Cần chính xác khi sai lệch nhỏ cũng gây hậu quả lớn hoặc không làm lại được (cắt vải, khoan tường, chuyển khoản, đong thuốc); ước lượng là đủ khi sai lệch được bù dễ dàng và việc đo kỹ tốn công hơn cái lợi nó mang lại (mua sơn, đi chợ, hẹn giờ có dự phòng). Câu hỏi quyết định không phải là "đo được chính xác không" mà là "sai thì mất gì".
Tình huống giả định: chị Hoa ở Huế sửa sang lại căn nhà, trong một tuần phải làm cả chục việc dính đến con số, từ may rèm, mua sơn, khoan kệ đến đặt xe ra ga. Bài đi qua câu hỏi gốc, bảng phân loại tình huống, bốn câu hỏi giúp chị quyết định, nguyên tắc đo hai lần cắt một lần, cái giá của việc chính xác thừa, thói quen ước lượng trước khi tính, và những lỗi hay gặp.
Câu hỏi quyết định: sai thì mất gì
Chị Hoa đo cửa sổ để may rèm. Nếu chị đo thiếu 5 cm, tấm rèm hở một khe ánh sáng, phải may lại, mất cả tiền vải lẫn tiền công. Nếu chị mua sơn và ước thiếu nửa lít, chị chạy ra cửa hàng mua thêm, mất hai mươi phút. Cả hai đều là sai lệch nhỏ, nhưng cái giá rất khác nhau.
Đó là lý do người ta không thể có một quy tắc chung kiểu "luôn đo chính xác" hay "ước lượng là đủ". Mức chính xác cần thiết phụ thuộc vào hậu quả của việc sai, không phụ thuộc vào con số lớn hay nhỏ, việc to hay việc nhỏ. Một phép tính tiền vài trăm nghìn khi chuyển khoản phải đúng đến từng đồng; một ước lượng diện tích vài trăm mét vuông để mua phân bón lại có thể lệch cả chục phần trăm mà chẳng sao.
Khi đứng trước một con số cần xác định, chị Hoa tập thói quen hỏi trước tiên: nếu mình sai một chút về phía thiếu thì sao, về phía thừa thì sao? Nhiều khi một phía thì vô hại, phía kia mới nguy hiểm. Mua sơn thừa nửa lít chỉ phí một ít; may rèm thừa 5 cm thì gấp mép lại được, thiếu 5 cm mới là hỏng. Biết phía nguy hiểm, bạn biết nên ước lượng nghiêng về đâu.
Bảng phân loại: mười việc trong một tuần sửa nhà
Bảng dưới là các việc chị Hoa gặp, xếp theo mức chính xác cần thiết. Cột cuối là cách làm hợp lý cho từng việc.
| Việc | Sai thì mất gì | Làm lại được không | Cách làm hợp lý |
|---|---|---|---|
| Đo cửa sổ may rèm | tiền vải và công may | khó | đo chính xác đến xăng-ti-mét, đo hai lần |
| Khoan lỗ treo kệ | lỗ thừa trên tường | để lại vết | đánh dấu bằng thước và ni-vô, kiểm trước khi khoan |
| Chuyển khoản tiền thợ | tiền đi sai | rất khó | chính xác tuyệt đối, đọc lại từng chữ số |
| Đong thuốc cho trẻ | sức khoẻ của trẻ | không | không ước lượng, dùng dụng cụ đong kèm theo và làm theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ |
| Mua sơn tường | một chuyến ra cửa hàng | dễ | ước lượng diện tích, mua dư một ít |
| Mua gạch lát nền | thiếu gạch cùng lô màu | khá khó | đo tương đối kỹ, cộng phần hao hụt |
| Đặt xe ra ga tàu | lỡ tàu | tốn kém | ước lượng thời gian, dự phòng theo trường hợp chậm |
| Pha nước sơn lót theo tỉ lệ | màng sơn kém bền | phải sơn lại | đong theo hướng dẫn trên thùng |
| Dự trù chi tiêu sửa nhà | thiếu tiền giữa chừng | được, nhưng phiền | ước lượng bằng khoảng, chuẩn bị theo cận trên |
| Ước diện tích sân để mua cỏ | thiếu vài tấm cỏ | dễ | bước chân ước lượng là đủ |
Đọc theo cột "làm lại được không" sẽ thấy quy luật: việc nào khó làm lại thì đòi chính xác, việc nào dễ bù thì ước lượng là đủ. Điều này đúng ngay cả khi con số trong việc dễ làm lại lớn hơn nhiều.
