Đơn vị thiên văn (viết tắt AU) bằng khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến Mặt Trời, khoảng 150 triệu km; người ta dùng AU cho khoảng cách trong hệ Mặt Trời, còn năm ánh sáng cho khoảng cách giữa các ngôi sao. Một năm ánh sáng bằng khoảng 63.000 AU, tức hai đơn vị cách nhau gần năm bậc mười.
Không có đơn vị nào "đúng hơn". Mỗi đơn vị sinh ra để con số ở tầm của nó gọn và dễ so: Sao Mộc cách Mặt Trời khoảng 5,2 AU thì dễ nhớ hơn nhiều so với khoảng 780 triệu km. Bài này giải thích từng đơn vị, cách đổi qua lại, một phép kiểm chéo rất đẹp bằng thời gian ánh sáng đi, và những chỗ người đọc tin thiên văn hay hiểu sai.
AU sinh ra từ đâu và vì sao lại tiện
Trái Đất là chỗ con người đứng để nhìn mọi thứ, nên lấy khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời làm thước là lựa chọn tự nhiên. Một AU là khoảng 150 triệu km. Trong thực tế quỹ đạo Trái Đất hơi dẹt, khoảng cách thật xê dịch vài phần trăm trong năm; ngày nay AU được định nghĩa bằng một con số cố định, nhưng với mục đích hình dung thì nhớ "khoảng 150 triệu km" là đủ.
Cái tiện của AU là nó biến khoảng cách trong hệ Mặt Trời thành những con số nhỏ, so được ngay với nhau. Nói Sao Hoả cách Mặt Trời khoảng 1,5 AU, người nghe hiểu liền: xa hơn Trái Đất một nửa. Nói khoảng 228 triệu km thì phải làm phép chia mới thấy điều đó.
Thêm một mốc thời gian: ánh sáng đi với tốc độ khoảng 300.000 km mỗi giây, nên đi hết 1 AU mất khoảng 150 triệu chia 300.000, bằng 500 giây, tức khoảng 8 phút 20 giây. Ánh nắng bạn thấy lúc này đã rời Mặt Trời từ hơn tám phút trước. Mốc "một AU là tám phút ánh sáng" sẽ dùng lại ở mục kiểm chéo bên dưới.
Tình huống giả định: Lan học lớp 6 ở Khánh Hoà đọc sách thấy câu "Sao Thổ cách Mặt Trời 9,5 AU" và hỏi chị mình AU là gì. Câu trả lời ngắn nhất: "Là lấy khoảng cách từ mình đến Mặt Trời làm một bước. Sao Thổ xa gần mười bước như vậy."
Bốn đơn vị khoảng cách và tầm dùng của từng cái
Bảng dưới xếp các đơn vị từ nhỏ đến lớn. Cột "tầm hợp" là nơi đơn vị đó cho ra con số gọn; ra khỏi tầm ấy thì con số hoặc quá lớn, hoặc quá nhỏ để đọc thoải mái.
| Đơn vị | Bằng khoảng | Tầm hợp | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| kilomet | 1.000 m | trên Trái Đất, đến Mặt Trăng | Trái Đất – Mặt Trăng khoảng 384.000 km |
| đơn vị thiên văn (AU) | 150 triệu km | trong hệ Mặt Trời | Sao Mộc cách Mặt Trời khoảng 5,2 AU |
| năm ánh sáng | 9,5 nghìn tỷ km, khoảng 63.000 AU | giữa các ngôi sao | ngôi sao gần nhất ngoài Mặt Trời khoảng 4,2 năm ánh sáng |
| parsec | khoảng 3,26 năm ánh sáng | trong sách và bài báo thiên văn | giới nghiên cứu hay dùng hơn năm ánh sáng |
Để ý: ngay cả khoảng cách đến Mặt Trăng cũng còn gọn khi viết bằng kilomet, nhưng đổi ra AU thì chỉ khoảng 0,0026 AU, một con số khó cảm. Ngược lại, khoảng cách đến ngôi sao gần nhất viết bằng kilomet là khoảng 40 nghìn tỷ km, con số dài đến mức không ai đọc thoải mái. Mỗi đơn vị có tầm riêng của nó.
Parsec có gốc từ cách đo góc lệch của một ngôi sao khi Trái Đất ở hai đầu quỹ đạo. Người đọc phổ thông không cần dùng parsec, chỉ cần biết một parsec khoảng 3,26 năm ánh sáng để khi gặp trong sách dịch thì đổi ra được.
Đổi năm ánh sáng sang AU, và kiểm chéo bằng thời gian
Có hai cách tính số AU trong một năm ánh sáng. Làm cả hai và thấy chúng khớp nhau là cách tốt nhất để tin con số.
