CucDai.comCực Đại
Làm tròn và sai số

Làm tròn số lớn cho dễ nhớ: tròn đến hàng nào mà con số vẫn giữ đúng nghĩa

Cách làm tròn số hàng triệu, hàng tỷ cho dễ nhớ: chọn hàng làm tròn theo mục đích, tránh làm tròn hai lần và biết lúc nào con số tròn che mất điều quan trọng.

teenage girl standing at a classroom whiteboard pointing at a drawn number line, classmates seen from behind, afternoon sunlight through windows, wide shot from the back row

Làm tròn một số lớn cho dễ nhớ là giữ lại một hoặc hai chữ số đầu, thay phần còn lại bằng số 0, và chọn hàng làm tròn sao cho phần bị bỏ đi nhỏ hơn hẳn điều bạn đang muốn nói. Con số 1.987.654 nói thành "gần 2 triệu" là đủ khi bạn kể cho bạn bè nghe, nhưng sẽ không đủ khi bạn cần so nó với 1.950.000, vì cả hai đều thành "khoảng 2 triệu" và phần chênh lệch biến mất.

Bài này đi theo một tình huống giả định: Lan, học sinh lớp 8 ở Đà Nẵng, chuẩn bị bài thuyết trình có vài con số hàng triệu, hàng tỷ và muốn cả lớp nghe một lần là nhớ. Bạn sẽ có quy tắc làm tròn ba bước, một bảng ví dụ ở nhiều hàng, cách chọn hàng theo mục đích, hai cái bẫy hay gặp (làm tròn hai lần và làm tròn hai số sát nhau), và cách tự kiểm xem con số tròn còn đúng nghĩa không.

Quy tắc làm tròn số nguyên lớn trong ba bước

Quy tắc làm tròn trong sách giáo khoa phổ thông chỉ có một ý, nhưng với số có bảy, mười chữ số thì người ta hay nhầm vị trí. Lan làm theo ba bước dưới đây, mỗi bước đặt bút chì chỉ vào đúng chữ số đang xét:

  1. Chọn hàng muốn giữ lại, ví dụ hàng trăm nghìn. Gạch chân chữ số ở hàng đó. Với 1.987.654, chữ số hàng trăm nghìn là 9.
  2. Nhìn chữ số ngay bên phải chữ số đã gạch chân (chỉ một chữ số, không nhìn xa hơn). Ở ví dụ này là chữ số hàng chục nghìn, bằng 8.
  3. Nếu chữ số đó từ 5 trở lên thì cộng thêm 1 vào chữ số gạch chân; nếu nhỏ hơn 5 thì giữ nguyên. Mọi chữ số bên phải hàng gạch chân thành 0. Ở đây 8 lớn hơn 5 nên 9 thành 10, nhớ 1 sang hàng triệu, kết quả là 2.000.000.

Bước hai là chỗ hay sai nhất: nhiều bạn nhìn cả cụm "87.654" rồi thấy "lớn" nên làm tròn lên, kết quả vẫn đúng ở ví dụ này nhưng sẽ sai với những số kiểu 1.349.999 khi làm tròn đến hàng trăm nghìn. Chữ số ngay bên phải là 4, nên kết quả là 1.300.000, dù phần đuôi 49.999 nghe có vẻ gần 50.000. Quy tắc chỉ nhìn một chữ số, và cái hay của nó là ai làm cũng ra cùng một kết quả.

Một con số, nhiều cách làm tròn

Bảng dưới lấy hai con số Lan định dùng: một con số hàng triệu và một số tiền ví dụ hàng tỷ đồng (số giả định, không phải số liệu thật). Cột cuối là phần bị bỏ đi, để bạn thấy mỗi lần tròn mạnh hơn thì mất bao nhiêu.

Số gốcLàm tròn đếnKết quảCách nóiPhần chênh so với số gốc
1.987.654hàng nghìn1.988.000khoảng 1 triệu 988 nghìn346
1.987.654hàng chục nghìn1.990.000khoảng 1,99 triệu2.346
1.987.654hàng trăm nghìn2.000.000khoảng 2 triệu12.346
2.468.315.000 đồng (ví dụ)hàng chục triệu2 tỷ 470 triệukhoảng 2,47 tỷ1.685.000 đồng
2.468.315.000 đồng (ví dụ)hàng trăm triệu2 tỷ 500 triệukhoảng 2,5 tỷ31.685.000 đồng
2.468.315.000 đồng (ví dụ)hàng tỷ2 tỷkhoảng 2 tỷ468.315.000 đồng

Dòng cuối là bài học đáng nhớ: làm tròn 2.468.315.000 đến hàng tỷ thì mất gần nửa tỷ, tức gần một phần năm con số. Trong khi đó, làm tròn đến hàng trăm triệu chỉ lệch khoảng 32 triệu, chưa tới một phần bảy mươi. Chỉ thêm một chữ số mà sai lệch giảm đi hơn mười lần. Nói "khoảng 2 tỷ" về số tiền đó không sai quy tắc, nhưng người nghe sẽ hình dung thấp hơn thực tế khá nhiều. Với con số mà chữ số thứ hai khá lớn, giữ hai chữ số đầu (2,5 tỷ) thường vừa dễ nhớ vừa sát hơn hẳn.

