CucDai.comCực Đại
Làm tròn và sai số

Sai số khi đo bằng thước, cân, đồng hồ: đọc vạch cho đúng và ghi kết quả kèm sai số

Ba nguồn sai số khi đo bằng thước, cân, đồng hồ bấm giờ; cách đọc vạch, đo nhiều lần lấy trung bình, phân biệt đo chụm và đo đúng, ghi kết quả dạng cộng trừ.

carpenter in a small wood workshop holding a steel ruler against a plank edge, close view of hands and wood shavings, warm window light from the side

Mọi phép đo đều có sai số, đến từ ba nguồn: dụng cụ (vạch chia có giới hạn), người đo (mắt nhìn lệch, tay bấm chậm) và chính vật được đo (mép không thẳng, vật co giãn); cách xử lý là đọc vạch đúng tư thế, đo vài lần lấy trung bình và ghi kết quả kèm khoảng sai số. Ghi "12,3 ± 0,1 cm" trung thực hơn ghi "12,34 cm", vì nó nói rõ chiều dài thật nằm trong khoảng 12,2 đến 12,4 cm.

Tình huống giả định xuyên suốt bài: anh Tùng, thợ mộc ở Bắc Ninh, dạy con gái lớp 6 đo và ghi số liệu cho bài tập ở nhà. Hai bố con dùng thước thép có vạch milimét, cái cân điện tử nhà bếp và đồng hồ bấm giờ trên điện thoại. Bài đi qua ba nguồn sai số, bảng dụng cụ quen thuộc, cách đọc vạch, cách lấy trung bình, sự khác nhau giữa đo chụm và đo đúng, rồi cách ghi kết quả.

Ba nguồn sai số trong một phép đo

Sai số do dụng cụ. Thước có vạch milimét thì không thể cho bạn biết phần nhỏ hơn một milimét một cách chắc chắn. Ở mức phổ thông, người ta thường lấy sai số dụng cụ bằng nửa độ chia nhỏ nhất, có sách lấy bằng cả một độ chia; với thước milimét là khoảng 0,5 mm đến 1 mm. Dụng cụ hiện số thì lấy theo đơn vị cuối cùng trên màn hình.

Sai số do người đo. Mắt không nhìn thẳng góc với vạch sẽ đọc lệch, gọi là sai số thị sai. Tay bấm đồng hồ luôn chậm hơn sự việc một chút. Đặt điểm 0 của thước không trùng mép vật cũng là lỗi của người, không phải của thước.

Sai số do vật và môi trường. Tấm gỗ anh Tùng đo có mép hơi cong, đo ở đầu này và đầu kia ra hai số khác nhau. Gỗ còn co giãn theo độ ẩm, kim loại giãn khi nóng. Những sai số này không sửa được bằng dụng cụ tốt hơn; chỉ có thể đo ở nhiều chỗ rồi ghi rõ.

Câu hỏi để phân loại. Khi thấy hai lần đo khác nhau, hãy hỏi: đổi dụng cụ thì có hết không (dụng cụ), đổi người đo thì có hết không (người), đổi chỗ đo trên vật thì có khác không (vật). Biết nguồn nào lớn nhất thì biết nên sửa chỗ nào trước.

Bảng dụng cụ quen thuộc: độ chia, sai số thường lấy và lỗi hay gặp

Bảng dưới gom bốn dụng cụ có sẵn trong nhà anh Tùng. Cột sai số là cách lấy thường gặp trong sách phổ thông, mang tính quy ước; điều quan trọng hơn là cột lỗi hay gặp, vì nó thường lớn hơn sai số của dụng cụ.

Dụng cụĐộ chia hoặc đơn vị nhỏ nhấtSai số dụng cụ thường lấyLỗi hay gặp hơn cả sai số dụng cụ
Thước thép, thước kẻ1 mmkhoảng 0,5 mmmắt nhìn xiên, đầu thước bị mòn
Thước dây cuộn1 mmkhoảng 0,5 mm đến 1 mmdây không căng, móc đầu thước lỏng
Cân điện tử nhà bếp1 g trên màn hìnhkhoảng 1 gchưa trừ bì, cân đặt trên mặt nghiêng
Đồng hồ bấm giờ điện thoại0,01 giây trên màn hìnhmàn hình 0,01 giâytay bấm trễ cỡ vài phần mười giây

Dòng cuối là ví dụ rõ nhất về việc màn hình đánh lừa: đồng hồ hiện đến phần trăm giây, nhưng ngón tay bấm bắt đầu và bấm dừng mỗi lần lệch cỡ một, hai phần mười giây. Kết quả "4,37 giây" do tay bấm thật ra chỉ chắc đến khoảng phần mười giây. Con gái anh Tùng đo thời gian một quả bóng lăn xuống dốc, ghi 4,4 giây là trung thực hơn 4,37 giây. Với cân điện tử, lỗi lớn nhất lại thường là quên trừ khối lượng cái bát đựng, sai cả chục gam chứ không phải một gam.

