tiệm

Mắt xích yếu nhất là hai con số "1 trên 5" và "150 ly". Cả hai anh Phúc có thể kiểm nhẹ nhàng: hỏi mười người quen xem hôm qua có mua cà phê ngoài không, và ngồi một buổi sáng ở quán quen đếm số ly ra quầy rồi nhân theo giờ mở cửa.

Con đường thứ hai: đếm trên một phường rồi nhân lên

Con đường này tính "cung": đếm thật số tiệm ở một khu nhỏ mà mình đi bộ được, rồi suy ra cả thành phố theo tỷ lệ người. Cách làm cụ thể:

  1. Chọn một phường mà bạn quen, không phải khu phố cà phê nổi tiếng nhất cũng không phải khu vắng nhất.
  2. Tra dân số phường đó trên trang của địa phương; ở đây giả định khoảng 25.000 người.
  3. Đi bộ hoặc đi xe chậm qua các tuyến chính và hẻm lớn, đếm mọi điểm bán cà phê; giả định đếm được 30 tiệm.
  4. Tính số người trên một tiệm: 25.000 ÷ 30 ≈ 833 người cho mỗi tiệm.
  5. Nhân ra cả thành phố: 1.000.000 ÷ 833 ≈ 1.200 tiệm.

Con đường thứ hai ra khoảng 1.200, con đường thứ nhất ra khoảng 1.300. Hai cách dựa trên giả định khác hẳn nhau mà cùng bậc độ lớn, nên anh Phúc đủ cơ sở để nói "khoảng một nghìn đến một nghìn rưỡi tiệm" với sự tự tin vừa phải. Nếu hai cách lệch nhau gấp năm lần trở lên, đó là tín hiệu một mắt xích đang sai nặng và phải xem lại.

Khoảng cao thấp thay vì một con số

Một con số duy nhất dễ tạo cảm giác chắc chắn giả. Cách trung thực hơn là đặt giả định thấp và giả định cao cho hai mắt xích yếu nhất, rồi xem kết quả trải ra bao xa.

Kịch bảnTỷ lệ người mua mỗi ngàyLy mỗi tiệmSố tiệm
Thấp1 trên 10250 ly100.000 ÷ 250 = 400
Giữa1 trên 5150 ly200.000 ÷ 150 ≈ 1.333
Cao1 trên 380 lykhoảng 333.000 ÷ 80 ≈ 4.167

Khoảng 400 đến khoảng 4.200 trông rất rộng, nhưng nó vẫn loại được nhiều thứ: thành phố này không có vài chục tiệm, cũng không có vài chục nghìn. Khi hai đầu cách nhau gấp mười lần, điểm giữa hợp lý nên lấy bằng trung bình nhân: căn bậc hai của 400 nhân 4.167 ra khoảng 1.290, rất gần kịch bản giữa. Trung bình cộng thì ra khoảng 2.280, bị đầu cao kéo lệch.

Những chỗ dễ làm lệch kết quả

Lấy khu trung tâm làm mẫu. Đếm trên con phố cà phê đông nhất rồi nhân cho cả thành phố sẽ ra số quá cao, có khi gấp mấy lần. Mẫu nên là khu "bình thường", hoặc đếm hai khu một đông một vắng rồi lấy giữa.

Quên người không uống. Một triệu dân gồm cả trẻ nhỏ, học sinh, người không uống cà phê. Nếu giả định mỗi người lớn một ly mà áp cho cả dân số thì đã đếm dư.

Lẫn ly mua mang đi với ly ngồi quán. Hai thói quen này đều tính vào cầu, nhưng một tiệm bán mang đi có thể ra nhiều ly hơn hẳn một quán có chỗ ngồi. Khi đặt "số ly một tiệm" nên nghĩ về một tiệm điển hình, không phải tiệm mình thích.

Khách ngoài thành phố. Thành phố du lịch có thêm khách, khu công nghiệp có người đi làm từ nơi khác tới. Mắt xích "số người" nên là số người thực sự có mặt, không chỉ số dân đăng ký.

Đếm sót trong hẻm. Đi theo đường lớn thì dễ đếm, nhưng nhiều tiệm nhỏ nằm sâu trong hẻm hoặc trong khu dân cư. Khi đếm mẫu ở một phường, nên đi thêm vài con hẻm lớn và hỏi người bán nước quanh đó, nếu không con đường thứ hai sẽ ra số thấp hơn thực tế. Ghi lại mình đã đi những tuyến nào để lần sau đếm lại cho cùng cách.

Mắt xích nào làm kết quả nhạy nhất

Mọi mắt xích nhân chia đều có sức nặng như nhau theo tỷ lệ. Nếu tỷ lệ người mua tăng gấp đôi, số tiệm tăng gấp đôi; nếu số ly mỗi tiệm tăng gấp đôi, số tiệm giảm một nửa. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "mắt xích nào quan trọng" mà là "mắt xích nào mình kém chắc nhất".