- Cách một, chia quãng đường: một năm ánh sáng khoảng 9,5 nghìn tỷ km, chia cho 150 triệu km mỗi AU. 9.500.000 triệu chia 150 triệu ra khoảng 63.333. Làm tròn: khoảng 63.000 AU.
- Cách hai, chia thời gian: ánh sáng đi một AU mất khoảng 500 giây. Một năm có khoảng 31,5 triệu giây. Trong một năm ánh sáng đi được 31,5 triệu chia 500, bằng 63.000 lần quãng một AU.
- So hai kết quả: khoảng 63.333 và khoảng 63.000. Lệch khoảng nửa phần trăm, do mỗi hằng số đã được làm tròn. Hai đường tính độc lập mà ra cùng tầm, nên con số đáng tin.
- Dùng con số vừa có: ngôi sao cách khoảng 4,2 năm ánh sáng thì cách khoảng 4,2 nhân 63.000, tức khoảng 265.000 AU. Nghĩa là xa hơn Mặt Trời hơn hai trăm nghìn lần.
Phép kiểm chéo này là thói quen đáng có với mọi con số lớn: tìm hai đường khác nhau để đến cùng một đáp số. Khi chỉ có một đường, sai ở một bước là sai luôn mà không biết; khi có hai đường, chỉ cần chúng lệch nhau xa là biết ngay có chỗ cần xem lại.
Các hành tinh tính bằng AU và bằng phút ánh sáng
Khoảng cách trung bình từ Mặt Trời đến một số hành tinh, làm tròn. Cột cuối nhân số AU với khoảng 8,3 phút để ra thời gian ánh sáng Mặt Trời đi tới đó.
| Hành tinh | Cách Mặt Trời khoảng | Ánh sáng đi tới mất khoảng |
|---|---|---|
| Sao Kim | 0,7 AU | gần 6 phút |
| Trái Đất | 1 AU | hơn 8 phút |
| Sao Hoả | 1,5 AU | khoảng 12,5 phút |
| Sao Mộc | 5,2 AU | khoảng 43 phút |
| Sao Thổ | 9,5 AU | khoảng 79 phút |
| Sao Hải Vương | 30 AU | khoảng 4 giờ 10 phút |
Kiểm một dòng: 30 AU nhân 500 giây bằng 15.000 giây, chia 60 ra 250 phút, tức 4 giờ 10 phút. Một tia nắng rời Mặt Trời lúc sáng sớm thì tới Sao Hải Vương vào gần trưa.
Nhìn cột giữa thấy ngay một điều mà bảng kilomet che mất: bốn hành tinh trong nằm gói gọn trong khoảng 1,5 AU, còn các hành tinh ngoài trải ra tới hàng chục AU. Hệ Mặt Trời không xếp đều, mà thưa dần ra phía ngoài.
Các con số trong bảng là khoảng cách trung bình, làm tròn đến một chữ số thập phân. Với mục đích hình dung và giảng cho trẻ thì đủ dùng; cần số chính xác cho bài tập chuyên sâu thì tra sách giáo khoa hoặc tài liệu của các cơ quan thiên văn.
Bảng đổi nhanh giữa AU và kilomet
Khi đọc tin về tàu thăm dò hay sao chổi, con số có lúc ghi bằng kilomet, có lúc ghi bằng AU. Bảng dưới là vài phép đổi tròn để bạn tự nội suy, dùng mốc 1 AU bằng khoảng 150 triệu km.
| Khoảng cách | Đổi sang | Cách tính |
|---|---|---|
| 0,5 AU | khoảng 75 triệu km | 0,5 nhân 150 triệu |
| 2 AU | khoảng 300 triệu km | 2 nhân 150 triệu |
| 1 tỷ km | khoảng 6,7 AU | 1.000 triệu chia 150 triệu |
| 10 tỷ km | khoảng 67 AU | 10.000 triệu chia 150 triệu |
| 100 AU | khoảng 15 tỷ km | 100 nhân 150 triệu |
Mẹo chia nhẩm: chia cho 150 triệu cũng là chia cho 100 triệu rồi chia tiếp cho 1,5. 10 tỷ km chia 100 triệu ra 100, chia tiếp cho 1,5 ra khoảng 67. Nhân thì ngược lại: nhân 1,5 rồi nhân 100 triệu.
Một kết quả đáng để ý ở dòng cuối: 100 AU, xa hơn cả Sao Hải Vương ba lần, vẫn chỉ là khoảng 15 tỷ km, tức chưa tới một phần sáu trăm năm ánh sáng. Khoảng trống giữa hệ Mặt Trời và ngôi sao gần nhất lớn hơn chính hệ Mặt Trời rất nhiều lần, và chính khoảng trống ấy là lý do người ta phải đổi sang một đơn vị mới hẳn là năm ánh sáng.
