Một phần triệu là 1 chia cho 1.000.000, viết dưới dạng thập phân là 0,000001, tức một giây trong khoảng 11,6 ngày liên tục, hay một giọt nước nhỏ trong khoảng 50 lít nước. Khi ai đó nói một việc có xác suất một phần triệu, nghĩa là nếu lặp lại tình huống đó một triệu lần thì trung bình việc ấy xảy ra khoảng một lần.
Con số này khó cảm vì mắt người chỉ quen với phần trăm. Một phần trăm thì dễ: một người trong một lớp trăm người. Một phần triệu nhỏ hơn thế mười nghìn lần, và cách duy nhất để cảm được nó là đổi ra một thứ mình đã từng trải: thời gian chờ, một thùng nước, một bao gạo. Dưới đây là các cách đổi, kèm phép tính để bạn tự kiểm.
Bậc thang từ một phần trăm xuống một phần tỷ
Trước khi hình dung, nên xếp các con số nhỏ lên cùng một bậc thang. Mỗi bậc nhỏ hơn bậc trước một nghìn lần, trừ bậc đầu là một trăm lần. Cột cuối là cách đọc nhanh để khỏi đếm số không.
| Cách nói | Phân số | Số thập phân | Ghi theo lũy thừa | Mẹo đọc |
|---|---|---|---|---|
| Một phần trăm | 1/100 | 0,01 | 10 mũ âm 2 | 1 trong một lớp đông học sinh |
| Một phần nghìn | 1/1.000 | 0,001 | 10 mũ âm 3 | 1 gam trong 1 ki-lô-gam |
| Một phần mười nghìn | 1/10.000 | 0,0001 | 10 mũ âm 4 | 1 người trong một phường nhỏ |
| Một phần triệu | 1/1.000.000 | 0,000001 | 10 mũ âm 6 | 1 mi-li-gam trong 1 ki-lô-gam |
| Một phần tỷ | 1 phần tỷ | 0, chín chữ số, cuối là 1 | 10 mũ âm 9 | 1 giây trong khoảng 31,7 năm |
Mẹo kiểm nhanh: với số dạng 0,000…1, đếm số chữ số sau dấu phẩy. Sáu chữ số là một phần triệu, chín chữ số là một phần tỷ. Nếu bạn đếm ra năm chữ số thì đó là một phần trăm nghìn, chưa tới một phần triệu. Nhầm một chữ số không ở đây là nhầm mười lần, lỗi rất hay gặp khi chép số từ tài liệu.
Một điểm nữa: trong tiếng Việt, dấu phẩy là dấu thập phân, dấu chấm tách hàng nghìn. Tài liệu tiếng Anh làm ngược lại. Khi đọc 0.000001 trong một tài liệu nước ngoài, đó vẫn là một phần triệu.
Đổi ra thời gian: một giây trong gần mười hai ngày
Thời gian là thước đo dễ cảm nhất vì ai cũng từng chờ đợi. Một ngày có 86.400 giây. Một triệu giây chia cho 86.400 được khoảng 11,57 ngày. Vậy một phần triệu giống như một giây bất kỳ được chọn ra trong khoảng 11 ngày 14 giờ chạy liên tục, kể cả lúc ngủ.
Thử hình dung thế này: Lan, học sinh lớp 9 ở Đà Nẵng, bấm đồng hồ bấm giờ lúc bắt đầu kỳ nghỉ và để nó chạy suốt gần hai tuần. Một người khác chọn sẵn một giây trong khoảng đó mà Lan không biết. Xác suất Lan nhìn đồng hồ đúng vào giây ấy, nếu chỉ nhìn một lần, là khoảng một phần triệu.
Cùng cách đó, một phần tỷ là một giây trong khoảng 31,7 năm, gần bằng cả tuổi thanh xuân và trung niên của một người. Phép tính: một tỷ giây chia cho 86.400 được khoảng 11.574 ngày, chia tiếp cho 365,25 được khoảng 31,7 năm.
Thước đo thời gian có một cái lợi: nó cho thấy khoảng cách giữa phần triệu và phần tỷ rất rõ. Hai tuần và ba mươi năm là hai trải nghiệm khác hẳn nhau, trong khi trên giấy, hai con số chỉ khác nhau ba chữ số không. Nhiều người đọc lướt sẽ coi chúng là "đều rất nhỏ", và đó là chỗ cảm nhận bị san phẳng.
Đổi ra thể tích và khối lượng: giọt nước, mi-li-gam
Một giọt trong 50 lít. Một giọt nước từ ống nhỏ giọt có thể tích khoảng 0,05 mi-li-lít (con số ước lượng, tuỳ đầu nhỏ giọt). 50 lít bằng 50.000 mi-li-lít. 0,05 chia 50.000 bằng 0,000001, đúng một phần triệu. Một can nước lớn cỡ 50 lít đặt ngoài sân, nhỏ vào đó một giọt mực, thì phần mực chiếm khoảng một phần triệu.
