CucDai.comCực Đại
Số rất nhỏ: xác suất và rủi ro

Mỗi lần rủi ro 1% thì làm 100 lần là bao nhiêu: rủi ro cộng dồn qua nhiều lần lặp lại

Mỗi lần 1% thì sau 100 lần khả năng gặp ít nhất một lần là khoảng 63%, không phải 100%. Công thức, bảng tra, quy tắc 70 để nhẩm và khi nào được cộng thẳng.

Vietnamese construction worker climbing a bamboo ladder against a half painted house wall, shot from below at an angle, harsh noon sun, blue sky, face hidden by a hat

Một việc có rủi ro 1% mỗi lần, làm 100 lần độc lập thì khả năng gặp sự cố ít nhất một lần là khoảng 63,4%, không phải 100%; làm khoảng 69 lần là đã quá nửa, làm 300 lần là khoảng 95%. Cách tính là lấy 1 trừ đi khả năng không gặp lần nào: 1 trừ 0,99 mũ 100.

Đây là phép tính đơn giản nhưng ít người làm, vì mỗi lần riêng lẻ trông quá nhỏ để bận tâm. Bài này đưa ra bảng tra, một quy tắc nhẩm, cách tính ngược từ mức rủi ro chấp nhận được, và chỉ rõ khi nào được cộng thẳng cho nhanh, khi nào cộng thẳng là sai. Các mức rủi ro trong bài là số ví dụ.

Công thức trong ba bước

Không cần nhớ tên công thức, chỉ cần nhớ ý: tính khả năng "không lần nào xảy ra" trước, vì phép đó chỉ cần nhân.

  1. Khả năng không xảy ra trong một lần: 1 trừ p. Với p bằng 1%, là 0,99.
  2. Khả năng không xảy ra trong cả n lần độc lập: nhân 0,99 với chính nó n lần, tức 0,99 mũ n. Với n bằng 100, ra khoảng 0,366.
  3. Khả năng xảy ra ít nhất một lần: 1 trừ kết quả trên. 1 trừ 0,366 bằng 0,634, tức khoảng 63,4%.

Trên máy tính bỏ túi có phím lũy thừa, bấm 0,99 rồi phím mũ rồi 100. Trên bảng tính, gõ công thức một trừ 0,99 mũ 100. Không có máy thì dùng quy tắc nhẩm ở mục dưới.

Cách tự kiểm: kết quả luôn phải nhỏ hơn 100% và nhỏ hơn n nhân p. Nếu bạn ra một số lớn hơn n nhân p, đã có chỗ sai.

Chữ "độc lập" ở bước hai là giả định quan trọng: lần này xảy ra hay không không làm thay đổi khả năng của lần sau. Mục cuối bài nói về trường hợp giả định này không đúng. Còn với những việc như tung đồng xu hay những lần làm cách xa nhau, không chung nguyên nhân, giả định này đủ tốt để dùng.

Bảng tra: rủi ro 1% mỗi lần, lặp lại n lần

Bảng dưới tính chính xác theo công thức trên, làm tròn một chữ số thập phân. Cột giữa là kết quả của cách cộng thẳng, để thấy nó sai đến đâu.

Số lầnCộng thẳng (sai khi lớn)Tính đúng: ít nhất một lần
1010%khoảng 9,6%
5050%khoảng 39,5%
6969%khoảng 50,0%
100100%khoảng 63,4%
200200%, vô nghĩakhoảng 86,6%
300300%, vô nghĩakhoảng 95,1%
459459%, vô nghĩakhoảng 99,0%

Với 10 lần, cộng thẳng ra 10% so với đúng 9,6%, chênh không đáng kể. Từ khoảng 50 lần trở lên, cộng thẳng bắt đầu sai rõ, và từ 100 lần trở đi thì ra con số vô nghĩa.

Quy tắc: cộng thẳng, tức nhân n với p, chỉ dùng được khi kết quả còn nhỏ, dưới khoảng 10%. Khi đó nó hơi cao hơn số đúng một chút, nên dùng để ước lượng an toàn cũng được.

Vì sao cộng thẳng sai: nó đếm trùng những trường hợp sự cố xảy ra hai, ba lần. Khi số lần ít, các trường hợp trùng hiếm nên sai lệch nhỏ; khi số lần nhiều, trường hợp trùng nhiều lên và con số bị thổi phồng tới mức vượt 100%.

Quy tắc 70: nhẩm nhanh bao nhiêu lần thì quá nửa

Muốn biết sau bao nhiêu lần thì khả năng gặp ít nhất một lần vượt 50%, có thể nhẩm: lấy 70 chia cho rủi ro mỗi lần tính bằng phần trăm. Mỗi lần 1% thì khoảng 70 lần, tính chính xác là 69. Mỗi lần 5% thì khoảng 14 lần, tính chính xác là 14 lần cho khoảng 51,2%. Mỗi lần 0,1% thì khoảng 700 lần, tính chính xác là 693.