Đọc vạch cho đúng: năm động tác trước khi ghi số

Anh Tùng dạy con năm động tác, làm thành thói quen thì phần lớn sai số do người đo biến mất:

  1. Kiểm điểm 0: xem đầu thước có mòn không, cân có hiện đúng 0 khi chưa đặt gì không. Nếu đầu thước mòn, đo từ vạch 1 cm rồi trừ đi 1 cm.
  2. Đặt thước sát và song song với cạnh cần đo, không để thước chênh lên trên mặt vật.
  3. Đưa mắt nhìn thẳng góc với vạch, không nhìn xiên từ bên cạnh. Với thước dày hoặc vật đặt cách mặt thước một khoảng, nhìn xiên một chút đã đủ lệch cỡ nửa milimét.
  4. Đọc vạch nguyên, rồi ước thêm một chữ số: mép vật nằm quá nửa khoảng giữa hai vạch hay chưa tới nửa.
  5. Ghi ngay vào giấy kèm đơn vị, không nhớ trong đầu rồi ghi sau.

Động tác thứ tư hay bị bỏ: nhiều người chỉ đọc vạch gần nhất và bỏ đi phần ước lượng. Thực ra chữ số ước lượng đó là thông tin thật, nó cho biết mép vật nằm gần vạch nào hơn. Điều không cần làm là cố đọc đến phần mười milimét bằng thước kẻ: mắt thường không phân biệt nổi, con số đó chỉ là đoán.

Đo nhiều lần rồi lấy trung bình: một ví dụ làm tay

Con gái anh Tùng đo chiều dài một thanh gỗ nhỏ năm lần, mỗi lần đặt lại thước. Kết quả và cách tính như sau (số đo giả định):

Lần đoKết quả (cm)Chênh lệch so với trung bình 12,34 cm
112,30,04
212,40,06
312,20,14
412,30,04
512,50,16
Cộng61,70,44
Trung bình61,7 : 5 = 12,340,44 : 5 = 0,088

Trung bình năm lần là 12,34 cm. Chênh lệch trung bình là khoảng 0,09 cm; cộng thêm sai số dụng cụ 0,05 cm (nửa vạch milimét) được khoảng 0,14 cm. Ở mức phổ thông, sai số ghi một chữ số có nghĩa nên thành 0,1 cm, và kết quả làm tròn về cùng hàng phần mười: 12,3 ± 0,1 cm. Đo nhiều lần giúp các lỗi ngẫu nhiên, lúc thừa lúc thiếu, bù trừ nhau. Ba đến năm lần là đủ cho việc ở nhà. Để ý lần đo thứ ba (12,2) và thứ năm (12,5) lệch xa nhất; nếu có một lần lệch hẳn, ví dụ 13,1, thì nên đo lại lần đó thay vì đưa vào trung bình, vì nhiều khả năng đó là lỗi đặt thước chứ không phải dao động bình thường.

Đo chụm chưa chắc đã đo đúng

Ở chợ gần nhà, anh Tùng thấy một cái cân đồng hồ mà kim không về đúng số 0 khi để trống, mà nằm ở khoảng 200 g. Người bán cân một túi rau ba lần liền, lần nào cũng ra gần như cùng một số. Các lần đo rất chụm, nhưng lần nào cũng thừa khoảng 200 g. Đo chụm (các lần gần nhau) và đo đúng (gần giá trị thật) là hai chuyện khác nhau.

Lấy trung bình chỉ sửa được loại sai số ngẫu nhiên, lúc lệch lên lúc lệch xuống. Nó không sửa được sai số hệ thống, loại lệch về một phía mọi lần như cái cân kia hay cái thước bị mòn đầu. Cân một trăm lần rồi lấy trung bình thì vẫn thừa khoảng 200 g. Cách duy nhất là tìm nguyên nhân và sửa: chỉnh kim về 0, đổi thước, hoặc so với một vật đã biết khối lượng.

Một mẹo kiểm ở nhà: đặt lên cân một vật đã biết khối lượng khá chắc, ví dụ một túi đường hay gói muối còn nguyên bao bì ghi khối lượng tịnh. Nếu cân lệch đều về một phía thì đó là sai số hệ thống. Với thước, đặt hai cái thước cạnh nhau: vạch lệch nhau rõ thì ít nhất một cái có vấn đề. Phép thử này mất một phút và cứu bạn khỏi những kết quả rất chụm nhưng sai.

