Làm tròn từng bước giữa chừng khiến sai số của mỗi lần làm tròn đi theo phép tính và dồn vào kết quả cuối, có khi phình to ra; quy tắc an toàn là giữ thêm một, hai chữ số so với mức cần trong suốt quá trình tính, chỉ làm tròn một lần ở bước cuối. Làm tròn sớm càng hại khi phép tính có bình phương, có chia cho số nhỏ, hoặc phải đổi đơn vị qua nhiều bước.
Tình huống giả định: Hà, học sinh lớp 11 ở Nghệ An, giúp bố tính tốc độ trung bình của một chuyến xe và diện tích một bồn hoa tròn trước sân để mua đất trồng. Lần nào Hà và bố cũng ra hai kết quả khác nhau, dù cả hai đều tính "đúng". Bài đi qua hai ví dụ đó, lý do làm tròn sớm gây hại, quy tắc giữ chữ số, mẹo đổi đơn vị, những lúc làm tròn giữa chừng là chấp nhận được, và cách tự kiểm.
Ví dụ tốc độ trung bình: hai người cùng tính, hai kết quả
Chuyến xe đi 47 km trong 1 giờ 25 phút (số giả định). Bố Hà đổi 25 phút ra giờ, làm tròn ngay rồi mới chia; Hà giữ nguyên phân số đến cuối. Bảng so các cách làm:
| Cách đổi thời gian | Thời gian dùng để chia | Tốc độ tính ra | Lệch so với cách giữ nguyên |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên 85 phút, tính 47 : 85 × 60 | 85 phút | khoảng 33,18 km/h | 0 |
| Đổi ra 1,42 giờ (làm tròn hai chữ số thập phân) | 1,42 giờ | khoảng 33,10 km/h | thấp hơn khoảng 0,08 |
| Đổi ra 1,4 giờ (làm tròn một chữ số thập phân) | 1,4 giờ | khoảng 33,57 km/h | cao hơn khoảng 0,39 |
Ở ví dụ này, chênh lệch dưới nửa ki-lô-mét một giờ, không ảnh hưởng gì đến chuyến đi, và chính vì nó nhỏ nên ít ai để ý. Nhưng nó cho thấy cơ chế: 25 phút bằng 0,41666 giờ, làm tròn xuống 0,4 là bớt đi gần 1 phút, rồi phép chia biến phút thiếu đó thành tốc độ thừa. Mẹo của Hà là tính luôn bằng phút: 47 chia 85 rồi nhân 60, không cần đổi ra giờ thập phân, nên không có bước làm tròn nào ở giữa. Bố Hà không sai quy tắc làm tròn nào cả; ông chỉ làm tròn ở sai chỗ, trước một phép chia.
Vì sao làm tròn giữa chừng gây hại
Mỗi lần làm tròn là chấp nhận một sai lệch nhỏ, tối đa nửa đơn vị của hàng làm tròn. Nếu bạn làm tròn một lần ở cuối, kết quả chỉ mang đúng một sai lệch đó. Nếu bạn làm tròn ở mỗi bước, mỗi bước thêm một sai lệch, và các bước sau tiếp tục nhân, chia, bình phương chúng.
Bồn hoa tròn trước sân nhà Hà có bán kính đo được 2,35 m. Bố Hà làm tròn bán kính thành 2,4 m "cho dễ tính". Bán kính chỉ lệch 0,05 m, khoảng 2,1 phần trăm. Nhưng diện tích hình tròn tỉ lệ với bình phương bán kính, nên sai lệch phần trăm gần như nhân đôi: diện tích tính ra lệch khoảng 4,3 phần trăm. Phép bình phương đã phóng to sai số làm tròn.
Phép chia cho số nhỏ còn phóng to mạnh hơn. Nếu một bước nào đó cho ra số nhỏ như 0,04 và bạn làm tròn thành 0,0 hoặc 0,1, phép chia tiếp theo sẽ ra kết quả vô nghĩa hoặc lệch gấp đôi. Quy luật chung: làm tròn sớm càng nguy hiểm khi các bước sau càng "nhạy", tức là khi một thay đổi nhỏ ở đầu vào làm kết quả đổi nhiều. Với bồn hoa, 0,75 m² chênh lệch nghĩa là mua thừa vài bao đất; với một tấm kính cắt theo số đó thì là cắt hỏng.