Con số 70 đến từ một hằng số toán học, khoảng 0,693, nhưng không cần nhớ nguồn gốc; chỉ cần nhớ "bảy mươi". Quy tắc này đúng tốt khi rủi ro mỗi lần nhỏ, dưới khoảng 10%.

Một mốc nhẩm khác: khi số lần bằng đúng 1 chia p, tức n nhân p bằng 1, khả năng gặp ít nhất một lần luôn vào khoảng 63%. Mỗi lần 1% làm 100 lần, mỗi lần 0,1% làm 1.000 lần, đều ra khoảng 63%. Khi n nhân p bằng 3, khả năng lên khoảng 95%.

Ví dụ: chuyến xe buýt Ly đi học ở Huế có khả năng đến trễ 5% mỗi ngày, giả định các ngày độc lập. Một tháng khoảng 20 ngày học, khả năng có ít nhất một ngày trễ là 1 trừ 0,95 mũ 20, khoảng 64%. Nhẩm theo quy tắc 70: 70 chia 5 bằng 14 ngày là đã quá nửa, nên 20 ngày thì chắc chắn quá nửa, khớp với 64%.

Tính ngược: muốn cả năm dưới 1% thì mỗi lần phải nhỏ đến đâu

Người làm an toàn lao động hay làm theo chiều ngược: đặt ra mức rủi ro chấp nhận được cho cả năm rồi tính xem mỗi lần phải nhỏ đến đâu. Khi rủi ro nhỏ, phép tính rất gọn: lấy mức cả năm chia cho số lần.

Ví dụ: một đội thợ sơn ở Bắc Ninh leo thang khoảng 100 lần mỗi năm. Nếu muốn khả năng có sự cố trong cả năm dưới 1%, thì mỗi lần phải dưới khoảng 1% chia 100, tức 0,01%, hay 1 phần 10.000. Kiểm lại bằng công thức đúng: 1 trừ (1 trừ 0,0001) mũ 100 ra khoảng 0,995%, đúng là dưới 1%.

Phép tính này cho thấy vì sao những quy trình làm lặp lại mỗi ngày cần an toàn cao hơn nhiều so với việc làm một lần. Một thao tác chỉ làm một lần trong năm, rủi ro 1% có thể chấp nhận; cùng thao tác đó làm hằng ngày thì 1% mỗi lần nghĩa là gần như chắc chắn có sự cố trong năm.

Đây cũng là lý do các biện pháp tưởng nhỏ như buộc dây an toàn, kiểm tra chân thang trước khi leo đáng làm mỗi lần: chúng không làm thay đổi nhiều một lần leo, nhưng làm thay đổi rất nhiều con số cả năm.

Những việc nhỏ lặp lại trong nhà: thử tính với số ví dụ

Quên khoá cửa. Giả định mỗi lần ra khỏi nhà có 1% khả năng quên khoá, ra khỏi nhà 2 lần mỗi ngày, cả năm khoảng 730 lần. Khả năng có ít nhất một lần quên trong năm là khoảng 99,9%. Nghĩa là gần như năm nào cũng có ngày quên, nên một thói quen kiểm tra hay một ổ khoá tự sập đáng giá hơn việc cố nhớ.

Để quên đồ khi xuống xe. Giả định 0,5% mỗi chuyến, 730 chuyến một năm. Nhân thẳng ra 365%, vô nghĩa; tính đúng ra khoảng 97,4%. Mẹo quay lại nhìn chỗ ngồi trước khi đi không tốn bao nhiêu mà đổi con số rất nhiều.

Gõ nhầm một chữ số khi chuyển tiền. Giả định 0,1% mỗi lần, một năm 300 lần. Khả năng có ít nhất một lần nhầm khoảng 26%. Đó là lý do nên đọc lại số tài khoản và tên người nhận mỗi lần, dù đã chuyển cho người đó nhiều lần.

Cách nghĩ chung. Với việc làm hàng trăm lần mỗi năm, câu hỏi không phải "lần này có sao không" mà là "cả năm thì sao". Một thói quen kiểm tra nhỏ làm giảm rủi ro mỗi lần, và vì lặp lại, nó làm giảm con số cả năm rất nhiều.

Hai lớp bảo vệ độc lập làm con số cả năm giảm mạnh

Phép nhân xác suất cũng chạy theo chiều có lợi. Nếu một sự cố chỉ xảy ra khi cả hai lớp bảo vệ cùng hỏng, và hai lớp độc lập nhau, thì rủi ro mỗi lần bằng tích rủi ro của từng lớp.

