CucDai.comCực Đại
Đơn vị rất lớn và rất nhỏ

Nanomet trong đời sống: đọc đúng con số nm trên kính, máy lọc, khẩu trang và chip

Một nanomet bằng một phần tỷ mét. Cách đọc con số nm trên kính chống tia UV, máy lọc nước, bụi mịn PM2.5, chip điện thoại và quảng cáo công nghệ nano.

Woman holding a pair of sunglasses up toward bright afternoon light at an outdoor market stall, close-up of hands and lenses, face out of frame, shallow depth of field

Một nanomet (nm) bằng một phần tỷ mét, tức một phần nghìn micromet; một sợi tóc dày khoảng vài chục nghìn nanomet, còn ánh sáng nhìn thấy có bước sóng khoảng 400 đến 700 nanomet. Đơn vị này xuất hiện trên rất nhiều thứ quanh ta: tròng kính mát, bóng đèn, máy lọc nước, thông số chip điện thoại, và trong lời quảng cáo "công nghệ nano".

Mỗi chỗ dùng chữ nm theo một nghĩa hơi khác. Có chỗ là bước sóng ánh sáng, có chỗ là cỡ lỗ lọc, có chỗ chỉ là tên một thế hệ sản phẩm. Bài này đi qua từng chỗ, cách đổi qua lại giữa nm, micromet và milimet, và vài câu tự hỏi để không bị một con số rất nhỏ làm cho choáng.

Nanomet đứng ở đâu trên chiếc thang nhỏ

Trước khi đọc các con số trên sản phẩm, hãy đặt nanomet cạnh những thứ quen hơn. Mỗi bậc nhỏ hơn bậc trên 1.000 lần. Kích thước vật thật thay đổi nhiều, nên các số dưới đây là tầm, kèm chữ "khoảng".

ThứKích thước khoảngĐổi ra nanomet
vạch nhỏ nhất trên thước kẻ1 mm1 triệu nm
bề dày sợi tóc50 đến 100 micromet50.000 đến 100.000 nm
tế bào hồng cầu7 đến 8 micromet7.000 đến 8.000 nm
hạt bụi mịn PM2.5nhỏ hơn hoặc bằng 2,5 micrometnhỏ hơn hoặc bằng 2.500 nm
bước sóng ánh sáng nhìn thấy0,4 đến 0,7 micromet400 đến 700 nm
nhiều loại virusvài chục đến vài trăm nanometvài chục đến vài trăm nm

Đọc bảng từ trên xuống thấy một điều: sợi tóc, thứ đã rất mảnh, vẫn to gấp cỡ một trăm lần bước sóng ánh sáng. Mọi thứ ở tầm nanomet đều nhỏ hơn thứ ánh sáng thường "nhìn" được, nên kính hiển vi quang học trong phòng thí nghiệm trường học không thấy được virus; người ta phải dùng kính hiển vi điện tử.

Đổi nhanh: từ micromet sang nanomet nhân 1.000, từ nanomet sang micromet chia 1.000. 2,5 µm bằng 2.500 nm; 450 nm bằng 0,45 µm.

Con số nm trên kính mát và bóng đèn: đó là bước sóng

UV400 nghĩa là chặn tới 400 nm. Tia cực tím nằm ở bước sóng ngắn hơn khoảng 400 nm, ngắn hơn ánh tím mà mắt thấy được. Kính ghi UV400 nghĩa là chặn các bước sóng từ 400 nm trở xuống, tức chặn phần cực tím. Con số không nói gì về độ tối của tròng; kính tròng nhạt vẫn có thể đạt UV400.

Ánh sáng xanh lam là khoảng 400 đến 500 nm. Các tròng kính "lọc ánh sáng xanh" nói về đoạn bước sóng này. Mức lọc bao nhiêu phần trăm ở bước sóng nào là thông số của nhà sản xuất; hiệu quả với mắt thì hỏi bác sĩ nhãn khoa, bài này chỉ giúp đọc con số.

Đèn LED trồng cây ghi bước sóng màu. Ví dụ một bóng ghi "đỏ 660 nm, xanh 450 nm" nghĩa là ánh sáng phát ra tập trung ở hai màu đó. Con số càng nhỏ, ánh sáng càng ngả về phía tím; càng lớn, càng ngả về phía đỏ.

Bước sóng không phải kích thước một vật. Khi thấy "450 nm" trên đèn, không có thứ gì nhỏ 450 nm ở trong bóng đèn. Đó là khoảng cách giữa hai đỉnh sóng của ánh sáng. Lẫn hai nghĩa này là nguồn gốc của nhiều câu quảng cáo khó hiểu.