Làm tròn số pi và làm tròn bán kính: cái nào hại hơn
Hà thử tính diện tích bồn hoa bán kính 2,35 m theo nhiều cách để thấy chỗ nào làm tròn thì hại. Kết quả làm tròn đến hai chữ số thập phân:
| Cách tính | Diện tích | Lệch so với cách đủ chữ số |
|---|---|---|
| Pi theo máy tính, bán kính 2,35 m | khoảng 17,35 m² | 0 |
| Pi lấy 3,14, bán kính 2,35 m | khoảng 17,34 m² | dưới 0,1 phần trăm |
| Pi lấy 3, bán kính 2,35 m | khoảng 16,57 m² | thấp hơn khoảng 4,5 phần trăm |
| Pi theo máy tính, bán kính làm tròn 2,4 m | khoảng 18,10 m² | cao hơn khoảng 4,3 phần trăm |
| Pi theo máy tính, bán kính làm tròn 2 m | khoảng 12,57 m² | thấp hơn khoảng 28 phần trăm |
Bài học từ bảng: lấy pi bằng 3,14 gần như vô hại, vì 3,14 đã giữ ba chữ số có nghĩa, nhiều hơn mức cần. Làm tròn bán kính mới là chỗ gây hại, vì bán kính chỉ có ba chữ số có nghĩa mà lại bị bình phương. Khi phải chọn chỗ nào được làm tròn, hãy làm tròn hằng số đã biết rõ, đừng làm tròn số đo của bạn.
Quy tắc giữ chữ số qua các bước tính
Hà ghi lại quy tắc bốn bước, dùng cho mọi bài tính có từ hai bước trở lên:
- Xác định kết quả cuối cần chính xác đến đâu, ví dụ ba chữ số có nghĩa hoặc đến hàng phần mười.
- Trong suốt các bước trung gian, giữ thêm ít nhất một đến hai chữ số so với mức đó. Dùng máy tính thì cứ để máy giữ nguyên, dùng phím nhớ hoặc kết quả trước thay vì chép tay một số đã làm tròn.
- Nếu phép tính có thể giữ dạng phân số (85/60 giờ, 1/3), giữ phân số đến cuối hoặc đổi đơn vị để tránh số thập phân vô hạn.
- Chỉ làm tròn một lần ở bước cuối, theo đúng mức đã xác định ở bước một.
Bước hai không có nghĩa là chép mười chữ số vào vở. Ghi ra giấy thì có thể ghi gọn, nhưng con số đưa vào bước tính tiếp phải là số đầy đủ trong máy, không phải số đã chép gọn. Đây là lỗi hay gặp khi làm bài trên giấy: bạn ghi 1,42 vào vở, rồi gõ lại 1,42 vào máy ở bước sau, vô tình làm tròn sớm mà không để ý. Cách chữa đơn giản: viết phép tính dài thành một dòng biểu thức hoàn chỉnh, rồi mới bấm máy một lần, thay vì bấm từng đoạn và chép kết quả từng đoạn ra giấy. Viết như vậy còn giúp người khác đọc lại và kiểm được cách bạn tính.
Đổi đơn vị nhiều bước: điểm làm tròn sớm hay ẩn nấp
Bố Hà muốn biết tốc độ chuyến xe tính ra mét mỗi giây. Cách làm phổ biến là chia số km/h cho 3,6. Nếu lấy kết quả đã làm tròn 33,57 km/h (từ cách đổi 1,4 giờ) rồi chia 3,6, được khoảng 9,33 m/s. Nếu lấy kết quả đủ chữ số khoảng 33,18 km/h, được khoảng 9,22 m/s. Hai lần làm tròn chồng lên nhau đã đẩy kết quả lệch thêm.
Đổi đơn vị qua nhiều bước là nơi làm tròn sớm ẩn nấp kỹ nhất, vì mỗi bước trông như một việc riêng, xong thì ghi lại cho gọn. Giờ ra phút, phút ra giây, ki-lô-mét ra mét, mỗi lần chép gọn một chút. Cách tránh là gom tất cả hệ số đổi đơn vị vào một phép tính: 47 km nhân 1.000 chia 85 phút nhân 60 giây, ra mét chia giây trong một lần bấm máy, khoảng 9,22 m/s.
Một mẹo khác: chọn đơn vị trung gian cho tròn. Với thời gian, phút và giây thường tròn hơn giờ thập phân. Với khối lượng, gam tròn hơn ki-lô-gam khi vật nhỏ. Đơn vị tròn giúp bạn không phải tạo ra số thập phân vô hạn ở giữa chừng, nên không có gì để làm tròn sớm. Với tiền, tính bằng đồng thay vì nghìn đồng khi có số lẻ cũng là cùng một ý.
