Một mili giây là một phần nghìn giây, một micro giây là một phần triệu giây, một nano giây là một phần tỷ giây; trong những khoảng đó ánh sáng đi được lần lượt khoảng 300 km, khoảng 300 m và khoảng 30 cm. Dùng quãng đường ánh sáng làm thước là cách nhanh nhất để cảm những khoảng thời gian ngắn đến mức đồng hồ thường không hiện.
Thời gian rất ngắn có mặt khắp nơi: màn hình điện thoại vẽ lại mỗi vài mili giây, máy ảnh mở màn trập vài trăm micro giây, bộ xử lý chạy mỗi nhịp chưa tới một nano giây. Bài này đặt các khoảng đó lên cùng một chiếc thang, chỉ cách tự đo thời gian phản xạ của mình bằng một cây thước, và cách đọc các thông số Hz, ms trên thiết bị cho đúng.
Thang thời gian ngắn và quãng đường ánh sáng
Tốc độ ánh sáng trong chân không khoảng 300.000 km mỗi giây. Nhân với từng khoảng thời gian là ra cột cuối. Mỗi dòng ngắn hơn dòng trên 1.000 lần, nên quãng đường cũng ngắn đi 1.000 lần.
| Khoảng thời gian | Bằng bao nhiêu giây | Ánh sáng đi được khoảng |
|---|---|---|
| 1 giây | 1 | 300.000 km, hơn bảy vòng quanh Trái Đất |
| 1 mili giây (ms) | một phần nghìn | 300 km |
| 1 micro giây (µs) | một phần triệu | 300 m |
| 1 nano giây (ns) | một phần tỷ | 30 cm, cỡ một cây thước kẻ dài |
| 1 pico giây (ps) | một phần nghìn tỷ | 0,3 mm |
Kiểm dòng nano giây: 300.000 km bằng 3 × 10 mũ 8 mét, nhân 10 mũ âm 9 giây ra 0,3 m, tức 30 cm. Kiểm dòng đầu: chu vi Trái Đất khoảng 2 nhân 3,14 nhân 6.400, chừng 40.000 km; 300.000 chia 40.000 ra 7,5 vòng.
Hình ảnh đáng nhớ nhất là dòng nano giây. Grace Hopper, một nhà khoa học máy tính, từng phát cho người nghe những đoạn dây dài khoảng 30 cm và gọi đó là "một nano giây": quãng đường xa nhất một tín hiệu có thể đi trong khoảng thời gian ấy. Cầm một cây thước 30 cm lên, bạn đang cầm một nano giây.
Mili giây trong đời thường
Màn hình vẽ lại mỗi vài mili giây. Màn hình 60 Hz vẽ lại 60 lần mỗi giây, mỗi khung kéo dài 1 chia 60, khoảng 16,7 ms. Màn hình 120 Hz thì mỗi khung khoảng 8,3 ms. Chênh nhau vài mili giây mà mắt nhiều người vẫn nhận ra chuyển động mượt hơn.
Chớp mắt dài cỡ một trăm đến vài trăm mili giây. Một cái chớp mắt thường kéo dài khoảng 0,1 đến 0,4 giây, tức 100 đến 400 ms. Trong một cái chớp mắt, màn hình 60 Hz đã vẽ lại từ sáu đến hơn hai chục khung.
Độ trễ mạng tính bằng mili giây. Con số "ping 30 ms" trong trò chơi trực tuyến là thời gian một gói tin đi tới máy chủ và quay về. Tín hiệu trong cáp quang chạy chậm hơn trong chân không, chỉ khoảng hai phần ba tốc độ ánh sáng, tức khoảng 200 km mỗi mili giây. Với máy chủ cách đường cáp 1.000 km (ví dụ), riêng chuyện đi về đã tốn tối thiểu khoảng 10 ms; thời gian còn lại là do các thiết bị trung chuyển.
Phản xạ của người tính bằng hàng trăm mili giây. Từ lúc mắt thấy tín hiệu đến lúc tay bấm nút, người lớn thường mất cỡ vài trăm mili giây. Vì vậy trong trò chơi, chênh lệch vài mili giây độ trễ mạng nhỏ hơn nhiều so với chênh lệch phản xạ giữa người với người.