Đọc cỡ lỗ lọc trên máy lọc nước và máy lọc không khí

Tình huống giả định: chị Thảo ở TP Hồ Chí Minh so hai máy lọc nước. Một máy ghi màng lọc "0,01 micromet", máy kia ghi "0,0001 micromet". Chị muốn biết hai con số chênh nhau bao nhiêu và có ý nghĩa gì. Các bước:

  1. Đổi cả hai về nanomet cho dễ đọc: 0,01 µm nhân 1.000 bằng 10 nm; 0,0001 µm nhân 1.000 bằng 0,1 nm.
  2. So hai con số: 10 nm chia 0,1 nm bằng 100. Lỗ màng thứ hai nhỏ hơn khoảng 100 lần theo thông số ghi.
  3. Đặt cạnh bảng mốc: 10 nm nhỏ hơn nhiều loại virus; 0,1 nm đã xuống tới tầm cỡ nguyên tử. Hai loại màng thuộc hai công nghệ khác nhau, lọc được những thứ khác nhau, và thường đi kèm khác biệt về lượng nước thải, áp lực nước cần có.
  4. Đổi xong rồi mới hỏi người bán: con số này đo theo cách nào, máy lọc được những chất gì theo kết quả kiểm nghiệm, và kết quả đó do ai kiểm. Con số cỡ lỗ chỉ là một phần của câu trả lời.

Máy lọc không khí và khẩu trang thì nói theo micromet nhiều hơn. Nhiều tiêu chuẩn kiểm khẩu trang dùng hạt cỡ khoảng 0,3 micromet, tức 300 nm, làm hạt thử. Đổi ra nanomet giúp bạn đặt nó lên cùng chiếc thang: hạt thử ấy nhỏ hơn hạt PM2.5 cỡ lớn nhất khoảng tám lần về đường kính.

Điều không nên làm: không chọn máy chỉ vì con số lỗ lọc nhỏ hơn. Lỗ nhỏ hơn không tự động có nghĩa là tốt hơn cho mọi nguồn nước; chọn theo kết quả xét nghiệm nguồn nước nhà mình.

Bụi mịn PM2.5 và PM10: con số trong tên là micromet

PM2.5 là tên gọi chung cho các hạt bụi có đường kính nhỏ hơn hoặc bằng khoảng 2,5 micromet, PM10 là các hạt nhỏ hơn hoặc bằng khoảng 10 micromet. Con số trong tên là cỡ hạt, không phải mức ô nhiễm. Mức ô nhiễm được đo riêng, bằng khối lượng bụi trong một mét khối không khí, đơn vị µg/m³.

Đổi ra nanomet thì PM2.5 là các hạt nhỏ hơn 2.500 nm. So với sợi tóc khoảng 50 đến 100 micromet, một hạt PM2.5 cỡ lớn nhất nhỏ hơn sợi tóc khoảng 20 đến 40 lần về bề ngang. Phép chia: 50 chia 2,5 bằng 20; 100 chia 2,5 bằng 40. Hình dung đặt hai chục đến bốn chục hạt cạnh nhau mới vắt ngang được một sợi tóc.

Chỗ hay nhầm là đọc "PM2.5 ở mức 50" thành "hạt cỡ 50". Hai con số khác hẳn nghĩa: 2.5 là cỡ hạt, 50 là nồng độ µg/m³ đo được. Mức nào là an toàn, mức nào phải cảnh báo thì xem theo quy chuẩn và khuyến nghị chính thức, bài này không nêu ngưỡng vì các ngưỡng có thể thay đổi theo thời gian và theo tổ chức ban hành.

Một mẹo đọc: trong tên PM, dấu chấm là dấu thập phân theo kiểu tiếng Anh. PM2.5 đọc là "pê em hai phẩy năm", không phải "hai mươi lăm".

Những thứ cỡ nanomet bạn đã thấy mà không để ý

Màu cầu vồng trên bong bóng xà phòng. Màng xà phòng mỏng cỡ vài trăm nanomet, ngang tầm bước sóng ánh sáng. Ánh sáng phản xạ ở mặt trước và mặt sau màng chồng lên nhau, có màu được tăng lên, có màu bị triệt đi, nên ta thấy những dải màu chạy loang. Khi màng mỏng dần trước lúc vỡ, màu đổi theo, vì bề dày màng đang đổi qua từng tầm nanomet.

Vệt dầu loang trên mặt đường ướt. Cùng một hiện tượng: lớp dầu rất mỏng nổi trên mặt nước tạo ra các vòng màu. Bề dày lớp dầu ở mỗi chỗ khác nhau một chút, nên mỗi chỗ một màu. Không cần dụng cụ gì, bạn đang "nhìn" thấy chênh lệch bề dày cỡ trăm nanomet bằng màu sắc.

Ánh lấp lánh trên mặt đĩa quang. Mặt đĩa CD có các rãnh xoắn cách nhau khoảng 1,6 micromet, tức 1.600 nm, chỉ gấp vài lần bước sóng ánh sáng. Các rãnh đều đặn ấy tách ánh sáng trắng ra thành dải màu khi bạn nghiêng đĩa.

Vì sao những ví dụ này đáng nhớ. Chúng cho thấy thế giới nanomet không hoàn toàn vô hình. Mắt không thấy được từng chi tiết cỡ nanomet, nhưng thấy được hệ quả của chúng qua màu sắc. Đây là cách hay để giảng cho trẻ: thổi bong bóng, nghiêng chiếc đĩa cũ, rồi hỏi con vì sao lại có màu.

