Một kilomet vuông bằng 100 hecta, và một hecta bằng 10.000 mét vuông, tức đúng bằng một hình vuông mỗi cạnh 100 mét. Như vậy một kilomet vuông bằng một triệu mét vuông, cỡ khoảng 140 sân bóng đá tiêu chuẩn đặt sát nhau.
Diện tích là chỗ mà trực giác về tiền tố hay đánh lừa người ta: kilomet chỉ gấp mét nghìn lần, nhưng kilomet vuông gấp mét vuông tới một triệu lần. Bài này đưa ra bảng đổi, cách hình dung bằng sân bóng và bằng chính bước chân của bạn, cách đổi sang sào, mẫu, công mà người làm ruộng vẫn dùng, và những câu tự hỏi khi đọc một con số diện tích trên tin rao hay tin dự án.
Bảng đổi bốn đơn vị diện tích hay gặp
Mẹo nhớ: mỗi đơn vị trong bảng là một hình vuông, và cạnh của hình vuông sau dài gấp mười lần cạnh hình vuông trước. Cạnh gấp mười thì diện tích gấp một trăm.
| Đơn vị | Bằng bao nhiêu m² | Là hình vuông cạnh | Gấp đơn vị trước |
|---|---|---|---|
| mét vuông (m²) | 1 | 1 m | |
| a (are) | 100 | 10 m | 100 lần |
| hecta (ha) | 10.000 | 100 m | 100 lần |
| kilomet vuông (km²) | 1.000.000 | 1.000 m | 100 lần |
Chữ "hecta" thật ra là tiền tố hecto (một trăm) ghép với đơn vị a: một hecta là một trăm a. Đơn vị a ngày nay ít dùng, nhưng biết nó thì hiểu vì sao hecta lại đúng bằng 10.000 m².
Từ bảng này, phép đổi giữa hecta và km² rất gọn: chia hecta cho 100 ra km², nhân km² với 100 ra hecta. 250 ha bằng 2,5 km²; 0,3 km² bằng 30 ha. Không cần đi vòng qua mét vuông.
Ký hiệu cũng cần viết đúng: hecta viết tắt là ha, chữ thường, không viết Ha hay HA. Kilomet vuông viết km², số 2 nhỏ phía trên; khi gõ không được số nhỏ thì nhiều người viết km2, đọc vẫn hiểu. Đừng viết "km" trơn khi đang nói diện tích, vì km là đơn vị chiều dài.
Bẫy triệu lần: vì sao diện tích không đổi như chiều dài
Ai đã quen "kilo là nghìn" rất dễ nghĩ 1 km² bằng 1.000 m². Sai, và sai tới nghìn lần. Lý do: một kilomet vuông là hình vuông mỗi cạnh 1.000 m, diện tích của nó là 1.000 nhân 1.000, bằng một triệu mét vuông. Tiền tố áp vào chiều dài, rồi chiều dài được nhân hai lần.
Quy tắc chung: đổi chiều dài gấp k lần thì diện tích gấp k nhân k lần. Mét sang xăng-ti-mét gấp 100 lần, nên mét vuông sang xăng-ti-mét vuông gấp 10.000 lần. Mét sang milimet gấp 1.000, nên mét vuông sang milimet vuông gấp một triệu.
Cách tự kiểm nhanh nhất là vẽ. Vẽ một hình vuông 1 km mỗi cạnh, chia mỗi cạnh làm 10 đoạn 100 m. Lưới ra 10 nhân 10, bằng 100 ô, mỗi ô là một hecta. Thấy ngay 1 km² bằng 100 ha, không cần nhớ.
Với thể tích, bẫy còn sâu hơn vì nhân ba lần. Phần thể tích được bàn riêng; ở đây chỉ cần nhớ: diện tích luôn đổi theo bình phương của tỉ lệ chiều dài.
Bẫy này có cả chiều ngược lại khi phóng to. Một bản vẽ phóng gấp đôi mỗi chiều thì diện tích trên giấy gấp bốn chứ không gấp đôi. Một mảnh vườn dài gấp đôi và rộng gấp đôi mảnh bên cạnh thì cần lượng phân, lượng hạt giống cỡ gấp bốn, không phải gấp đôi.
Hình dung bằng sân bóng đá
Một sân bóng đá tiêu chuẩn có kích thước khoảng 105 m nhân 68 m, tức khoảng 7.140 m². Lấy sân bóng làm thước, các đơn vị trên trở nên dễ cảm hơn nhiều. Các con số dưới đây đều là ước lượng làm tròn.
| Diện tích | Đổi ra m² | Khoảng bao nhiêu sân bóng |
|---|---|---|
| 1 ha | 10.000 m² | khoảng 1,4 sân |
| 10 ha | 100.000 m² | khoảng 14 sân |
| 50 ha | 500.000 m² | khoảng 70 sân |
| 1 km² | 1.000.000 m² | khoảng 140 sân |
| 10 km² | 10.000.000 m² | khoảng 1.400 sân |
Kiểm phép chia: 10.000 chia 7.140 ra khoảng 1,40; một triệu chia 7.140 ra khoảng 140. Phép tính này chỉ dùng phần sân trong vạch vôi; nếu tính cả khán đài và lối đi thì một khu sân vận động chiếm rộng hơn nhiều.
