CucDai.comCực Đại
Làm tròn và sai số

Cộng dồn sai số: vì sao đo nhiều đoạn ngắn rồi cộng lại thường lệch hơn đo một lần

Sai số cộng dồn thế nào khi cộng nhiều đoạn, khi nhân ra diện tích và khi trừ hai số gần nhau; bảng tính nhanh, ví dụ ốp lát, đi đường và cách đo để sai số không dồn.

tile worker kneeling on a bare concrete floor stretching a long tape measure across an empty room, low angle from the doorway, morning light

Khi bạn đo nhiều đoạn ngắn rồi cộng lại, mỗi đoạn mang theo một ít sai số và chúng dồn vào tổng: trong trường hợp xấu nhất, sai số của tổng bằng tổng các sai số; thường thì chúng bù trừ một phần, nhưng tổng vẫn lệch hơn so với đo một lần cả đoạn. Khi nhân để ra diện tích, sai số tương đối cộng lại; khi trừ hai số gần nhau, sai số có thể lớn ngang chính kết quả.

Tình huống giả định: anh Khoa, thợ ốp lát ở Quảng Ninh, đến đo một căn phòng để báo khách số gạch cần mua. Hôm đó anh quên thước dây dài, chỉ có cây thước gấp 1 m. Bài đi theo những gì xảy ra với con số của anh: cộng sáu đoạn, nhân ra diện tích, trừ để tính khe hở, rồi những cách đo giúp sai số không dồn lại, và cách tự kiểm tổng.

Sáu đoạn một mét: sai số dồn vào tổng như thế nào

Chiều dài phòng khoảng 6 m. Anh Khoa đặt thước 1 m sáu lần, mỗi lần đánh dấu bút chì rồi đặt tiếp. Mỗi lần đặt thước và đánh dấu có thể lệch khoảng nửa xăng-ti-mét, lúc thừa lúc thiếu. Câu hỏi là: tổng 6 m lệch bao nhiêu?

Trường hợp xấu nhất là cả sáu lần đều lệch cùng một phía, khi đó sai số cộng thẳng: 6 lần 0,5 cm bằng 3 cm. Trường hợp này hiếm, nhưng có thật khi lỗi có tính hệ thống, ví dụ anh luôn đánh dấu ở mép ngoài vạch bút chì thay vì giữa vạch. Khi các sai số thật sự ngẫu nhiên, chúng bù trừ một phần, và sai số điển hình của tổng xấp xỉ sai số một lần nhân với căn bậc hai của số lần: 0,5 cm nhân căn bậc hai của 6, khoảng 1,2 cm.

So với đo một lần bằng thước dây dài 10 m, sai số chỉ còn cỡ vài milimét do kéo dây và đọc vạch. Như vậy cách đo của anh Khoa lệch nhiều hơn khoảng từ bốn đến mười lần tuỳ trường hợp. Với việc mua gạch, 1 đến 3 cm trên 6 m không đáng lo. Nhưng với việc đặt một cái tủ bếp dài vừa khít hốc tường, 3 cm là đủ để tủ không lọt.

Bảng tính nhanh: n đoạn, mỗi đoạn lệch tối đa 0,5 cm

Bảng dưới cho thấy sai số của tổng tăng theo số đoạn ra sao, ở hai mức: xấu nhất (mọi lần lệch cùng phía) và điển hình (lệch ngẫu nhiên, bù trừ một phần). Cột điển hình dùng quy tắc căn bậc hai, chỉ nên coi là ước lượng.

Số đoạn cộng lạiSai số xấu nhấtSai số điển hình (ước lượng)
10,5 cm0,5 cm
42 cmkhoảng 1 cm
63 cmkhoảng 1,2 cm
94,5 cmkhoảng 1,5 cm
168 cmkhoảng 2 cm
2512,5 cmkhoảng 2,5 cm

Hai điều rút ra từ bảng. Thứ nhất, sai số xấu nhất tăng đều theo số đoạn, nên chia càng nhiều đoạn thì càng rủi ro. Thứ hai, ngay cả khi may mắn có bù trừ, sai số điển hình vẫn tăng, chỉ chậm hơn: đo 25 đoạn thì sai số điển hình gấp năm lần một đoạn. Không có cách nào để cộng nhiều đoạn mà chính xác bằng đo một lần, trừ khi mỗi đoạn được đo kỹ hơn hẳn.

