Mã PIN 4 chữ số có 10.000 khả năng, nên đoán ngẫu nhiên một lần trúng với xác suất 1 phần 10.000; được thử 3 lần thì khoảng 3 phần 10.000, tức 0,03%. Mã 6 chữ số có 1.000.000 khả năng, khó đoán hơn một trăm lần. Nhưng những con số đó chỉ đúng khi mã được chọn thật ngẫu nhiên; nếu dùng ngày sinh, số khả năng thật sự chỉ còn khoảng 366, và người biết bạn có thể đoán ra ngay.
Bài này đếm số khả năng của mã PIN, ổ khoá số, mật khẩu chữ và cụm từ nhiều từ; đổi số khả năng ra thời gian thử; và chỉ ra vì sao độ dài quan trọng hơn ký tự lạ. Tốc độ thử trong bài là số ví dụ để cảm độ lớn, không phải thông số của một thiết bị cụ thể.
Đếm số khả năng: mỗi vị trí thêm vào nhân lên bao nhiêu
Nguyên tắc đếm rất đơn giản: số khả năng bằng số lựa chọn ở mỗi vị trí, nhân với nhau, bao nhiêu vị trí thì nhân bấy nhiêu lần.
| Loại mã | Lựa chọn mỗi vị trí | Số vị trí | Tổng số khả năng |
|---|---|---|---|
| Ổ khoá vali 3 vòng số | 10 | 3 | 1.000 |
| Mã PIN 4 chữ số | 10 | 4 | 10.000 |
| Mã PIN 6 chữ số | 10 | 6 | 1.000.000 |
| 8 chữ cái thường | 26 | 8 | khoảng 208,8 tỷ |
| 8 ký tự gồm chữ thường, chữ hoa, chữ số | 62 | 8 | khoảng 218 nghìn tỷ |
| 12 chữ cái thường | 26 | 12 | khoảng 95 triệu tỷ |
Để ý: thêm hai chữ số vào mã PIN, từ 4 lên 6, làm số khả năng tăng một trăm lần. Thêm bốn chữ cái thường, từ 8 lên 12, làm số khả năng tăng khoảng 457 nghìn lần. Mỗi vị trí thêm vào là một phép nhân.
Cách tự kiểm một con số trong bảng: lấy số khả năng của mã ngắn hơn một vị trí rồi nhân với số lựa chọn. 10.000 nhân 10 được 100.000 cho mã 5 số, nhân thêm 10 nữa được 1.000.000 cho mã 6 số, khớp bảng.
Phép đếm giả định mọi ký tự được chọn ngẫu nhiên và độc lập. Khi người đặt mã chọn theo thói quen, số khả năng thật nhỏ hơn bảng rất nhiều, như mục tiếp theo.
Mã PIN bằng ngày sinh: từ 10.000 rơi xuống khoảng 366
Rất nhiều người đặt mã PIN 4 số theo dạng ngày và tháng, ví dụ ngày 7 tháng 9 thành 0709. Số cách ghép ngày với tháng hợp lệ chỉ có 366, tính cả ngày 29 tháng 2. Nếu người đoán biết bạn dùng kiểu này, xác suất đoán trúng trong 3 lần là 3 phần 366, khoảng 0,82%, cao gấp khoảng 27 lần so với mã ngẫu nhiên.
Nếu người đoán biết luôn ngày sinh của bạn, xác suất là gần 100% ngay lần đầu. Ngày sinh lại là thông tin rất dễ lộ: trên hồ sơ, trên mạng xã hội, trên lời chúc sinh nhật bạn bè đăng công khai.
Với mã 6 số theo dạng ngày, tháng, hai số cuối của năm, số khả năng khoảng 366 nhân 100, tức khoảng 36.600. Đoán 3 lần trúng với xác suất khoảng 1 phần 12.200, nghe có vẻ nhỏ nhưng vẫn lớn hơn khoảng 27 lần so với mã 6 số ngẫu nhiên, đúng bằng tỉ lệ 1.000.000 chia 36.600. Và vẫn vô dụng nếu người đoán biết ngày sinh.
Những kiểu khác cũng thu hẹp số khả năng: bốn số giống nhau, dãy tăng dần, bốn số cuối số điện thoại, năm sinh. Câu tự hỏi khi đặt mã: "Một người quen biết mình có thể đoán ra mã này trong mười lần không?". Có thì đổi.
Đổi số khả năng ra thời gian thử
Ổ khoá vali 3 vòng. 1.000 khả năng. Giả định mỗi lần xoay và thử mất khoảng 2 giây, thử hết mất khoảng 2.000 giây, tức khoảng 33 phút; trung bình trúng sau khoảng nửa số đó, chừng 17 phút. Ổ khoá này chỉ đủ ngăn người tò mò, không ngăn được người kiên nhẫn.