Ví dụ: anh thợ sơn ở Bắc Ninh có hai lớp bảo vệ khi leo thang, giả định chân thang trượt 1% mỗi lần và dây an toàn không giữ được 1% mỗi lần. Sự cố nghiêm trọng chỉ xảy ra khi cả hai cùng hỏng: 1% nhân 1%, tức 1 phần 10.000 mỗi lần. Với 100 lần leo một năm, khả năng có ít nhất một sự cố nghiêm trọng còn khoảng 1%, so với khoảng 63% nếu chỉ có một lớp.

Đây là cách nghĩ đằng sau nhiều quy trình an toàn: thay vì cố làm một lớp hoàn hảo, người ta xếp nhiều lớp không hoàn hảo nhưng độc lập. Mỗi lớp thêm vào nhân rủi ro với một số nhỏ.

Điều kiện then chốt vẫn là độc lập. Nếu cả hai lớp cùng hỏng vì một nguyên nhân, như cùng bị bỏ qua khi vội, thì hai lớp chỉ còn như một. Câu tự hỏi khi thêm một lớp bảo vệ: "Có tình huống nào làm cả hai lớp cùng hỏng một lúc không?".

Khi các lần không độc lập

Mọi phép tính trên giả định mỗi lần độc lập. Thực tế có hai kiểu lệch hay gặp, và chúng kéo con số theo hai hướng ngược nhau.

Kiểu thứ nhất: các lần dính vào nhau qua một nguyên nhân chung. Ví dụ những ngày mưa lớn, nhiều chuyến xe cùng trễ một lúc. Khi đó sự cố dồn vào vài thời điểm; khả năng có ít nhất một lần thường thấp hơn công thức, nhưng khi đã xảy ra thì thường xảy ra cùng lúc nhiều lần.

Kiểu thứ hai: rủi ro thay đổi theo thời gian. Người mới làm một việc thì rủi ro cao, quen tay thì giảm; ngược lại, càng quen càng chủ quan thì có thể tăng lên. Khi đó dùng một con số p chung cho cả năm chỉ là gần đúng.

Cách xử lý ở mức phổ thông: dùng công thức để có độ lớn, rồi tự hỏi "các lần có cùng một nguyên nhân chung không, rủi ro có đổi theo thời gian không". Nếu có, coi kết quả là một mốc tham khảo, không phải dự báo chính xác. Mốc tham khảo vẫn hữu ích: nó cho biết con số cả năm lớn hơn con số một lần bao nhiêu bậc.

Nếu cần con số chính xác cho một quyết định quan trọng, như quy trình an toàn của một công trình, hãy dựa vào số liệu và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, không dựa vào số ví dụ trong bài.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi lần rủi ro 1% thì làm 100 lần khả năng gặp sự cố là bao nhiêu?

Khoảng 63,4% nếu các lần độc lập, tính bằng 1 trừ 0,99 mũ 100. Không phải 100% như cách cộng thẳng, vì vẫn còn khoảng 36,6% khả năng không gặp lần nào.

Khi nào được cộng thẳng xác suất các lần?

Khi rủi ro mỗi lần nhỏ và kết quả cộng thẳng còn dưới khoảng 10%. Khi đó cộng thẳng chỉ hơi cao hơn số đúng một chút. Kết quả lớn hơn thì phải tính bằng 1 trừ khả năng không xảy ra lần nào.

Quy tắc 70 trong xác suất là gì?

Là cách nhẩm số lần lặp để khả năng gặp ít nhất một lần vượt một nửa: lấy 70 chia cho rủi ro mỗi lần tính bằng phần trăm. Mỗi lần 1% thì khoảng 70 lần, mỗi lần 5% thì khoảng 14 lần.

Muốn rủi ro cả năm dưới 1% thì mỗi lần phải bao nhiêu?

Lấy 1% chia cho số lần làm trong năm. Nếu làm 100 lần thì mỗi lần phải dưới khoảng 0,01%, tức 1 phần 10.000. Kiểm lại bằng công thức đúng ra khoảng 0,995%, đúng là dưới 1%.

Vì sao việc nhỏ lặp lại hằng ngày lại đáng lo hơn việc lớn làm một lần?

Vì rủi ro cộng dồn qua số lần. Một việc 1% làm một lần thì nhỏ, nhưng làm hằng ngày cả năm thì gần như chắc có sự cố. Một thói quen kiểm tra nhỏ làm mỗi lần sẽ giảm đáng kể con số cả năm.

Công thức có đúng khi các lần không độc lập không?

Chỉ đúng gần đúng. Nếu các lần cùng chịu một nguyên nhân chung hoặc rủi ro thay đổi theo thời gian, kết quả thật có thể khác. Khi đó dùng công thức để biết độ lớn, không coi là dự báo chính xác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138