Nhân ra diện tích: sai số tương đối cộng lại

Phòng dài khoảng 4,0 m, rộng khoảng 3,0 m (anh Khoa đo lại bằng thước dây mượn của khách), mỗi chiều lệch khoảng 1 phần trăm. Diện tích lệch bao nhiêu? Làm theo bốn bước:

  1. Tính diện tích: 4,0 nhân 3,0 bằng 12 m².
  2. Đổi sai số mỗi chiều sang phần trăm của chính nó: 1 phần trăm của 4,0 m là 4 cm, của 3,0 m là 3 cm.
  3. Cộng hai sai số phần trăm: 1 cộng 1 bằng khoảng 2 phần trăm. Đây là quy tắc gần đúng cho phép nhân và phép chia khi sai số nhỏ.
  4. Đổi ngược ra mét vuông: 2 phần trăm của 12 m² là khoảng 0,24 m². Diện tích nằm trong khoảng 11,76 đến 12,24 m².

Kiểm lại bằng tay: chiều dài lớn nhất 4,04 m nhân chiều rộng lớn nhất 3,03 m bằng khoảng 12,24 m²; nhỏ nhất 3,96 m nhân 2,97 m bằng khoảng 11,76 m². Khớp với quy tắc. Với gạch, sai số 0,24 m² nhỏ so với phần hao hụt do cắt gạch ở mép phòng, thường được thợ cộng thêm một phần dự phòng. Nhưng nếu bạn tính thể tích từ ba chiều, mỗi chiều lệch 1 phần trăm, thì thể tích lệch khoảng 3 phần trăm, và sai số bắt đầu đáng kể hơn.

Trừ hai số gần nhau: sai số có thể to bằng kết quả

Khách muốn đặt một cái tủ vào hốc tường và hỏi khe hở hai bên là bao nhiêu. Anh Khoa đo hốc tường được 100,5 cm, đo tủ được 99,8 cm, mỗi phép đo lệch khoảng 0,2 cm. Khe hở tính ra là 100,5 trừ 99,8 bằng 0,7 cm.

Khi trừ, sai số không trừ đi mà cộng lại: trường hợp xấu nhất, khe hở lệch 0,2 cộng 0,2 bằng 0,4 cm. Nghĩa là khe thật có thể chỉ 0,3 cm, cũng có thể tới 1,1 cm. Sai số 0,4 cm trên kết quả 0,7 cm là hơn một nửa, khoảng 57 phần trăm. Mỗi phép đo riêng thì rất tốt, chỉ sai khoảng 0,2 phần trăm, nhưng hiệu của chúng gần như chỉ là ước lượng thô.

Quy luật chung: khi kết quả là hiệu của hai số lớn và gần nhau, sai số của hai số đó dồn hết vào một con số nhỏ. Cách xử lý tốt nhất là đo trực tiếp đại lượng nhỏ, ở đây là đẩy thử tủ vào rồi đo khe bằng thước lá, thay vì tính từ hai số lớn. Khi không đo trực tiếp được, hãy đo hai số kia thật kỹ, mỗi số đo hai ba lần ở các độ cao khác nhau vì tường ít khi thẳng tuyệt đối, và báo khách kết quả dạng khoảng, ví dụ "khe từ 3 ly đến 1 phân", để không ai bất ngờ lúc lắp.

Cộng dồn không chỉ có trong đo đạc

Thời gian đi đường nhiều chặng. Một chuyến đi bốn chặng, mỗi chặng bạn ước lệch khoảng 10 phút. Trường hợp xấu nhất cả bốn chặng đều chậm, tổng trễ 40 phút. Thường thì chặng nhanh bù chặng chậm, nhưng hẹn giờ quan trọng thì nên dự phòng theo trường hợp xấu.

Tiền chợ làm tròn từng món. Ghi giá 20 món, mỗi món làm tròn đến nghìn đồng, mỗi món lệch tối đa 500 đồng. Tổng lệch xấu nhất là 10.000 đồng, nhưng vì có món tròn lên có món tròn xuống, tổng thật thường lệch ít hơn nhiều, cỡ vài nghìn đồng.

Ước lượng công việc nhiều bước. Một việc gồm năm bước, mỗi bước ước "khoảng nửa ngày". Người ta hay lạc quan với từng bước, nghĩa là các sai số có xu hướng cùng một phía, chậm hơn dự kiến. Đây đúng là trường hợp xấu nhất xảy ra thường xuyên, nên tổng thời gian thực tế hay vượt dự tính.

Câu tự hỏi chung. Các sai số của mình lệch ngẫu nhiên hay có xu hướng về một phía? Nếu có xu hướng, dùng cách cộng thẳng. Nếu thật sự ngẫu nhiên, có thể kỳ vọng bù trừ một phần, nhưng vẫn nên báo một khoảng chứ không phải một con số.