Ghi kết quả kèm sai số và đọc nó cho đúng

Cách ghi chuẩn ở mức phổ thông là giá trị đo, dấu cộng trừ, sai số và đơn vị: 12,3 ± 0,1 cm. Người đọc hiểu ngay chiều dài thật nằm đâu đó trong khoảng 12,2 cm đến 12,4 cm. Hai quy ước nhỏ đi kèm: sai số thường chỉ giữ một chữ số có nghĩa, và giá trị đo được làm tròn đến cùng hàng với chữ số đó. Viết 12,34 ± 0,1 cm là thừa, vì chữ số 4 nằm dưới mức sai số.

Ghi kèm sai số giúp so sánh hai kết quả một cách công bằng. Nếu một bạn khác đo được 12,4 ± 0,1 cm, hai khoảng 12,2 đến 12,4 và 12,3 đến 12,5 chồng lên nhau, nghĩa là hai phép đo không mâu thuẫn. Nếu bạn ấy đo được 12,8 ± 0,1 cm thì hai khoảng tách hẳn ra, một trong hai người đã mắc lỗi, nên đo lại thay vì lấy trung bình hai con số.

Ngoài lớp học, cách ghi này cũng nói được bằng lời: "khoảng 12,3 cm, lệch không quá một milimét". Anh thợ mộc nói với khách "tấm này dài 1,2 mét, cộng trừ 2 ly" cũng là ghi kèm sai số, chỉ khác cách nói. Điều quan trọng là có một con số cho khoảng lệch, không chỉ một con số duy nhất như thể nó chính xác tuyệt đối.

Câu tự hỏi trước khi tin một kết quả đo

Anh Tùng dán năm câu này cạnh bàn làm việc của con. Mỗi câu ứng với một lỗi hay gặp:

  • Dụng cụ đã về 0 chưa, đầu thước có mòn không?
  • Mình nhìn thẳng góc hay nhìn xiên khi đọc vạch?
  • Mình đo một lần hay vài lần? Các lần có chụm không?
  • Nếu các lần rất chụm, có cách nào kiểm xem chúng có đúng không, ví dụ so với một vật đã biết?
  • Số chữ số mình ghi có vượt quá khả năng của dụng cụ không?

Cái không cần làm là mua dụng cụ đắt tiền cho việc ở nhà. Phần lớn sai số trong ví dụ trên đến từ tư thế đo và từ việc không kiểm điểm 0, không phải từ cái thước rẻ. Một cái thước thép bình thường, dùng đúng cách và đo ba lần, đủ cho mọi việc đóng kệ, cắt vải hay làm bài tập. Dụng cụ tốt hơn chỉ đáng mua khi bạn đã sửa hết lỗi của người đo mà vẫn cần chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

Sai số của thước kẻ có vạch milimét là bao nhiêu?

Ở mức phổ thông, sai số dụng cụ thường lấy bằng nửa độ chia nhỏ nhất, tức khoảng 0,5 mm, có tài liệu lấy bằng cả độ chia là 1 mm. Trong thực tế, lỗi đặt thước và nhìn xiên thường lớn hơn con số này.

Vì sao đo nhiều lần rồi lấy trung bình lại chính xác hơn?

Vì các sai số ngẫu nhiên lúc lệch lên lúc lệch xuống, cộng lại thì bù trừ một phần. Nhưng trung bình không sửa được sai số lệch về một phía mọi lần, như cân không về 0 hay thước mòn đầu.

Đồng hồ điện thoại hiện đến 0,01 giây thì kết quả có chính xác đến 0,01 giây không?

Không, nếu bạn bấm bằng tay. Ngón tay bấm bắt đầu và bấm dừng thường trễ cỡ vài phần mười giây, nên kết quả chỉ nên ghi đến khoảng phần mười giây. Màn hình nhiều chữ số không làm tay bấm nhanh hơn.

Đo chụm và đo đúng khác nhau thế nào?

Đo chụm là các lần đo gần nhau, đo đúng là kết quả gần giá trị thật. Một cái cân kim lệch sẵn 200 g cho kết quả rất chụm nhưng lần nào cũng thừa. Cần cả hai, và muốn biết có đúng không phải so với vật đã biết.

Kết quả 12,3 ± 0,1 cm nghĩa là gì?

Nghĩa là người đo cho rằng chiều dài thật nằm trong khoảng 12,2 cm đến 12,4 cm. Sai số ghi một chữ số có nghĩa, và giá trị đo làm tròn đến cùng hàng với sai số, ở đây là hàng phần mười.

Làm sao biết cái cân ở nhà có bị lệch không?

Đặt lên cân một vật đã biết khối lượng khá chắc, như gói đường hay gói muối còn nguyên bao bì. Nếu cân lệch đều về một phía qua vài lần thử, đó là sai số hệ thống, cần chỉnh lại điểm 0 hoặc thay cân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138