Chọn hàng làm tròn theo việc bạn định làm với con số

Để nhớ và kể lại: giữ một hoặc hai chữ số đầu. Người nghe nhớ được "2,5 tỷ" hay "gần 2 triệu", còn "2 tỷ 468 triệu 315 nghìn" thì nghe xong là quên. Hai chữ số đầu đủ để hình dung độ lớn, phần sau hầu như không thay đổi ấn tượng.

Để so sánh hai con số: làm tròn đến hàng nhỏ hơn phần chênh lệch giữa chúng. Nếu hai số chênh nhau khoảng 40.000 thì làm tròn đến hàng trăm nghìn là xoá mất sự khác biệt; làm tròn đến hàng nghìn thì giữ được.

Để tính tiếp: đừng làm tròn vội. Lấy số đầy đủ để tính, xong rồi mới làm tròn kết quả. Làm tròn từng con số đầu vào rồi nhân chia sẽ làm sai số dồn lại, và kết quả cuối có thể lệch hơn bạn nghĩ.

Để ghi vào bảng cho người khác đọc: làm tròn cả cột về cùng một hàng. Một cột có số tròn đến triệu đứng cạnh số tròn đến nghìn sẽ khiến người đọc tưởng số nào cũng chính xác như nhau.

Câu tự hỏi trước khi làm tròn: người nghe sẽ dùng con số này để làm gì? Nếu câu trả lời là "chỉ để hình dung" thì tròn mạnh tay; nếu là "để quyết định" thì giữ thêm một chữ số.

Khi con số tròn che mất điều quan trọng

Lan có hai con số để so: lớp A thu được 1.450.000 đồng tiền ủng hộ (ví dụ), lớp B thu được 1.549.000 đồng. Làm tròn đến hàng trăm nghìn, cả hai đều thành 1.500.000, nghe như hai lớp bằng nhau, trong khi thật ra chênh nhau 99.000 đồng, gần một trăm nghìn. Làm tròn đến hàng triệu thì còn lạ hơn: lớp A thành 1 triệu, lớp B thành 2 triệu, nghe như lớp B gấp đôi lớp A.

Cùng một quy tắc đúng, hai cách làm tròn cho hai câu chuyện trái ngược. Lý do là phần chênh lệch giữa hai số (99.000) nhỏ hơn bước làm tròn (100.000 hoặc 1.000.000), nên khi tròn, nó hoặc biến mất, hoặc bị phóng to lên thành cả một bước. Gặp hai số sát nhau, bạn nên làm tròn đến hàng nghìn (1.450.000 và 1.549.000 giữ nguyên) hoặc nói thẳng phần chênh lệch: "lớp B nhiều hơn khoảng 100 nghìn".

Dấu hiệu để nhận ra: sau khi làm tròn, hai con số khác nhau bỗng bằng nhau, hoặc tỉ số giữa chúng thay đổi hẳn so với trước. Lúc đó hãy lùi lại một hàng. Cách kiểm nhanh là chia số lớn cho số nhỏ trước và sau khi làm tròn, việc này bấm máy tính chỉ mất vài giây và bạn nên làm với mọi cặp số định đặt cạnh nhau trên cùng một trang chiếu: trước là khoảng 1,07, sau khi tròn đến triệu là 2. Khi tỉ số đổi từ 1,07 thành 2, con số tròn đã kể một câu chuyện khác.

Làm tròn hai lần: lỗi kín mà quy tắc không cảnh báo

Lỗi này hay xảy ra khi một con số đi qua tay hai người. Người thứ nhất làm tròn 1.445.000 đến hàng chục nghìn: chữ số hàng nghìn là 5 nên làm tròn lên, được 1.450.000. Người thứ hai nhận số 1.450.000 và làm tròn tiếp đến hàng trăm nghìn: chữ số hàng chục nghìn là 5, làm tròn lên, được 1.500.000.

Nhưng nếu lấy số gốc 1.445.000 làm tròn thẳng đến hàng trăm nghìn, chữ số hàng chục nghìn là 4, kết quả là 1.400.000. Hai đường đi, hai kết quả chênh nhau 100.000. Lỗi không nằm ở người nào, mà ở chỗ lần làm tròn đầu đã đẩy chữ số 4 lên thành 5, và lần thứ hai tưởng con số 5 đó là thật.

Cách tránh rất đơn giản: luôn làm tròn từ số gốc, không làm tròn một con số đã được làm tròn. Khi nhận một con số từ người khác, hỏi lại số gốc nếu có thể. Nếu không có số gốc, hãy ghi rõ con số bạn dùng đã được làm tròn sẵn, và chấp nhận rằng kết quả có thể lệch thêm một bước. Trong bài thuyết trình của Lan, các con số đều lấy lại từ bảng gốc rồi mới làm tròn một lần duy nhất.