Chip "3 nm" và quảng cáo "công nghệ nano"

Tên thế hệ chip không còn là một kích thước đo được. Ngày trước, con số nanomet trong tên quy trình sản xuất chip gắn với kích thước một bộ phận của bóng bán dẫn. Qua nhiều thế hệ, con số ấy dần trở thành tên gọi thương mại của thế hệ công nghệ, không còn khớp với một chiều dài cụ thể nào trên con chip. "Chip 3 nm" nên đọc là "chip thuộc thế hệ gọi là 3 nm", và không thể so trực tiếp giữa hai hãng chỉ bằng con số này.

Số nhỏ hơn thường là thế hệ mới hơn. Trong cùng một hãng, con số nhỏ hơn thường là thế hệ sau. Nhưng hiệu năng và mức tốn pin của điện thoại còn phụ thuộc thiết kế chip, phần mềm, tản nhiệt. Đừng chọn máy chỉ dựa vào con số nm.

"Nano" trong quảng cáo cần một con số đi kèm. Một sản phẩm ghi "công nghệ nano" mà không nói hạt hay lớp phủ cỡ bao nhiêu nanomet, đo bằng cách nào, thì chữ nano chỉ là chữ. Câu hỏi đáng đặt: cỡ bao nhiêu nm, và tác dụng được chứng minh bằng kiểm nghiệm nào?

Nhỏ không đồng nghĩa với mạnh hay an toàn. Hạt nhỏ hơn có thể có tính chất khác hạt lớn của cùng chất, theo cả hai chiều. Đánh giá an toàn là việc của cơ quan kiểm nghiệm, không suy ra được từ kích thước.

Đổi nhanh và tự kiểm một con số nm

Vài quy tắc gọn để mang theo, và những câu tự hỏi khi gặp chữ nm ở một chỗ lạ:

  • 1 mm bằng 1.000 µm bằng 1 triệu nm. 1 µm bằng 1.000 nm. Muốn đi từ nm lên µm thì chia 1.000, đi xuống thì nhân 1.000.
  • Hỏi: con số này là bước sóng, là cỡ hạt, là cỡ lỗ lọc, hay chỉ là tên thế hệ sản phẩm? Bốn nghĩa khác nhau, không so lẫn được.
  • Hỏi: con số có đúng tầm không? Một hạt bụi "nhìn thấy bằng mắt" mà ghi vài trăm nanomet là sai tầm; mắt thường chỉ thấy được những hạt cỡ vài chục micromet trở lên trong điều kiện thuận lợi.
  • Hỏi: đơn vị có bị đổi khi sao chép không? Chữ µ hay bị thay bằng u hoặc m. "0,3 mm" và "0,3 µm" lệch nhau nghìn lần.
  • Với trẻ em, cho con xem một sợi tóc dưới kính lúp rồi nói: "Lấy sợi tóc này chia làm khoảng một trăm phần theo bề ngang, mỗi phần cỡ một bước sóng ánh sáng." Hình ảnh đó dễ nhớ hơn mọi con số.

Nanomet là đơn vị của thế giới không nhìn thấy, nên càng phải bám vào vài mốc nhìn thấy được. Sợi tóc và vạch milimet trên thước kẻ là hai mốc rẻ nhất, lúc nào cũng có sẵn.

Câu hỏi thường gặp

1 nanomet bằng bao nhiêu mét?

Một nanomet bằng một phần tỷ mét, viết là 10 mũ âm 9 mét. Đổi sang đơn vị quen hơn: một nanomet bằng một phần triệu milimet, hay một phần nghìn micromet.

Nanomet và micromet khác nhau thế nào?

Micromet lớn hơn nanomet 1.000 lần. Một micromet bằng 1.000 nanomet. Bụi mịn và tế bào hay đo bằng micromet; bước sóng ánh sáng và virus hay đo bằng nanomet.

Kính UV400 là gì?

Là kính chặn được các bước sóng từ khoảng 400 nm trở xuống, tức phần tia cực tím của ánh nắng. Thông số này không liên quan tới độ tối của tròng; tròng nhạt màu vẫn có thể đạt UV400.

Chip 3 nm có phải bóng bán dẫn dài 3 nanomet không?

Không. Con số trong tên quy trình sản xuất chip ngày nay là tên gọi một thế hệ công nghệ, không còn ứng với một kích thước đo được cụ thể trên chip. Không nên so hai hãng chỉ dựa vào con số này.

PM2.5 nghĩa là gì?

PM2.5 là các hạt bụi có đường kính nhỏ hơn hoặc bằng khoảng 2,5 micromet, tức 2.500 nanomet. Con số 2.5 nói về cỡ hạt; còn mức ô nhiễm được đo riêng bằng microgam bụi trên mỗi mét khối không khí.

Mắt người nhìn thấy vật nhỏ cỡ nanomet được không?

Không. Mắt thường chỉ thấy được vật cỡ vài chục micromet trở lên trong điều kiện thuận lợi, lớn hơn nanomet hàng chục nghìn lần. Muốn thấy vật cỡ nanomet phải dùng kính hiển vi điện tử.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138