Bốn câu hỏi để quyết định mức chính xác
Khi gặp một việc mới chưa có trong bảng, chị Hoa chạy qua bốn câu hỏi theo thứ tự:
- Sai thì mất gì, và mất ở phía nào (thiếu hay thừa)? Nếu không mất gì đáng kể, dừng ở đây: ước lượng là đủ.
- Có làm lại hoặc bù được không, tốn bao nhiêu? Việc không làm lại được (cắt, khoan, chuyển tiền, đong thuốc) luôn đòi chính xác.
- Sai lệch bao nhiêu thì kết quả thay đổi? Rèm lệch 1 cm vẫn treo được, lệch 5 cm thì hở. Đo đến mức nhỏ hơn ngưỡng đó là đủ, không cần hơn.
- Ai dùng con số sau mình? Nếu con số được người khác dùng để tính tiếp, như thợ may cắt vải theo số chị đưa, thì ghi rõ con số là đo hay ước, chính xác đến đâu.
Câu thứ ba hay bị bỏ qua nhưng tiết kiệm nhiều công nhất. Nó cho bạn một mức dừng cụ thể: rèm cửa cần chính xác đến xăng-ti-mét, không cần đến milimét. Biết mức dừng, bạn không phí thời gian đo quá kỹ cũng không đo quá sơ sài. Một con số chính xác hơn mức ngưỡng không làm kết quả tốt hơn, chỉ làm việc chậm lại.
Đo hai lần, cắt một lần: chỗ không có đường lùi
Thợ may, thợ mộc, thợ kính đều có câu tương tự: đo hai lần, cắt một lần. Lý do rất thực tế: đo thêm một lần mất một phút, cắt sai một lần mất cả tấm vật liệu. Với việc không làm lại được, chi phí kiểm tra luôn rẻ hơn chi phí sửa sai.
Chị Hoa áp dụng nguyên tắc này theo cách của mình. Lần đo thứ nhất, chị ghi số. Lần đo thứ hai, chị đo ở một vị trí khác trên khung cửa (trên, giữa, dưới), vì khung cửa nhà cũ ít khi vuông vức tuyệt đối. Ba số đo chiều rộng là 142, 143 và 141 cm, chị lấy số lớn nhất để rèm không hở. Nếu hai lần đo lệch nhau nhiều hơn mức chị chấp nhận, ví dụ hơn 1 cm, chị đo lần thứ ba để tìm xem lần nào sai.
Một điều nữa: lần đo thứ hai nên do người khác làm hoặc làm theo cách khác, ví dụ đo từ đầu kia của khung. Nếu bạn đo hai lần y hệt nhau, bạn dễ lặp lại đúng cái lỗi của lần đầu, như đặt sai điểm 0 của thước. Hai cách đo độc lập cho cùng một kết quả thì mới đáng tin.
Cái giá của chính xác thừa
Ngược lại với đo sơ sài là đo quá kỹ ở chỗ không cần. Chị Hoa định đo sân sau bằng thước dây đến từng xăng-ti-mét để mua cỏ trồng, mất gần một tiếng vì sân có nhiều góc lượn. Trong khi đó, cỏ bán theo tấm, mỗi tấm che khoảng nửa mét vuông, và người bán khuyên mua dư một chút. Bước chân đo trong năm phút cho ra con số đủ dùng.
Chính xác thừa có ba cái giá. Thứ nhất là thời gian và công sức, như ví dụ trên. Thứ hai là cảm giác chắc chắn giả: một con số nhiều chữ số khiến người nghe tin nó hơn mức đáng tin, trong khi mép sân thật ra không rõ ràng đến thế. Thứ ba là chậm quyết định: chờ con số chính xác trong khi một ước lượng đã đủ để hành động.
Dấu hiệu bạn đang chính xác thừa: kết quả sau cùng được làm tròn mạnh, như số tấm cỏ hay số thùng sơn, trong khi đầu vào bạn đo rất kỹ. Nếu con số cuối là "khoảng 3 thùng" thì không có lý do gì để diện tích tường được đo đến phần trăm mét vuông. Mức chính xác của đầu vào nên tương xứng với mức chính xác mà quyết định thực sự cần.
Ước lượng trước, tính chính xác sau
Ước lượng là lưới an toàn cho phép tính chính xác. Trước khi bấm máy tính số tiền công thợ, chị Hoa nhẩm: khoảng 4 ngày công, mỗi ngày vài trăm nghìn đồng (số ví dụ), tổng cỡ một đến hai triệu. Khi máy tính ra một con số hàng chục triệu, chị biết ngay mình gõ thừa một số 0.
