Cắm thẳng đứng một cây gậy biết chiều dài, đo bóng của gậy và bóng của toà nhà cùng một lúc. Chiều cao toà nhà bằng bóng toà nhà nhân với chiều dài gậy rồi chia cho bóng gậy. Ví dụ gậy 1,2 m có bóng 1,5 m, toà nhà có bóng 28 m thì toà nhà cao khoảng 28 × 1,2 ÷ 1,5 = 22,4 m.
Cách này đúng vì tia nắng chiếu tới gậy và tới toà nhà gần như song song, nên hai cặp "vật và bóng" có cùng tỉ lệ. Phần dưới đi từng bước, chỉ giờ nào trong ngày đo dễ đúng, tính xem sai 10 cm ở bóng gậy làm kết quả lệch bao nhiêu, và ba cách thay thế khi trời râm hoặc bóng toà nhà bị nhà khác che.
Vì sao chỉ cần một cây gậy
Mặt Trời ở rất xa, khoảng 150 triệu km, nên những tia nắng chiếu xuống sân trường và xuống nóc toà nhà bên cạnh gần như song song với nhau. Vì vậy, vào cùng một thời điểm, mọi vật thẳng đứng trên mặt đất phẳng đều có bóng dài theo cùng một tỉ lệ so với chiều cao của nó. Gậy cao 1 m bóng dài 1,6 m thì cây cao 7,5 m sẽ có bóng khoảng 12 m.
Cây gậy đóng vai trò "thước đo tỉ lệ" của khoảnh khắc đó. Bạn không cần biết Mặt Trời đang ở góc bao nhiêu độ, không cần máy tính lượng giác. Chỉ cần ba con số đo được bằng thước dây: chiều dài gậy, bóng gậy, bóng của vật cần đo. Đây là một trong những phép đo lâu đời nhất người ta còn dùng, thường được kể gắn với nhà toán học Hy Lạp Thales.
Điều kiện duy nhất là "cùng lúc". Mặt Trời di chuyển trên bầu trời suốt ngày, bóng dài ngắn thay đổi liên tục. Đo bóng gậy lúc 3 giờ chiều rồi đo bóng toà nhà lúc 4 giờ là hỏng cả phép đo.
Các bước đo một toà nhà cụ thể
Tình huống giả định: Nam học lớp 7 ở Huế muốn biết toà nhà bảy tầng cạnh trường cao bao nhiêu. Nam đi cùng một bạn, mang theo một cây gậy thẳng và một thước dây.
- Đo cây gậy: 1,2 m. Gậy càng dài, sai số tương đối khi đo bóng gậy càng nhỏ; gậy dài từ 1 đến 2 m là tiện.
- Chọn chỗ đất phẳng gần toà nhà, cắm hoặc giữ gậy thẳng đứng. Có thể dùng một sợi dây buộc vật nặng để kiểm gậy có thẳng không.
- Bạn của Nam đo bóng gậy từ chân gậy đến mép bóng: 1,5 m.
- Cùng lúc đó, Nam đo bóng toà nhà: từ chân tường, đi thẳng ra theo hướng bóng đổ, đến mép bóng của mép mái. Đếm bước rồi kiểm lại bằng thước được 28 m.
- Tính: 28 × 1,2 ÷ 1,5 = 22,4 m. Toà nhà cao khoảng 22 m.
- Kiểm bằng cách khác: bảy tầng, nếu mỗi tầng khoảng 3,2 m thì 7 × 3,2 = 22,4 m. Hai cách gần nhau, kết quả đáng tin.
Bước cuối là thói quen tốt nhất trong mọi phép ước lượng: luôn kiểm bằng một cách độc lập. Nếu bóng nắng cho 22 m mà đếm tầng cho 15 m, chắc chắn đã đo sai một chỗ, thường là đo bóng từ chỗ không thẳng dưới mép mái hoặc đo hai bóng cách nhau quá lâu.
Giờ nào đo dễ đúng, giờ nào nên tránh
Không phải giờ nào cũng tốt như nhau. Ở Việt Nam, những ngày gần giữa năm Mặt Trời buổi trưa lên rất cao, có lúc gần như ngay trên đầu, bóng gần như biến mất.