Mã PIN 4 số khi không giới hạn số lần. 10.000 khả năng, thử bằng tay khoảng 2 giây mỗi lần, hết khoảng 20.000 giây, tức khoảng 5,6 giờ. Đó là lý do thẻ ngân hàng và điện thoại khoá lại sau vài lần sai: giới hạn số lần thử quan trọng hơn chính độ dài mã.
Mật khẩu 8 chữ cái thường bị thử bằng máy. Khoảng 208,8 tỷ khả năng. Giả định một máy thử được khoảng 1 tỷ lần mỗi giây trong điều kiện không bị giới hạn (con số ví dụ), thử hết mất khoảng 209 giây, chưa tới 4 phút.
Mật khẩu 8 ký tự trộn chữ hoa, thường, số. Khoảng 218 nghìn tỷ khả năng. Cùng tốc độ ví dụ đó, thử hết mất khoảng 218.000 giây, tức khoảng 2,5 ngày. Lâu hơn nhiều so với 4 phút, nhưng vẫn là ngày, không phải năm.
Giới hạn số lần thử thay đổi mọi phép tính
Mọi con số ở trên giả định người đoán được thử thoải mái. Trên thực tế, phần lớn hệ thống giới hạn số lần thử, và chính giới hạn này mới là lớp bảo vệ chính của mã PIN ngắn.
Ví dụ một thiết bị giả định cho thử sai tối đa 10 lần rồi khoá hẳn. Khi đó, với mã 4 số ngẫu nhiên, xác suất người lạ đoán trúng trước khi bị khoá chỉ là 10 phần 10.000, tức 0,1%. Mã ngắn nhưng an toàn đủ dùng, vì người đoán không bao giờ được thử đủ số khả năng.
Nhưng nếu thiết bị chỉ khoá tạm một phút sau mỗi 5 lần sai, người kiên nhẫn có thể thử khoảng 5 lần mỗi phút. 10.000 khả năng chia 5 được 2.000 phút, khoảng 33 giờ để thử hết, và trung bình trúng sau khoảng nửa số đó. Cùng một mã, khác cách khoá, độ an toàn chênh nhau rất xa.
Mật khẩu bị đánh cắp dưới dạng dữ liệu mã hoá lại khác: kẻ xấu có thể đem về thử trên máy riêng, không bị giới hạn số lần nào. Đó là lúc độ dài mật khẩu quyết định tất cả, và cũng là lý do các tốc độ ví dụ hàng tỷ lần mỗi giây được dùng khi bàn về mật khẩu.
Đếm khi có thêm điều kiện: mã không lặp số, không bắt đầu bằng số 0
Một số nơi đặt thêm luật cho mã, hoặc người dùng tự đặt luật cho mình. Mỗi luật làm thay đổi số khả năng, đôi khi giảm đi nhiều hơn ta tưởng. Cách đếm: ở mỗi vị trí, đếm số lựa chọn còn lại sau khi áp luật.
| Luật thêm cho mã 4 số | Cách đếm | Số khả năng | So với 10.000 |
|---|---|---|---|
| Không có luật | 10 nhân 10 nhân 10 nhân 10 | 10.000 | bằng |
| Chữ số đầu khác 0 | 9 nhân 10 nhân 10 nhân 10 | 9.000 | còn 90% |
| Bốn chữ số đôi một khác nhau | 10 nhân 9 nhân 8 nhân 7 | 5.040 | còn khoảng 50% |
| Chỉ dùng chữ số lẻ | 5 nhân 5 nhân 5 nhân 5 | 625 | còn khoảng 6% |
| Dạng ngày và tháng | đếm ngày hợp lệ trong năm | 366 | còn khoảng 3,7% |
Luật "các chữ số khác nhau" nghe như làm mã phức tạp hơn, nhưng thật ra cắt gần một nửa số khả năng. Người tự đặt cho mình luật "chỉ dùng số mình thích" có thể đã thu nhỏ mã xuống vài trăm khả năng mà không biết.
Câu tự kiểm: mỗi khi thêm một luật cho mã, đếm lại số lựa chọn ở từng vị trí rồi nhân. Nếu tích giảm đi nhiều, luật đó đang giúp người đoán chứ không giúp bạn.
Vì sao độ dài thắng ký tự lạ
Thêm ký tự lạ làm tăng số lựa chọn ở mỗi vị trí, từ 26 lên 62 chẳng hạn. Thêm độ dài làm tăng số lần nhân. Phép nhân thêm lần nào cũng mạnh hơn việc tăng một chút cơ số.