Số dân thường là mắt xích chắc nhất. Dân số có số liệu chính thức, nên sai lệch ở đây nhỏ so với hai mắt xích còn lại. Không cần tốn công tinh chỉnh con số một triệu khi tỷ lệ người mua có thể lệch gấp hai.

Tỷ lệ người mua và số ly mỗi tiệm là hai chỗ yếu. Hai con số này phụ thuộc thói quen từng vùng: thành phố có văn hoá ngồi quán buổi sáng khác hẳn nơi người ta pha ở nhà. Nên dồn thời gian kiểm vào đây, bằng cách hỏi vài chục người và đếm ở hai ba quán khác nhau.

Thử thay từng mắt xích một. Giữ nguyên các mắt xích khác, đổi riêng một cái lên mức cao rồi xuống mức thấp, ghi kết quả. Mắt xích nào làm kết quả chạy xa nhất là chỗ đáng kiểm thêm trước tiên.

Kiểm ngược: quy kết quả về từng người và từng tiệm

Một cách kiểm rất nhanh là lật con số lại. Khoảng 1.300 tiệm cho một triệu người nghĩa là mỗi tiệm có khoảng 770 người sống quanh. Nếu một phần năm trong số đó mua mỗi ngày, mỗi tiệm có khoảng 150 khách, khớp với giả định ban đầu, tức phép chia không bị lẫn đơn vị. Nếu lật lại mà ra mỗi tiệm chỉ có ba khách một ngày hay ba nghìn khách một ngày, chắc chắn có bước nào đó nhân nhầm.

Cách kiểm thứ hai là nghĩ về khoảng cách. Trong một phường đông dân, nếu cứ vài trăm mét lại gặp một tiệm, con số hàng nghìn tiệm cho cả thành phố là có lý. Nếu bạn phải đi cả cây số mới thấy một tiệm, có thể giả định "một trên năm người mua mỗi ngày" đang quá cao so với nơi bạn sống.

Không cần làm cả hai cách kiểm cho mọi câu hỏi. Nhưng với câu hỏi sẽ dẫn đến một quyết định có tiền bạc như mở quán, mười phút kiểm ngược rẻ hơn rất nhiều so với một quyết định đặt trên một phép nhân nhầm.

Dùng con số này vào việc gì và không dùng vào việc gì

Với anh Phúc, con số khoảng một nghìn đến một nghìn rưỡi tiệm cho biết thị trường đã dày: trung bình mỗi tiệm phục vụ vài trăm đến một nghìn người. Từ đó anh nghĩ tiếp những câu có ích hơn: trong bán kính năm trăm mét quanh chỗ định mở có mấy tiệm, khách quanh đó là ai, giờ nào đông. Ước lượng cả thành phố chỉ là bước làm nóng.

Con số này không dùng được để viết kế hoạch vay vốn hay báo cáo cho người khác như thể đó là thống kê. Nếu cần số chính thức về cơ sở kinh doanh, hãy tìm dữ liệu từ cơ quan thống kê hoặc đơn vị quản lý đăng ký kinh doanh của địa phương, và ghi rõ nguồn.

Một câu tự hỏi nên giữ lại: "nếu ai đó nói thành phố có gấp đôi số này, mình có thấy vô lý không?". Nếu không thấy vô lý thì nghĩa là ước lượng còn rộng, và đó là thông tin quan trọng không kém con số.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao không lấy luôn số quán trên ứng dụng bản đồ cho nhanh?

Các ứng dụng chỉ liệt kê quán đã được ai đó thêm vào, thiếu nhiều quán cóc và xe đẩy, lại có quán đã đóng cửa vẫn còn tên. Đó là một nguồn tham khảo tốt để so, nhưng không thay được việc hiểu con số đến từ đâu.

Con số 150 ly mỗi ngày cho một tiệm lấy ở đâu ra?

Đó là giả định minh hoạ, không phải số đo. Cách kiểm là ngồi một giờ cao điểm ở một quán điển hình, đếm số ly ra quầy, rồi ước lượng theo số giờ mở cửa và độ đông của các giờ khác.

Nếu thành phố của mình không phải một triệu dân thì làm sao?

Thay số dân thật vào mắt xích đầu tiên, các bước sau giữ nguyên. Vì phép tính là nhân chia theo tỷ lệ, thành phố nửa triệu dân với cùng thói quen sẽ ra khoảng một nửa số tiệm.

Hai cách tính lệch nhau nhiều thì nên tin cách nào?

Chưa nên tin cách nào. Hãy xem lại mắt xích yếu nhất của từng cách, thường là tỷ lệ người mua và khu chọn làm mẫu để đếm. Sửa xong mà vẫn lệch gấp năm lần thì báo kết quả dưới dạng khoảng rộng.

Có nên dùng ước lượng này để quyết định mở quán không?

Chỉ dùng để hình dung mức cạnh tranh chung. Quyết định mở quán cần quan sát kỹ khu vực cụ thể, số khách đi qua, giá thuê và chi phí, những thứ phải đo và tính thật chứ không ước lượng theo cả thành phố.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138