| Thời điểm | Bóng gậy | Nên hay không | Lý do |
|---|---|---|---|
| Gần trưa | Rất ngắn | Tránh | Bóng ngắn nên sai vài cm đã là sai một phần lớn |
| Giữa buổi sáng, giữa buổi chiều | Dài bằng đến gấp đôi gậy | Tốt nhất | Bóng đủ dài để đo, mép bóng còn rõ |
| Sát lúc mặt trời lặn | Rất dài | Tránh | Mép bóng mờ, bóng toà nhà dễ bị nhà khác che, đổ lên chỗ không phẳng |
| Trời nhiều mây | Không rõ mép | Tránh | Không xác định được điểm cuối của bóng |
Có một mẹo đẹp: chờ lúc bóng gậy dài đúng bằng gậy. Khi đó bóng của mọi vật thẳng đứng cũng dài bằng chính chiều cao của nó, bạn chỉ cần đo bóng toà nhà là có chiều cao, không phải nhân chia gì. Lúc đó tia nắng nghiêng đúng 45 độ. Thời điểm này xảy ra vào buổi sáng và buổi chiều ở phần lớn các ngày trong năm, nhưng phải canh, vì nó chỉ đúng trong vài phút.
Sai 10 cm thì kết quả lệch bao nhiêu
Thử tính lại ví dụ của Nam nếu bạn đo bóng gậy là 1,6 m thay vì 1,5 m. Kết quả: 28 × 1,2 ÷ 1,6 = 21 m thay vì 22,4 m, lệch khoảng 1,4 m. Chỉ 10 cm ở bóng gậy mà kéo theo hơn một mét ở toà nhà, vì sai số được nhân lên theo tỉ lệ giữa toà nhà và gậy.
Ngược lại, sai 1 m ở bóng toà nhà, đo 29 m thay vì 28 m, cho 29 × 1,2 ÷ 1,5 = 23,2 m, lệch khoảng 0,8 m. Bóng dài thì sai một mét chỉ là sai một phần nhỏ. Bài học: hãy đo bóng gậy thật cẩn thận, vì đó là con số ngắn nhất và nhạy nhất trong phép tính.
Cách giảm sai số đơn giản: dùng gậy dài hơn để bóng gậy dài hơn, đo bóng gậy hai ba lần lấy trung bình, và đo bóng gậy ngay trước rồi ngay sau khi đo bóng toà nhà, lấy trung bình hai lần. Nếu hai lần đo bóng gậy chênh nhau rõ, nghĩa là bạn đã đo bóng toà nhà quá lâu, Mặt Trời đã dịch đi.
Một câu tự hỏi để kiểm kết quả: con số ra có hợp với những gì mắt thấy không? Toà nhà bảy tầng mà tính ra 40 m, hay cây bàng trong sân mà tính ra 2 m, thì gần như chắc có một số đo bị nhầm đơn vị, nhầm mét với bước chân, hoặc ghi lộn bóng gậy với chiều dài gậy. Dừng lại kiểm từng con số trước khi tin kết quả.
Những chỗ hay đo sai
Đo bóng toà nhà từ chỗ không thẳng dưới mép mái. Toà nhà có ban công, mái hắt nhô ra. Bóng ở xa nhất là bóng của chỗ cao nhất, nhưng điểm đầu phải là chỗ thẳng đứng ngay dưới chỗ cao nhất đó, không phải chân tường thụt vào.
Đất không phẳng. Bóng đổ lên bậc thềm, xuống dốc hay lên tường nhà khác thì không còn đúng tỉ lệ. Chọn lúc bóng nằm trọn trên mặt sân phẳng.
Gậy không thẳng đứng. Gậy nghiêng về phía Mặt Trời cho bóng ngắn hơn, nghiêng ra xa cho bóng dài hơn. Dùng dây dọi hoặc nhờ bạn nhìn từ hai phía vuông góc.
Đo toà nhà nhưng thực ra đo bồn nước, cột ăng ten. Mép bóng xa nhất có thể là bóng của vật trên nóc. Xác định trước bạn muốn đo chiều cao đến đâu và tìm đúng mép bóng của chỗ đó.
Hai người đo không cùng lúc. Hẹn bằng tiếng gọi: một người hô, cả hai đánh dấu mép bóng cùng lúc bằng phấn hoặc viên sỏi, rồi đo thong thả sau.
Khi không có nắng: ba cách thay thế
Trời râm, hoặc bóng toà nhà bị nhà bên cạnh che mất, bạn vẫn còn vài cách ước chiều cao đủ dùng.
- Đếm tầng: nhà ở thường mỗi tầng khoảng 3 m đến 3,5 m tính cả sàn; tầng trệt nhà phố thường cao hơn các tầng trên. Đếm số tầng nhân khoảng 3,2 m cho ra một ước lượng nhanh, nên ghi thành một khoảng.
- Cây bút trong tay: đứng xa, duỗi thẳng tay cầm một cây bút sao cho đầu bút trùng đỉnh cây, đuôi bút trùng gốc cây. Xoay bút nằm ngang, giữ đuôi ở gốc cây. Nhờ bạn đi ngang trên mặt đất đến chỗ đầu bút đang chỉ. Khoảng cách từ bạn của bạn đến gốc cây chính là chiều cao cây.