Một mi-li-gam trong một ki-lô-gam. 1 ki-lô-gam bằng 1.000 gam, bằng 1.000.000 mi-li-gam. Vậy một mi-li-gam trong một ki-lô-gam là đúng một phần triệu. Đây là lý do đơn vị "phần triệu" hay xuất hiện khi nói về nồng độ rất loãng.
Ppm là gì. Ppm là viết tắt tiếng Anh của "phần triệu". Khi một tài liệu kỹ thuật ghi một chất có nồng độ 1 ppm trong nước, nghĩa là cứ một triệu phần nước có một phần chất đó, gần bằng một mi-li-gam trong một lít nước. Còn ppb là phần tỷ, nhỏ hơn ppm một nghìn lần.
Chỗ hay sai. Nhiều người đổi ppm sang phần trăm bằng cách thêm hai số không thay vì bốn. 1 ppm bằng 0,0001 phần trăm, không phải 0,01 phần trăm. Cách tự kiểm: một phần trăm bằng mười nghìn phần triệu, nên lấy số ppm chia cho 10.000 là ra phần trăm.
Đổi ra hạt gạo và bước chân
Hạt gạo cho cảm giác "đếm được". Giả định một ki-lô-gam gạo có khoảng 50.000 hạt (đây là ước lượng, gạo hạt dài và hạt tròn chênh nhau khá nhiều; bạn có thể tự kiểm bằng cách đếm hạt trong một gam rồi nhân lên). Một triệu hạt khi đó nặng khoảng 20 ki-lô-gam, cỡ một bao gạo vừa. Một phần triệu giống như nhắm mắt bốc đúng một hạt đã đánh dấu trong cả bao ấy.
Cách tự kiểm số hạt: lấy một cân tiểu ly, cân 2 gam gạo, đếm số hạt, nhân với 500. Nếu bạn đếm được khoảng 100 hạt trong 2 gam thì một ki-lô-gam có khoảng 50.000 hạt, khớp giả định. Nếu ra 80 hay 120 hạt thì sửa lại, một triệu hạt sẽ nặng khoảng 25 hay 17 ki-lô-gam.
Bước chân cũng là thước đo hay. Giả định mỗi ngày bạn đi khoảng 10.000 bước. Một triệu bước là khoảng 100 ngày đi bộ. Một phần triệu giống như một bước chân cụ thể trong hơn ba tháng đi lại hằng ngày. Ai đó hỏi "bước thứ mấy bạn bị vấp", bạn khó mà nhớ, vì nó lẫn giữa cả triệu bước khác.
Ba thước đo này (thời gian, thể tích, hạt gạo) cho ra cùng một con số nhưng mỗi người hợp với một kiểu. Học sinh hay hợp với thời gian, người nội trợ hợp với gạo và nước. Chọn cái nào bạn đã từng tự tay làm.
Cách tự đổi một xác suất nhỏ bất kỳ ra hình ảnh
Gặp một con số như "một phần năm trăm nghìn" hay "0,00002", bạn có thể tự làm theo năm bước sau mà không cần tra bảng.
- Viết con số về dạng "1 trong N". Ví dụ 0,00002 bằng 1 chia 50.000, tức 1 trong 50.000.
- Chọn một đơn vị quen: giây, giọt nước, hạt gạo, bước chân, hay số người.
- Tính N đơn vị đó dài hay lớn đến đâu. 50.000 giây chia 86.400 được khoảng 0,58 ngày, tức gần 14 giờ.
- Nói thành câu: "giống như chọn đúng một giây trong khoảng 14 giờ".
- Kiểm lại bằng phép ngược: 14 giờ nhân 3.600 giây được 50.400 giây, gần bằng 50.000. Khớp thì dùng.
Bước cuối rất đáng làm. Phần lớn lỗi khi đổi đơn vị là nhân thay vì chia, hoặc quên đổi phút sang giây. Phép ngược mất mười giây nhưng bắt được gần hết các lỗi ấy.
Nếu N quá lớn, như một phần tỷ, nên đổi sang đơn vị lớn hơn ngay từ đầu (năm thay vì ngày) để câu nói không chứa con số khó đọc.
Những cách hình dung nên tránh
Không phải hình ảnh nào cũng giúp. Một số cách nghe hay nhưng lại làm người nghe hiểu sai độ lớn.
- So với vật mà chính người nghe cũng không cảm được, như "một hạt cát trên cả bãi biển". Ít ai biết một bãi biển có bao nhiêu hạt cát, nên câu ấy chỉ nói "rất nhỏ" mà không nói nhỏ đến đâu.