Đo sao cho sai số không dồn lại

Từ kinh nghiệm hôm đó, anh Khoa giữ mấy thói quen dưới đây cho mọi lần đo công trình. Chúng không cần dụng cụ đắt, chỉ cần cách làm khác đi một chút:

  • Đo một lần cả chiều dài bằng thước dây dài, thay vì nối nhiều lần thước ngắn.
  • Khi buộc phải chia đoạn, đo mọi điểm từ cùng một mốc gốc (cách mép tường bao nhiêu), không đo nối tiếp từ điểm trước. Đo từ mốc gốc thì mỗi điểm chỉ mang sai số của một lần đo, không mang theo sai số của các đoạn trước.
  • Đo trực tiếp đại lượng cần biết, như khe hở, thay vì tính từ hiệu của hai số lớn.
  • Đo kiểm tổng: sau khi đo các phần, đo lại cả đoạn một lần để so. Lệch nhiều là có đoạn đo sai.
  • Ghi kết quả dạng khoảng khi phép tính đã qua nhiều bước.

Thói quen thứ hai là quan trọng nhất và cũng là cách thợ mộc, thợ xây vẫn làm khi chia khoảng cách đều trên một bức tường dài: kéo thước từ một đầu và đánh dấu tất cả các điểm theo số đọc trên thước, không dịch thước sau mỗi điểm. Cách này biến n lần sai số thành một lần.

Báo con số cuối cùng cho khách: một khoảng và một phần dự phòng

Sau khi đo, anh Khoa phải nói với khách một con số để đặt gạch. Có hai cách nói. Cách thứ nhất: "phòng 12 mét vuông, lấy 12 mét vuông gạch". Cách thứ hai: "phòng khoảng 12 mét vuông, lệch không quá một phần tư mét vuông; cộng phần cắt mép, nên lấy dư thêm một ít". Cách thứ nhất nghe gọn nhưng giấu mất hai thứ: sai số đo và phần hao hụt khi thi công.

Nguyên tắc anh rút ra là tách riêng ba lớp. Lớp thứ nhất là con số đo được, ở đây khoảng 12 m². Lớp thứ hai là sai số của phép đo, ở đây khoảng 0,24 m², tức 2 phần trăm. Lớp thứ ba là phần dự phòng vì lý do khác, như gạch vỡ khi vận chuyển hay phải cắt ở góc phòng; phần này do kinh nghiệm nghề và kiểu lát quyết định, không phải do phép đo. Khi trộn ba lớp làm một, người nghe không biết con số nào là đo, con số nào là đoán.

Cách tự kiểm trước khi báo: lấy giá trị lớn nhất có thể của mỗi chiều nhân với nhau, xem kết quả có còn nằm trong số gạch định mua không. Nếu còn, con số đã an toàn. Nếu không, hoặc đo lại kỹ hơn, hoặc mua dư thêm. Câu hỏi này chỉ mất một phép nhân, nhưng tránh được cảnh thiếu vài viên gạch đúng lúc sắp lát xong và phải đi tìm lô gạch cùng màu.

Câu hỏi thường gặp

Cộng nhiều số đo thì sai số của tổng là bao nhiêu?

Trường hợp xấu nhất, sai số của tổng bằng tổng các sai số. Khi các sai số ngẫu nhiên, chúng bù trừ một phần, và sai số điển hình xấp xỉ sai số một lần nhân căn bậc hai của số lần cộng. Cả hai cách đều cho thấy tổng lệch hơn từng phần.

Nhân hai số đo thì sai số của kết quả tính thế nào?

Ở mức gần đúng, sai số phần trăm của tích bằng tổng sai số phần trăm của các thừa số. Mỗi chiều lệch 1 phần trăm thì diện tích lệch khoảng 2 phần trăm, thể tích ba chiều lệch khoảng 3 phần trăm.

Vì sao trừ hai số gần nhau lại nguy hiểm?

Vì sai số của hai số cộng lại trong khi kết quả rất nhỏ. Ví dụ 100,5 trừ 99,8 bằng 0,7, mỗi số lệch 0,2 thì hiệu lệch tới 0,4, hơn một nửa kết quả. Nên đo trực tiếp đại lượng nhỏ nếu được.

Đo từ một mốc gốc giúp gì?

Khi đo mọi điểm từ cùng một mốc, mỗi điểm chỉ mang sai số của một lần đọc thước. Nếu đo nối tiếp từ điểm trước, điểm cuối mang theo sai số của tất cả các đoạn trước đó, và sai lệch dồn lên.

Sai số ngẫu nhiên có luôn bù trừ nhau không?

Không luôn luôn. Bù trừ chỉ xảy ra khi các lần lệch thật sự độc lập, lúc lên lúc xuống. Nếu có xu hướng chung như luôn đánh dấu lệch một phía hay luôn lạc quan khi ước thời gian, sai số cộng thẳng như trường hợp xấu nhất.

Đo phòng để mua gạch có cần chính xác đến milimét không?

Không cần. Sai số vài xăng-ti-mét mỗi chiều chỉ làm diện tích lệch một hai phần trăm, nhỏ hơn phần hao hụt do cắt gạch ở mép. Chỗ cần chính xác là khi lắp đồ vừa khít, như tủ vào hốc tường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138