Tự đo thời gian phản xạ bằng một cây thước
Trò này cần một cây thước dài 30 cm và hai người. Một người giữ đầu thước thẳng đứng, người kia đặt ngón cái và ngón trỏ mở hờ ngang vạch 0. Người giữ thả tay bất ngờ, người kia kẹp lại càng nhanh càng tốt. Đọc vạch tại chỗ ngón tay kẹp được rồi tra bảng. Thời gian tính theo công thức rơi tự do, gia tốc trọng trường khoảng 9,8 m/s², bỏ qua sức cản không khí.
| Thước rơi được | Thời gian khoảng |
|---|---|
| 5 cm | 0,10 giây, tức khoảng 100 ms |
| 10 cm | 0,14 giây |
| 15 cm | 0,18 giây |
| 20 cm | 0,20 giây |
| 25 cm | 0,23 giây |
| 30 cm | 0,25 giây |
Công thức: thời gian bằng căn bậc hai của (2 nhân quãng rơi chia 9,8), quãng rơi tính bằng mét. Ví dụ 20 cm: 2 nhân 0,2 chia 9,8 ra khoảng 0,041, căn bậc hai ra khoảng 0,20 giây.
Tình huống giả định: hai anh em ở Huế chơi trò này sau giờ học. Mỗi người thử năm lần, ghi lại vạch rồi xem kết quả dao động thế nào. Đây là trò khám phá chứ không phải cuộc thi: không so ai nhanh hơn, chỉ hỏi "lần nào mình nhanh hơn, vì sao" (tập trung hơn, ngồi thẳng hơn, hay đoán được lúc thả). Điểm hay của trò là trẻ tự thấy được khoảng 0,2 giây trông như thế nào, thứ mà đồng hồ treo tường không cho thấy.
Micro giây và nano giây: ở đâu quanh ta
Màn trập máy ảnh. Tốc độ màn trập 1/8000 giây bằng 125 micro giây. Trong khoảng đó, ánh sáng đi khoảng 37,5 km, nhưng một chiếc xe máy chạy 40 km/giờ chỉ đi được khoảng 1,4 mm. Đó là lý do ảnh chụp ở tốc độ này "đóng băng" được chuyển động.
Nhịp của bộ xử lý. Chip chạy ở 3 GHz có 3 tỷ nhịp mỗi giây, mỗi nhịp khoảng 0,33 nano giây. Trong một nhịp, ánh sáng chỉ đi được khoảng 10 cm. Tín hiệu điện trong mạch còn chậm hơn thế, nên khoảng cách giữa các bộ phận trong máy tính phải tính bằng xăng-ti-mét chứ không thể tuỳ ý.
Tần số và chu kỳ là nghịch đảo. Quy tắc chung: chu kỳ bằng 1 chia tần số. 1 kHz ứng với 1 ms, 1 MHz ứng với 1 µs, 1 GHz ứng với 1 ns. Tần số tăng một nấc tiền tố thì chu kỳ giảm một nấc.
Đồng hồ trong điện thoại không đo được những khoảng này. Bấm giờ bằng tay chỉ tin được đến cỡ một phần mười giây, vì phản xạ của người bấm. Những khoảng micro giây, nano giây chỉ đo được bằng thiết bị điện tử chuyên dụng.
Tia chớp và tiếng sấm: khi ánh sáng coi như tức thời
Có một chỗ trong đời thường mà bậc thang thời gian ngắn cho ra một mẹo dùng được ngay: ước lượng khoảng cách tới chỗ sét đánh. Ánh sáng đi 1 km chỉ mất khoảng 3,3 micro giây, ngắn đến mức coi như tia chớp tới mắt bạn ngay lập tức. Âm thanh trong không khí chậm hơn rất nhiều, chỉ khoảng 340 m mỗi giây, nên tiếng sấm tới sau.
Cách làm: thấy chớp thì bắt đầu đếm giây, nghe sấm thì dừng. Mỗi giây ứng với khoảng 340 m, nên cứ khoảng 3 giây là 1 km. Đếm được 6 giây thì chỗ sét cách khoảng 2 km; đếm được 15 giây thì khoảng 5 km. Phép chia cho 3 là làm tròn, sai lệch vài phần trăm, đủ để biết tầm.
Ở đây thời gian ánh sáng, vài micro giây, nhỏ hơn thời gian âm thanh, vài giây, tới khoảng một triệu lần. Đó là lý do có thể bỏ hẳn phần ánh sáng khỏi phép tính mà kết quả không đổi. Biết lúc nào một con số đủ nhỏ để bỏ qua cũng là một kỹ năng ước lượng, không kém việc tính đúng.
Lưu ý an toàn: đếm được ít giây, tức sét ở gần, là lúc nên vào trong nhà kiên cố ngay, không đứng ngoài trời để đếm tiếp.
Đổi giữa các đơn vị thời gian ngắn
Cách đổi giống mọi tiền tố khác, chỉ khác là đơn vị gốc là giây. Ví dụ đổi 0,0025 giây ra các đơn vị nhỏ hơn và kiểm lại:
- Đi xuống một nấc, sang mili giây: nhân 1.000, ra 2,5 ms.