- Dùng hình ảnh có số đo sai. Nếu bạn nói "một giọt trong một xô nước" thì đó là khoảng một phần hai trăm nghìn, lớn gấp năm lần một phần triệu, vì một xô chỉ chứa khoảng 10 lít.
- Gộp phần triệu và phần tỷ thành "gần như bằng không". Với một người thì đúng là hiếm, nhưng khi nhân lên nhiều người hay nhiều lần, hai con số này cho kết quả khác hẳn nhau.
- Ghép hình ảnh rồi thêm cảm xúc ("hiếm như trúng sét"). Câu này đưa người nghe sang một rủi ro khác mà chính họ cũng không biết con số, nên chỉ thêm mơ hồ.
Câu tự hỏi để kiểm: "người nghe đã từng tự đếm, tự cân, tự chờ thứ này chưa?". Chưa thì đổi hình ảnh khác.
Một phần triệu không có nghĩa là không bao giờ
Đây là ý dễ bị bỏ qua nhất. Một phần triệu là nhỏ với một lần thử, nhưng không phải số không. Nếu một việc có xác suất một phần triệu mỗi lần, và có một triệu lần thử, thì trung bình sẽ có khoảng một lần xảy ra. Dân số Việt Nam hơn 100 triệu người, nên một việc có xác suất một phần triệu cho mỗi người trong một ngày sẽ xảy ra với khoảng 100 người mỗi ngày trên cả nước.
Vì vậy hai cách nhìn cùng đúng: với bạn, một phần triệu gần như không đáng lo; với người làm chính sách hay người quản lý một hệ thống phục vụ hàng triệu lượt, một phần triệu là chuyện xảy ra đều đặn và cần lên kế hoạch.
Thầy giáo Vật lý ở Cần Thơ hay giải thích cho học trò bằng một câu: "Hiếm là hiếm với một người, không hiếm với cả đám đông". Khi đọc một con số nhỏ, hãy tự hỏi thêm: con số này tính cho một lần, một người, hay cả năm? Cùng một phần triệu, câu trả lời làm ý nghĩa thay đổi hoàn toàn.
Một cách tự kiểm nhanh khi đọc tin: nhân xác suất với số lần thử hoặc số người liên quan. Kết quả nhỏ hơn 1 nhiều thì việc ấy gần như không xảy ra trong phạm vi đó; kết quả bằng vài chục, vài trăm thì việc ấy chắc chắn có xảy ra, chỉ không biết rơi vào ai. Phép nhân đơn giản này chỉ dùng được khi xác suất rất nhỏ và kết quả còn nhỏ hơn số lần thử nhiều; khi kết quả tiến gần tới số lần thử thì phải tính theo cách "ít nhất một lần", nhưng với cỡ phần triệu thì sai lệch không đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Một phần triệu viết bằng số thập phân như thế nào?
Một phần triệu viết là 0,000001, có sáu chữ số sau dấu phẩy và chữ số cuối là 1. Viết theo lũy thừa là 10 mũ âm 6. Nếu bạn đếm được năm chữ số sau dấu phẩy thì đó là một phần trăm nghìn, lớn hơn mười lần.
Một ppm bằng bao nhiêu phần trăm?
Một ppm bằng 0,0001 phần trăm. Lý do là một phần trăm bằng mười nghìn phần triệu, nên lấy số ppm chia cho 10.000 là ra phần trăm. Lỗi hay gặp là chia cho 100, ra con số lớn gấp một trăm lần.
Một triệu giây là bao lâu?
Một triệu giây là khoảng 11,6 ngày, vì một ngày có 86.400 giây và 1.000.000 chia 86.400 được khoảng 11,57. Một tỷ giây thì dài hơn nhiều, khoảng 31,7 năm.
Một phần triệu và một phần tỷ khác nhau bao nhiêu lần?
Một phần tỷ nhỏ hơn một phần triệu một nghìn lần. Đổi ra thời gian, một phần triệu giống một giây trong gần mười hai ngày, còn một phần tỷ giống một giây trong hơn ba mươi năm.
Xác suất một phần triệu có đáng lo không?
Với một người và một lần, một phần triệu là rất nhỏ. Nhưng nếu việc đó lặp lại hằng ngày hoặc xảy ra với cả triệu người, nó sẽ xảy ra đều đặn. Nên hỏi thêm con số được tính cho một lần, một người hay cả năm.
Làm sao giải thích một phần triệu cho trẻ em?
Cách dễ nhất là dùng thời gian hoặc hạt gạo: một giây trong gần hai tuần, hoặc một hạt đánh dấu trong một bao gạo khoảng hai chục ki-lô-gam. Nên cùng trẻ cân và đếm thử một ít hạt gạo để trẻ tự thấy con số.