Khi nào làm tròn giữa chừng là chấp nhận được
Khi chỉ cần ước lượng thô. Ước lượng kiểu Fermi, như đoán số chai nước cả trường uống một tuần, cố ý làm tròn mạnh ở mọi bước để nhẩm nhanh. Sai số làm tròn ở đây nhỏ so với sai số của chính các giả định, nên không đáng lo.
Khi đề bài hoặc quy định yêu cầu. Một số bài thi, biểu mẫu hay quy trình nghề nghiệp yêu cầu làm tròn ở bước trung gian theo cách cụ thể. Khi đó làm theo yêu cầu, vì mục đích là để mọi người ra cùng một con số.
Khi số hạng làm tròn rất nhỏ so với tổng. Cộng 2.000 với 0,347 rồi làm tròn 0,347 thành 0,35 không thay đổi gì đáng kể. Chỉ cần cẩn thận với nhân, chia, bình phương và trừ hai số gần nhau, vì ở đó một sai lệch nhỏ có thể lớn lên nhiều lần.
Câu tự hỏi: các bước sau có nhạy với con số này không? Nếu bước sau là bình phương, chia cho số nhỏ hoặc trừ một số gần bằng nó, đừng làm tròn.
Tự kiểm: tính lại theo cách thứ hai
Hà có năm cách kiểm nhanh, mỗi cách mất chưa đến một phút:
- Tính lại toàn bộ trong một lần bấm máy, không chép số trung gian. So với kết quả làm từng bước.
- Tính theo đơn vị khác, ví dụ phút thay vì giờ, rồi đổi kết quả cuối. Hai cách phải ra gần như nhau.
- Nhẩm ước lượng thô trước: 47 km trong khoảng một tiếng rưỡi là khoảng 30 km/h. Kết quả 33 km/h hợp lý; ra 3,3 hay 330 là có lỗi.
- Nếu hai cách lệch nhau, tìm bước nào có bình phương, có chia số nhỏ, hoặc có số chép gọn. Lỗi thường nằm ở đó.
- Kiểm số chữ số cuối cùng: kết quả không nên có nhiều chữ số có nghĩa hơn số đo kém nhất ở đầu vào.
Cách kiểm thứ nhất là cách bắt được nhiều lỗi làm tròn sớm nhất, vì nó loại bỏ mọi lần chép tay. Nếu hai kết quả lệch ở chữ số cuối thì chấp nhận được; lệch từ chữ số thứ hai, thứ ba trở lên thì có một bước làm tròn đáng kể cần xem lại. Với bài của bố Hà, hai cách cho 33,57 và 33,18, lệch ngay từ chữ số thứ ba, đủ để biết có một bước đổi giờ đã bị làm tròn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm tròn kết quả ở từng bước tính không?
Không nên, trừ khi đề bài yêu cầu. Làm tròn ở từng bước khiến sai số dồn vào kết quả cuối. Giữ thêm một đến hai chữ số qua các bước trung gian và chỉ làm tròn một lần ở cuối.
Lấy số pi bằng 3,14 có làm sai kết quả nhiều không?
Với phần lớn bài toán phổ thông thì không, vì 3,14 đã đủ ba chữ số có nghĩa. Ở ví dụ bồn hoa bán kính 2,35 m, dùng 3,14 chỉ lệch dưới 0,1 phần trăm. Lấy pi bằng 3 thì lệch khoảng 4,5 phần trăm.
Vì sao làm tròn bán kính lại hại hơn làm tròn pi?
Vì bán kính bị bình phương trong công thức diện tích, nên sai số phần trăm của nó gần như nhân đôi. Làm tròn 2,35 m thành 2,4 m chỉ lệch khoảng 2 phần trăm nhưng diện tích lệch khoảng 4,3 phần trăm.
Đổi 1 giờ 25 phút ra giờ thế nào cho khỏi sai?
25 phút bằng 25 chia 60 giờ, khoảng 0,4167 giờ. Thay vì làm tròn, bạn có thể tính bằng phút: lấy quãng đường chia 85 phút rồi nhân 60 để ra ki-lô-mét mỗi giờ, không cần bước đổi nào ở giữa.
Khi nào làm tròn giữa chừng là chấp nhận được?
Khi chỉ cần ước lượng thô, khi đề bài hay quy định yêu cầu, hoặc khi số bị làm tròn rất nhỏ so với tổng trong phép cộng. Cẩn thận với phép nhân, chia, bình phương và trừ hai số gần nhau.
Làm sao biết mình đã làm tròn sớm?
Tính lại toàn bộ trong một lần bấm máy hoặc theo đơn vị khác rồi so với kết quả cũ. Nếu lệch từ chữ số thứ hai, thứ ba trở lên, có một bước làm tròn giữa chừng cần xem lại.