- So với người đứng cạnh: nhờ một người đứng sát chân tường, nhìn từ xa xem chiều cao toà nhà bằng khoảng bao nhiêu lần người đó, nhân với chiều cao người đó. Cách này thô hơn, hợp với vật thấp.
Cách cây bút hoạt động vì khi xoay bút, bạn chuyển chiều cao thành một đoạn nằm ngang có cùng độ dài trong tầm nhìn của mình. Cần đứng đủ xa để cả cây vừa trong chiều dài cây bút, và mặt đất từ gốc cây ra phải tương đối phẳng. Với mọi cách, hãy coi kết quả là ước lượng, ghi kèm chữ "khoảng". Muốn số chính xác cho việc thi công, phải dùng dụng cụ đo chuyên dụng của người làm nghề.
Biến phép đo thành một buổi thực hành cho lớp
Phép đo bóng nắng rất hợp làm một buổi ngoại khoá vì cần nhiều người và cho ra con số kiểm được. Chia lớp thành nhóm ba người: một người giữ gậy, một người đo bóng gậy, một người đo bóng của vật cần đo. Mỗi nhóm đo một vật khác nhau trong sân trường: cột cờ, cây bàng, dãy nhà hai tầng, cột đèn.
Sau đó đổi vật cho nhau: nhóm khác đo lại cột cờ vào một giờ khác. Nếu cả hai nhóm làm đúng, kết quả gần như nhau dù bóng dài ngắn khác hẳn. Đó là lúc học sinh thấy tận mắt rằng tỉ lệ không đổi, chỉ có bóng là đổi. Nhóm nào ra con số khác hẳn, cả lớp cùng tìm xem bước nào đo sai, thay vì chấm nhóm nào giỏi hơn.
Một bài tập mở rộng: mỗi giờ đo bóng gậy một lần từ sáng đến chiều và ghi lại. Học sinh sẽ thấy bóng ngắn dần đến gần trưa rồi dài ra, và hướng bóng xoay dần. Cô giáo có thể hỏi: "bóng ngắn nhất vào lúc nào, có đúng 12 giờ không?" Câu trả lời thường là không đúng hẳn 12 giờ trên đồng hồ, một chi tiết nhỏ khiến các em tò mò về cách tính giờ.
Câu hỏi thường gặp
Công thức đo chiều cao bằng bóng nắng là gì?
Chiều cao vật bằng bóng của vật nhân với chiều dài gậy rồi chia cho bóng của gậy, với điều kiện đo hai bóng cùng lúc trên mặt đất phẳng. Ví dụ bóng toà nhà 28 m, gậy 1,2 m, bóng gậy 1,5 m thì toà nhà cao khoảng 22,4 m.
Vì sao phải đo bóng gậy và bóng toà nhà cùng lúc?
Vì Mặt Trời di chuyển liên tục nên tỉ lệ giữa bóng và chiều cao thay đổi theo từng phút. Đo hai bóng ở hai thời điểm khác nhau là dùng hai tỉ lệ khác nhau, kết quả sẽ sai. Đánh dấu mép bóng cùng lúc rồi đo sau là cách chắc nhất.
Đo vào buổi trưa có được không?
Không nên. Gần trưa, nhất là những tháng giữa năm ở Việt Nam, Mặt Trời lên rất cao nên bóng rất ngắn. Sai vài centimét ở bóng gậy đã thành sai lớn ở kết quả. Giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều là lúc dễ đo đúng.
Có cách nào đo mà không cần tính toán không?
Có. Chờ lúc bóng của gậy dài đúng bằng gậy. Khi đó bóng của mọi vật thẳng đứng cũng dài bằng chiều cao của vật, bạn chỉ việc đo bóng. Thời điểm này chỉ kéo dài vài phút nên cần canh và đo nhanh.
Mỗi tầng nhà cao khoảng bao nhiêu mét?
Nhà ở thường khoảng 3 m đến 3,5 m mỗi tầng tính cả sàn, tầng trệt nhà phố thường cao hơn. Đếm tầng nhân khoảng 3,2 m cho một ước lượng nhanh, dùng để kiểm lại kết quả đo bằng bóng nắng.
Kết quả đo bằng bóng nắng có dùng cho xây dựng được không?
Không. Đây là phép ước lượng, sai một hai mét là bình thường. Việc thiết kế, thi công hay xin phép cần số đo chính xác bằng dụng cụ chuyên dụng của người làm nghề, không dựa vào bóng nắng.