Sân bóng hợp làm thước vì ai cũng từng đứng trên hoặc nhìn thấy một sân thật. Với người ở thành phố, bạn có thể thay bằng một khu đất quen như sân trường của con, miễn là bạn biết kích thước gần đúng của nó.
Một lưu ý khi dùng thước sân bóng: đừng nhân lên quá xa. Nói một khu rộng "khoảng 70 sân bóng" thì người nghe còn hình dung được; nói một vùng "khoảng 1.400 sân bóng" thì con số đã quá lớn để mắt người tưởng tượng, lúc đó đổi sang km² và hình vuông cạnh bao nhiêu kilomet sẽ dễ cảm hơn.
Ví dụ đọc tin dự án 50 ha: từ con số đến hình dung
Tình huống giả định: chị Hương ở Lâm Đồng đọc tin về một khu nông nghiệp công nghệ cao rộng 50 ha gần nơi mình sống, và muốn hình dung nó lớn cỡ nào. Các bước:
- Đổi ra km²: 50 chia 100 bằng 0,5 km². Tức là nửa kilomet vuông.
- Đổi ra sân bóng: 500.000 m² chia 7.140 ra khoảng 70 sân. Một con số đã dễ cảm hơn hẳn.
- Giả sử khu đất gần vuông, tính cạnh bằng căn bậc hai: căn của 500.000 ra khoảng 707 m. Mỗi cạnh dài hơn bảy trăm mét một chút.
- Tính quãng đi bộ quanh khu: bốn cạnh, khoảng 2.828 m, tức gần 2,8 km. Đi bộ thong thả chừng nửa giờ.
- Đặt vào bối cảnh quen: chị Hương thử nhớ lại một quãng đường gần nhà dài khoảng 700 m, rồi hình dung một hình vuông có cạnh bằng quãng đó.
Từ một con số trừu tượng, năm bước biến nó thành "một khu vuông mỗi cạnh hơn bảy trăm mét, đi quanh mất khoảng nửa giờ". Thật ra khu đất thường không vuông, nhưng phép hình dung này đủ để biết tầm, và đó là điều cần trước khi đọc tiếp.
Vài mốc diện tích quen để so
Ngoài sân bóng, nên có thêm vài mốc ở các tầm khác nhau. Mỗi mốc dưới đây là một hình bạn tự dựng được, kích thước là số ví dụ làm tròn; thay bằng chỗ quen của bạn thì càng dễ nhớ.
| Tầm | Mốc ví dụ | Diện tích khoảng |
|---|---|---|
| vài m² | một chiếc chiếu đôi, cỡ 1,6 m nhân 2 m | khoảng 3,2 m² |
| vài chục m² | một phòng học cỡ 7 m nhân 9 m | khoảng 63 m² |
| vài trăm m² | một sân cầu lông đánh đôi, cỡ 13,4 m nhân 6,1 m, nhân thêm mấy sân | mỗi sân khoảng 82 m² |
| 1 ha | hình vuông cạnh 100 m, cỡ một đoạn phố ngắn mỗi chiều | 10.000 m² |
| 1 km² | hình vuông mỗi cạnh đi bộ chừng mười mấy phút | 1.000.000 m² |
Kiểm phép nhân: 1,6 nhân 2 bằng 3,2; 7 nhân 9 bằng 63; 13,4 nhân 6,1 khoảng 81,7. Phòng học và chiếu là ví dụ giả định, kích thước thật mỗi nơi mỗi khác; sân cầu lông có kích thước quy định nên dùng làm thước khá tin được.
Ích lợi của bậc thang mốc này là khi gặp một con số, bạn biết ngay nó thuộc tầm nào: một căn hộ 70 m² là cỡ một phòng học, một mảnh vườn 1.000 m² là cỡ mười hai sân cầu lông, một khu đất 3 ha là hơn bốn sân bóng.
Đổi sang sào, mẫu, công: cẩn thận theo vùng
Sào và mẫu ở Bắc Bộ. Một sào Bắc Bộ khoảng 360 m², một mẫu Bắc Bộ bằng 10 sào, khoảng 3.600 m². Như vậy một hecta khoảng 27,8 sào Bắc Bộ, hay gần 2,8 mẫu.
Sào ở Trung Bộ lớn hơn. Ở nhiều nơi miền Trung, một sào khoảng 500 m², nên một hecta bằng khoảng 20 sào. Cùng chữ "một sào" mà ở hai vùng lệch nhau gần 40%.