Ước lượng bắt được lỗi lớn, tính chính xác bắt được lỗi nhỏ. Hai việc không thay thế nhau. Chỉ ước lượng thì bỏ sót chênh lệch vài chục nghìn; chỉ tính chính xác thì một lần gõ nhầm hàng có thể lọt qua mà không ai để ý.
Ước lượng giúp biết có nên tính kỹ không. Nếu ước lượng cho thấy hai phương án chênh nhau rất xa, bạn đã có câu trả lời, không cần tính chính xác. Chỉ khi hai phương án sát nhau mới cần đến con số kỹ.
Thói quen nên giữ: trước mọi phép tính tiền hoặc vật liệu, nói thành lời một con số ước lượng thô, rồi mới tính. So kết quả với con số đó. Lệch hơn hai ba lần là phải kiểm lại.
Những lỗi hay gặp khi chọn mức chính xác
Sau tuần sửa nhà, chị Hoa ghi lại những chỗ mình và người xung quanh hay nhầm, kèm cách tránh:
- Áp một mức chính xác cho mọi việc, hoặc đo kỹ hết, hoặc ước chừng hết. Cách tránh: hỏi câu "sai thì mất gì" cho từng việc.
- Ước lượng ở việc không làm lại được, như ước chừng chiều dài vải trước khi cắt. Cách tránh: việc nào có kéo, có mũi khoan, có nút chuyển tiền thì đo hoặc kiểm hai lần.
- Chỉ nghĩ đến một phía của sai số. Cách tránh: hỏi cả thiếu thì sao, thừa thì sao, rồi nghiêng ước lượng về phía an toàn.
- Đưa con số ước lượng cho người khác mà không nói đó là ước lượng. Cách tránh: luôn kèm chữ "khoảng" hoặc một khoảng.
- Tự ước lượng ở những việc dính đến sức khoẻ, như liều thuốc. Cách tránh: không ước lượng, dùng dụng cụ đong kèm theo và hỏi người có chuyên môn.
Lỗi thứ tư gây nhiều rắc rối nhất trong làm việc nhóm: một con số ước chừng đi qua hai ba người, mất chữ "khoảng" ở đâu đó, đến tay người cuối thì trở thành con số chắc chắn và được dùng để cắt, khoan hoặc đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một việc cần đo chính xác hay chỉ cần ước lượng?
Hỏi sai thì mất gì và có làm lại được không. Việc không làm lại được như cắt vải, khoan tường, chuyển tiền hay đong thuốc thì cần chính xác. Việc dễ bù như mua sơn, mua cỏ thì ước lượng kèm một phần dư là đủ.
Đo hai lần cắt một lần có ý nghĩa gì?
Là kiểm tra lại số đo trước khi làm việc không đảo ngược được. Đo thêm một lần chỉ mất một phút, còn cắt sai mất cả tấm vật liệu. Lần đo thứ hai nên đo ở vị trí khác hoặc bằng cách khác để không lặp lại cùng một lỗi.
Đo quá chính xác có hại gì không?
Có ba cái giá: tốn thời gian, tạo cảm giác chắc chắn giả và làm chậm quyết định. Nếu kết quả cuối được làm tròn thành vài thùng sơn hay vài tấm cỏ thì không cần đo đầu vào đến từng xăng-ti-mét.
Vì sao nên ước lượng trước khi tính chính xác?
Vì con số ước lượng giúp bắt những lỗi lớn như gõ thừa một số 0 hay nhầm hàng. Nếu kết quả máy tính lệch hai ba lần so với con số nhẩm trước đó, gần như chắc chắn đã có chỗ gõ hoặc đặt phép tính sai.
Có nên ước lượng liều thuốc cho trẻ không?
Không. Thuốc là việc không làm lại được và ảnh hưởng tới sức khoẻ, nên phải dùng dụng cụ đong đi kèm và làm theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, không dùng thìa ăn cơm hay ước chừng bằng mắt.
Mức chính xác bao nhiêu là đủ cho một việc?
Đủ khi nhỏ hơn ngưỡng làm kết quả thay đổi. Rèm cửa lệch 1 cm vẫn treo được, lệch 5 cm thì hở, nên đo đến xăng-ti-mét là đủ. Chính xác hơn ngưỡng đó không làm kết quả tốt hơn.