So sánh: 8 ký tự trộn đủ loại cho khoảng 218 nghìn tỷ khả năng, còn 12 chữ cái thường, không cần chữ hoa hay số, cho khoảng 95 triệu tỷ, nhiều hơn khoảng 437 lần. Với tốc độ ví dụ 1 tỷ lần mỗi giây, 12 chữ cái thường cần khoảng 95 triệu giây, tức khoảng 3 năm.
Một cách tạo mật khẩu dài mà dễ nhớ là ghép nhiều từ chọn ngẫu nhiên. Giả định chọn ngẫu nhiên từ một danh sách 2.000 từ quen: 4 từ cho 2.000 mũ 4, tức 16 nghìn tỷ khả năng; 5 từ cho 32 triệu tỷ khả năng. Điều kiện là các từ phải được chọn ngẫu nhiên, ví dụ bằng cách bốc thăm hay gieo xúc xắc, không phải một câu thơ hay câu nói quen thuộc, vì câu quen thì người đoán cũng có thể có trong danh sách.
Câu tự hỏi: "Mật khẩu này có xuất hiện ở đâu đó trên đời trước khi mình đặt nó không?". Nếu có, như một câu hát, một tên riêng, nó không còn là một trong hàng triệu tỷ khả năng nữa.
Những việc nên làm và không cần làm
Chị Ngân ở Hải Phòng, làm kế toán, đã tự kiểm lại các mã của mình sau khi đọc về phép đếm này. Danh sách dưới đây là những gì chị rút ra.
- Nên: dùng mã PIN không liên quan đến ngày sinh, số điện thoại, biển số xe của mình và người thân.
- Nên: với mật khẩu quan trọng, ưu tiên độ dài, từ 12 ký tự trở lên, hoặc 4 đến 5 từ chọn ngẫu nhiên.
- Nên: mỗi tài khoản quan trọng một mật khẩu riêng. Một mật khẩu lộ ở chỗ này không kéo theo chỗ khác.
- Nên: bật xác thực hai bước nếu dịch vụ có hỗ trợ, vì khi đó đoán trúng mật khẩu vẫn chưa đủ.
- Không cần: đổi mật khẩu dài và tốt theo lịch hằng tháng nếu không có dấu hiệu bị lộ; đổi liên tục dễ dẫn đến đặt mật khẩu ngắn, dễ đoán cho dễ nhớ.
- Không cần: nhồi thật nhiều ký tự lạ vào một mật khẩu ngắn. Dài hơn một chút có lợi hơn.
Phép đếm không thay thế được lời khuyên của đơn vị cung cấp dịch vụ; với tài khoản ngân hàng hay tài khoản công việc, hãy làm theo hướng dẫn chính thức của nơi đó.
Câu hỏi thường gặp
Mã PIN 4 số có bao nhiêu khả năng?
Có 10.000 khả năng, từ 0000 đến 9999, vì mỗi vị trí có 10 lựa chọn và có 4 vị trí. Đoán ngẫu nhiên một lần trúng với xác suất 1 phần 10.000, ba lần khoảng 3 phần 10.000.
Mã PIN 6 số an toàn hơn 4 số bao nhiêu lần?
Mã 6 số có 1.000.000 khả năng, gấp 100 lần mã 4 số, nên khó đoán ngẫu nhiên hơn khoảng 100 lần. Lợi thế này mất đi nếu mã được đặt theo ngày sinh hay dãy số quen thuộc.
Đặt mã PIN bằng ngày sinh có nguy hiểm không?
Có. Mã dạng ngày và tháng chỉ có khoảng 366 khả năng thay vì 10.000, và ngày sinh thường dễ bị người khác biết. Nếu người đoán biết ngày sinh của bạn, họ có thể đoán trúng ngay lần đầu.
Ổ khoá vali 3 số thử hết mất bao lâu?
Ổ khoá 3 vòng số có 1.000 khả năng. Nếu mỗi lần thử mất khoảng 2 giây, thử hết mất khoảng 33 phút và trung bình trúng sau khoảng 17 phút. Nó chỉ đủ ngăn người tò mò mở nhanh.
Vì sao mật khẩu dài khó đoán hơn mật khẩu nhiều ký tự lạ?
Vì mỗi ký tự thêm vào nhân số khả năng lên thêm một lần, còn ký tự lạ chỉ tăng số lựa chọn ở mỗi vị trí. Ví dụ 12 chữ cái thường có nhiều khả năng hơn khoảng 437 lần so với 8 ký tự trộn chữ hoa, thường và số.
Mật khẩu ghép nhiều từ có an toàn không?
An toàn nếu các từ được chọn ngẫu nhiên từ một danh sách đủ lớn. Bốn từ chọn ngẫu nhiên từ 2.000 từ cho khoảng 16 nghìn tỷ khả năng. Nếu dùng câu thơ hay câu nói quen thuộc thì số khả năng thật nhỏ hơn rất nhiều.