Công ở Nam Bộ có hai cỡ. Công thường được tính khoảng 1.000 m², tức 10 công bằng một hecta; nhưng có nơi dùng công lớn khoảng 1.296 m². Khi mua bán hay thuê đất, hỏi rõ "một công là bao nhiêu mét vuông" trước khi tính tiền.
Giấy tờ chính thức luôn dùng m² hoặc ha. Sào, mẫu, công là đơn vị dân gian, tiện để nói chuyện. Còn diện tích trên giấy tờ đất ghi bằng mét vuông. Khi so con số nói miệng với con số trên giấy, đổi tất cả ra m² trước.
Ghi lại cách quy đổi đã thống nhất. Nếu hai bên đã nói chuyện bằng sào hay công, hãy ghi rõ trên giấy viết tay "một công tính 1.000 m²" chẳng hạn. Một dòng ghi chú như vậy tránh được cãi nhau về sau, nhất là khi người đi đo và người trả tiền ở hai vùng khác nhau.
Tự đo, tự kiểm một con số diện tích
Không có thước dây vẫn ước lượng được diện tích một mảnh vườn hay một sân trường, đủ để biết con số người khác đưa ra có đúng tầm không. Cách làm và những câu tự hỏi:
- Đo bước chân của mình một lần: đi mười bước trên một đoạn đã biết độ dài, chia ra. Nhiều người lớn có bước khoảng 0,6 đến 0,8 m, nhưng hãy dùng số đo của chính bạn.
- Đếm bước dọc hai cạnh của mảnh đất, nhân với độ dài một bước, rồi nhân hai cạnh với nhau. Ví dụ 40 bước và 25 bước, mỗi bước 0,7 m: 28 m nhân 17,5 m ra khoảng 490 m².
- Hỏi: con số người ta đưa ra là m² hay ha? Tin rao "đất vườn 2.000" mà không ghi đơn vị thì phải hỏi lại. 2.000 m² là 0,2 ha; 2.000 ha là 20 km², chênh nhau mười nghìn lần.
- Hỏi: con số có hợp với thứ được tả không? Một "lô đất phố 5 ha" là chuyện lạ; một "trang trại 5.000 m²" thì bình thường.
- Khi đọc tin về diện tích rừng, đất trồng hay khu công nghiệp ở tầm cả tỉnh, cả nước, đừng dựa vào con số đã được dẫn lại nhiều lần. Tra nguồn chính thức để biết số gốc và đơn vị gốc.
Phép ước lượng bằng bước chân có thể lệch vài phần trăm, nhưng đủ để bắt được lỗi lệch cả trăm, cả nghìn lần, loại lỗi hay gặp nhất khi người viết nhầm đơn vị.
Câu hỏi thường gặp
1 hecta bằng bao nhiêu mét vuông?
Một hecta bằng 10.000 mét vuông, đúng bằng diện tích một hình vuông mỗi cạnh 100 m. Hình dung gần đúng thì cỡ một sân bóng đá tiêu chuẩn rưỡi, chính xác hơn là khoảng 1,4 sân.
1 km² bằng bao nhiêu m²?
Một kilomet vuông bằng một triệu mét vuông, vì nó là hình vuông cạnh 1.000 m và 1.000 nhân 1.000 bằng một triệu. Đổi ra hecta thì 1 km² bằng 100 ha.
Vì sao 1 km² không bằng 1.000 m²?
Vì tiền tố kilo chỉ áp vào chiều dài. Diện tích là chiều dài nhân chiều rộng, nên gấp nghìn lần ở mỗi chiều thành gấp một triệu lần ở diện tích. Đây là lỗi đổi đơn vị diện tích phổ biến nhất.
1 hecta bằng bao nhiêu sào?
Còn tuỳ vùng. Với sào Bắc Bộ khoảng 360 m², một hecta khoảng 27,8 sào. Với sào Trung Bộ khoảng 500 m², một hecta khoảng 20 sào. Khi giao dịch, hỏi rõ một sào là bao nhiêu mét vuông.
Một sân bóng đá rộng bao nhiêu hecta?
Sân tiêu chuẩn khoảng 105 m nhân 68 m, tức khoảng 7.140 m², bằng khoảng 0,71 hecta. Kích thước sân thật có thể khác một chút, nên dùng sân bóng làm thước để hình dung, không dùng để tính chính xác.
Có cách nào ước lượng diện tích mảnh đất khi không có thước?
Có. Đo độ dài bước chân của mình trên một đoạn đã biết, rồi đếm bước dọc hai cạnh mảnh đất, đổi ra mét và nhân với nhau. Kết quả lệch vài phần trăm nhưng đủ để kiểm con số người khác đưa ra có đúng tầm không.