Nói con số tròn bằng chữ nào cho đúng

Tiếng Việt có sẵn nhiều chữ đi kèm con số tròn, và mỗi chữ hé lộ một điều về số gốc. Dùng đúng chữ thì người nghe đoán được số thật nằm ở phía nào.

Cách nóiSố gốc nằm ở đâuVí dụ với số gốc 1.987.654
khoảng 2 triệuquanh 2 triệu, có thể hơn hoặc kémdùng được
gần 2 triệudưới 2 triệu một chútđúng nhất cho số này
hơn 1,9 triệutrên 1,9 triệu, không nói trên bao nhiêuđúng, chặt chẽ hơn
trên 2 triệulớn hơn 2 triệusai, số gốc chưa tới 2 triệu
chừng 2 triệunhư "khoảng", giọng thân mậtdùng được khi nói chuyện

Chữ "trên" và "hơn" hay bị dùng nhầm với "khoảng". Một số đã làm tròn lên mà nói "trên" là nói sai, vì nó gợi ý số thật còn lớn hơn số tròn. Khi phân vân, "khoảng" là chữ an toàn nhất; khi biết số gốc nằm phía dưới, "gần" cho người nghe thêm thông tin mà không tốn thêm chữ nào.

Tự kiểm một con số vừa làm tròn

Trước khi đưa con số tròn lên trang chiếu, Lan chạy qua năm câu hỏi. Mỗi câu mất vài giây nhưng bắt được phần lớn lỗi:

  • Phần bị bỏ đi tối đa là bao nhiêu? Làm tròn đến hàng trăm nghìn thì lệch tối đa 50.000, đến hàng triệu thì lệch tối đa 500.000. Con số đó có nhỏ so với điều bạn muốn nói không?
  • Mình làm tròn từ số gốc hay từ một số đã tròn sẵn? Nếu là số đã tròn, ghi chú lại.
  • Các con số đặt cạnh nhau có được làm tròn cùng một hàng không?
  • Hai số khác nhau có bị biến thành bằng nhau, hoặc tỉ số giữa chúng có đổi hẳn không?
  • Chữ đi kèm (khoảng, gần, hơn, trên) có khớp với phía của số gốc không?

Nếu năm câu đều ổn, con số tròn vừa dễ nhớ vừa trung thực. Nếu có một câu vướng, thường chỉ cần lùi một hàng làm tròn là xong. Cái không cần làm là giữ nguyên mọi chữ số "cho chắc": người nghe không nhớ nổi, và con số đầy đủ trên trang chiếu chỉ làm họ bỏ qua nó.

Câu hỏi thường gặp

Làm tròn số 5 thì lên hay xuống?

Theo quy tắc phổ thông ở Việt Nam, chữ số ngay bên phải hàng làm tròn bằng 5 thì làm tròn lên. Một số phần mềm dùng cách khác cho trường hợp đúng bằng 5, nên khi kết quả máy tính lệch một đơn vị, hãy kiểm lại cách làm tròn của phần mềm đó.

Nên giữ mấy chữ số khi nói một con số lớn?

Để người nghe nhớ, một đến hai chữ số đầu là đủ, ví dụ 2,5 tỷ hay gần 2 triệu. Khi cần so sánh hai số gần nhau thì giữ thêm chữ số cho tới khi phần chênh lệch giữa hai số còn hiện ra rõ ràng.

Vì sao không được làm tròn một số đã làm tròn rồi?

Vì lần làm tròn đầu có thể đẩy một chữ số từ 4 lên 5, và lần thứ hai sẽ coi chữ số 5 đó là thật. Ví dụ 1.445.000 làm tròn hai lần ra 1.500.000, làm tròn một lần ra 1.400.000. Luôn quay về số gốc.

Làm tròn đến hàng triệu thì sai lệch tối đa bao nhiêu?

Sai lệch tối đa là nửa đơn vị của hàng làm tròn, tức 500.000 khi làm tròn đến hàng triệu. Bạn có thể dùng con số này để tự hỏi phần bị bỏ đi có đáng kể so với điều mình định nói hay không.

Có nên viết "trên 2 triệu" cho số 1.987.654 không?

Không nên. Số gốc nhỏ hơn 2 triệu, nên "trên 2 triệu" là sai. Cách nói đúng là "gần 2 triệu", "khoảng 2 triệu" hoặc "hơn 1,9 triệu", tuỳ bạn muốn chặt chẽ đến mức nào.

Làm tròn có làm thay đổi thứ tự lớn nhỏ của hai số không?

Làm tròn cùng một hàng không đảo thứ tự, nhưng có thể biến hai số khác nhau thành bằng nhau, hoặc biến một chênh lệch nhỏ thành gấp đôi như ví dụ 1.450.000 và 1.549.000 khi làm tròn đến hàng triệu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138