- Đi xuống tiếp, sang micro giây: nhân 1.000, ra 2.500 µs.
- Chọn cách viết gọn nhất: 2,5 ms, vì phần số nằm giữa 1 và 999.
- Kiểm bằng quãng đường ánh sáng: 2,5 ms thì ánh sáng đi khoảng 2,5 nhân 300 km, bằng 750 km. Nếu bạn đổi ra 2.500 ms thì ánh sáng đã đi 750.000 km, hơn hai lần khoảng cách tới Mặt Trăng, sai tầm với một con số chưa tới một giây.
Với thời gian, có thêm một bẫy ít gặp ở chiều dài: phút và giờ không theo nấc nghìn. 0,5 phút là 30 giây chứ không phải 50 giây. Khi đổi từ mili giây lên giây thì dùng tiền tố; từ giây lên phút, lên giờ thì chia 60. Đừng viết 1,5 giờ thành 1 giờ 50 phút; đúng ra là 1 giờ 30 phút.
Lỗi hay gặp và câu tự hỏi
Thời gian rất ngắn khó cảm nên dễ chấp nhận một con số sai mà không thấy lạ. Vài lỗi và cách tự bắt:
- Nhầm ms và µs. Hai ký hiệu lệch nhau nghìn lần. Một độ trễ mạng "30 µs" giữa hai thành phố là không thể, vì riêng tín hiệu đi trong cáp quãng đường đó đã mất cả mili giây.
- Viết 1/60 giây thành 0,6 giây. 1 chia 60 là khoảng 0,0167 giây, tức 16,7 ms. Phân số và số thập phân lẫn nhau là lỗi rất phổ biến khi đọc thông số màn hình.
- Lẫn Hz với giây. Hz là số lần mỗi giây, không phải thời gian. Muốn ra thời gian, lấy 1 chia cho số Hz.
- Câu tự hỏi: trong khoảng thời gian này ánh sáng đi được bao xa, và điều đó có hợp với chuyện đang nói không? Một tín hiệu đi từ Hà Nội vào TP Hồ Chí Minh không thể mất "vài micro giây", vì trong vài micro giây ánh sáng chỉ đi được khoảng một kilomet.
- Câu tự hỏi thứ hai: con số này đo bằng thiết bị gì? Một khoảng "0,003 giây" bấm bằng tay trên đồng hồ điện thoại là con số không có nghĩa, vì tay người không nhanh đến thế.
Giữ trong đầu ba mốc: một mili giây là ba trăm kilomet ánh sáng, một micro giây là ba trăm mét, một nano giây là ba mươi xăng-ti-mét. Ba mốc ấy đủ để kiểm phần lớn con số về thời gian ngắn bạn gặp.
Câu hỏi thường gặp
1 giây bằng bao nhiêu mili giây?
Một giây bằng 1.000 mili giây, bằng một triệu micro giây, bằng một tỷ nano giây. Mỗi nấc nhỏ hơn nấc trước đúng nghìn lần, như mọi tiền tố đo lường khác.
Ánh sáng đi được bao xa trong một nano giây?
Khoảng 30 cm trong chân không. Lấy tốc độ ánh sáng khoảng 300.000 km mỗi giây, tức 3 nhân 10 mũ 8 mét mỗi giây, nhân với một phần tỷ giây ra 0,3 mét.
Màn hình 120 Hz mỗi khung hình kéo dài bao lâu?
Khoảng 8,3 mili giây, vì 1 chia 120 bằng khoảng 0,0083 giây. Màn hình 60 Hz thì mỗi khung khoảng 16,7 mili giây. Tần số càng cao, mỗi khung càng ngắn.
Ping 30 ms có nghĩa là gì?
Là gói tin đi từ máy bạn tới máy chủ rồi quay về mất khoảng 30 mili giây. Con số này gồm thời gian tín hiệu chạy trong cáp và thời gian các thiết bị trung chuyển xử lý. Máy chủ càng xa, ping tối thiểu càng lớn.
Thời gian phản xạ của người khoảng bao nhiêu?
Với việc thấy tín hiệu rồi bấm tay, người lớn thường mất cỡ vài trăm mili giây, tuỳ người và tuỳ lúc. Có thể tự đo gần đúng bằng trò bắt thước rơi; 20 cm thước rơi ứng với khoảng 0,2 giây.
Một micro giây ngắn đến mức nào?
Là một phần triệu giây. Trong khoảng đó ánh sáng đi khoảng 300 mét, còn một chiếc xe máy chạy 40 km mỗi giờ chỉ đi được khoảng một phần trăm milimet. Tay người không bấm giờ được khoảng thời gian này.