Những chỗ hay hiểu sai
Năm ánh sáng là quãng đường, không phải thời gian. Chữ "năm" làm nhiều người tưởng đây là đơn vị đo thời gian. Nó là quãng đường ánh sáng đi trong một năm. Câu "ngôi sao đó cách đây 4 năm ánh sáng" nói về khoảng cách.
Khoảng cách tới Mặt Trời khác khoảng cách tới Trái Đất. Sao Hoả cách Mặt Trời khoảng 1,5 AU, nhưng khoảng cách giữa Sao Hoả và Trái Đất thay đổi liên tục vì cả hai cùng chạy quanh Mặt Trời: lúc ở cùng phía thì gần, lúc ở hai phía thì xa hơn nhiều. Tin "Sao Hoả đến gần Trái Đất" nói về khoảng cách giữa hai hành tinh, không phải con số trong bảng.
AU là con số trung bình. Khoảng cách thật giữa Trái Đất và Mặt Trời thay đổi một chút trong năm. Đó không phải nguyên nhân của mùa; mùa đến từ trục Trái Đất nghiêng.
Viết tắt khác nhau theo sách. Sách tiếng Việt có thể ghi đủ chữ đơn vị thiên văn hoặc viết tắt AU; sách tiếng Anh ghi AU hoặc au; năm ánh sáng viết tắt là ly. Gặp chữ lạ thì xem phần giải thích ký hiệu ở đầu hoặc cuối sách.
Chọn đơn vị nào khi tự viết hoặc tự giảng
Quy tắc dễ nhất: chọn đơn vị để con số đứng trước nằm khoảng từ 0,1 đến vài trăm. Khoảng cách trên Trái Đất và tới Mặt Trăng thì kilomet. Trong hệ Mặt Trời thì AU. Tới các ngôi sao thì năm ánh sáng. Đọc sách chuyên sâu hơn thì gặp parsec, khi đó đổi ra năm ánh sáng bằng cách nhân 3,26.
Khi giảng cho trẻ, đơn vị thời gian ánh sáng thường dễ cảm hơn cả: "ánh nắng đi tới mình mất tám phút", "tới Sao Hải Vương mất bốn tiếng", "tới ngôi sao gần nhất mất hơn bốn năm". Cả ba câu dùng chung một thước là tốc độ ánh sáng, nên trẻ so được với nhau.
Cái không cần làm: không cần nhớ khoảng cách từng hành tinh bằng kilomet. Nhớ số AU và mốc 150 triệu km mỗi AU là tự nhân ra được khi cần. Nhớ ít hằng số mà biết cách đổi thì chắc hơn nhớ nhiều con số rời.
Câu tự hỏi trước khi tin một con số thiên văn trong bài báo: đơn vị là gì, là khoảng cách tới Mặt Trời hay tới Trái Đất, và nếu đổi sang thời gian ánh sáng thì có hợp lý không. Một hành tinh trong hệ Mặt Trời mà ánh sáng đi tới mất "vài năm" là con số sai tầm.
Câu hỏi thường gặp
1 AU bằng bao nhiêu km?
Một đơn vị thiên văn bằng khoảng 150 triệu km, là khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến Mặt Trời. Ánh sáng đi hết quãng này mất khoảng 500 giây, tức khoảng 8 phút 20 giây.
1 năm ánh sáng bằng bao nhiêu AU?
Khoảng 63.000 AU. Có thể tính bằng cách chia 9,5 nghìn tỷ km cho 150 triệu km, hoặc chia số giây trong một năm, khoảng 31,5 triệu, cho 500 giây ánh sáng đi một AU. Hai cách ra cùng tầm.
Khi nào nên dùng AU thay vì kilomet?
Khi nói về khoảng cách trong hệ Mặt Trời, từ các hành tinh đến sao chổi. Ở tầm đó, kilomet cho ra những con số hàng trăm triệu, hàng tỷ, khó so với nhau, còn AU cho ra những con số nhỏ dễ nhớ như 1,5 hay 5,2.
Parsec là gì và bằng bao nhiêu năm ánh sáng?
Parsec là đơn vị khoảng cách dùng nhiều trong thiên văn học, dựa trên cách đo góc lệch của ngôi sao khi Trái Đất đổi vị trí trên quỹ đạo. Một parsec bằng khoảng 3,26 năm ánh sáng.
Năm ánh sáng có phải là đơn vị thời gian không?
Không. Năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi được trong một năm, khoảng 9,5 nghìn tỷ km. Nó đo khoảng cách. Chữ năm chỉ cho biết cách định nghĩa quãng đường đó.
Sao Hoả cách Trái Đất bao nhiêu AU?
Không có một con số cố định. Sao Hoả cách Mặt Trời khoảng 1,5 AU, còn khoảng cách tới Trái Đất thay đổi liên tục theo vị trí của hai hành tinh trên quỹ đạo, lúc gần nhất và lúc xa nhất chênh nhau nhiều lần.