CucDai.comCực Đại
Làm tròn và sai số

Sai số tuyệt đối và sai số tương đối: lệch 1 cm là nhiều hay ít còn tuỳ đo cái gì

Sai số tuyệt đối là lệch bao nhiêu đơn vị, sai số tương đối là lệch bao nhiêu phần so với cả con số. Cách tính, bảng so sánh, khi nào dùng loại nào và chỗ dễ nhầm.

boy measuring the shadow of a flagpole with a long tape on a schoolyard, his friend holding the other end, high angle, bright midday sun, coastal town

Sai số tuyệt đối là độ lệch tính bằng chính đơn vị của phép đo (lệch 1 cm, lệch 50 g); sai số tương đối là độ lệch đó chia cho giá trị được đo, thường ghi bằng phần trăm. Lệch 1 cm khi đo một cây bút dài khoảng 10 cm là lệch 10 phần trăm, rất nhiều; lệch 1 cm khi đo một sân bóng dài khoảng 100 m chỉ là một phần vạn, gần như không đáng kể. Cùng một độ lệch, hai ý nghĩa khác hẳn nhau.

Tình huống giả định trong bài: Tuấn, học sinh lớp 9 ở Khánh Hoà, cùng nhóm bạn làm dự án đo chiều cao cột cờ của trường bằng bóng nắng, rồi muốn biết nhóm mình ước có tốt không so với nhóm đo chiếc bàn học. Bài đi qua cách định nghĩa hai loại sai số, một bảng so sánh, ba bước tính, khi nào dùng loại nào, chỗ dễ nhầm với số nhỏ và với nhiệt độ, cách đánh giá ước lượng thô, và cách tự kiểm.

Hai cách nói về cùng một độ lệch

Nhóm Tuấn ước cột cờ cao 9 m. Sau đó thầy cho biết số đo thật theo hồ sơ xây dựng là 10 m (số giả định trong ví dụ). Nhóm lệch 1 m. Đó là sai số tuyệt đối: lấy giá trị ước hoặc đo được trừ giá trị thật, bỏ dấu âm, giữ nguyên đơn vị mét. Nó trả lời câu hỏi "lệch bao nhiêu mét".

Nhóm bên cạnh đo chiếc bàn học dài 1,2 m, ra 1,1 m, lệch 0,1 m. Về sai số tuyệt đối, nhóm bàn học lệch ít hơn nhóm Tuấn mười lần. Nhưng như vậy có công bằng không? Cột cờ cao gấp hơn tám lần chiếc bàn, lại không chạm tới được, phải đo gián tiếp qua bóng nắng.

Sai số tương đối giải quyết chuyện so sánh này. Nhóm Tuấn lệch 1 m trên 10 m, tức 1 phần 10, bằng 10 phần trăm. Nhóm bàn học lệch 0,1 m trên 1,2 m, khoảng 8,3 phần trăm. Hai nhóm thật ra làm tốt gần ngang nhau. Sai số tương đối trả lời câu hỏi "lệch bao nhiêu phần so với cả con số", và nó cho phép so độ tốt của những phép đo có kích cỡ khác hẳn nhau.

Cùng một độ lệch, ý nghĩa rất khác

Bảng dưới đặt cùng một sai số tuyệt đối cạnh những vật có kích cỡ khác nhau. Các kích cỡ đều là số tròn kèm "khoảng" cho dễ hình dung.

Độ lệchĐo cái gìKích cỡ khoảngSai số tương đối
1 cmcây bút10 cm10 phần trăm
1 cmchiều cao một người lớn1,6 mkhoảng 0,6 phần trăm
1 cmchiều dài sân bóng100 m0,01 phần trăm
50 gmột túi đường1 kg5 phần trăm
50 gmột bao gạo50 kg0,1 phần trăm
5 phútmột tiết học45 phútkhoảng 11 phần trăm
5 phútmột ngày làm việc8 giờkhoảng 1 phần trăm
1.000 kmkhoảng cách Trái Đất đến Mặt Trăng384.000 kmkhoảng 0,26 phần trăm

Dòng cuối thường làm học sinh ngạc nhiên: lệch cả nghìn ki-lô-mét mà vẫn là phép đo khá tốt, vì khoảng cách cần đo quá lớn. Ngược lại, cân túi đường lệch 50 g đã là lệch nhiều. Khi nghe một độ lệch, câu hỏi đầu tiên nên là "trên tổng bao nhiêu".

Tính sai số tương đối trong ba bước

Tuấn ghi ba bước vào vở dự án, dùng lại cho mọi phép đo của nhóm:

  1. Tính sai số tuyệt đối: lấy giá trị đo hoặc ước trừ giá trị thật (hoặc giá trị tham chiếu), bỏ dấu âm. Cột cờ: 10 trừ 9 bằng 1 m.
  2. Chia sai số tuyệt đối cho giá trị thật, cùng đơn vị. Cột cờ: 1 chia 10 bằng 0,1. Hai số phải cùng đơn vị trước khi chia; đổi xăng-ti-mét ra mét hoặc ngược lại trước.
  3. Nhân 100 để ra phần trăm: 0,1 thành 10 phần trăm. Làm tròn đến một hoặc hai chữ số có nghĩa là đủ, vì bản thân sai số cũng chỉ là ước lượng. Nhóm bàn học: 0,1 chia 1,2 được khoảng 0,083, tức khoảng 8,3 phần trăm, hoặc gọn hơn là khoảng 8 phần trăm.

Khi không có giá trị thật, như lúc tự đo bằng thước, người ta chia cho chính giá trị đo được. Với sai số nhỏ, chia cho giá trị đo hay giá trị thật cho kết quả gần như nhau. Trong vật lý phổ thông, sai số tương đối của một phép đo thường được tính bằng sai số tuyệt đối chia giá trị trung bình của các lần đo. Một điều nên tránh là ghi sai số tương đối quá nhiều chữ số, ví dụ 8,3333 phần trăm: con số đó hứa một độ chắc chắn mà phép đo không có.

Khi nào dùng loại nào

Dùng sai số tuyệt đối khi cần lắp vừa, xếp vừa. Một cánh cửa phải lọt khung, một cái tủ phải vào hốc tường. Điều quan trọng là khe hở còn lại bao nhiêu xăng-ti-mét, không phải bao nhiêu phần trăm. Thợ lắp đặt luôn nói bằng sai số tuyệt đối.

Dùng sai số tương đối khi so độ tốt của các phép đo khác cỡ. Như ví dụ cột cờ và bàn học. Không có sai số tương đối, nhóm đo vật lớn luôn có vẻ kém hơn nhóm đo vật nhỏ.

Dùng sai số tương đối khi các con số sẽ được nhân chia tiếp. Trong phép nhân và phép chia, sai số tương đối cộng lại theo cách đơn giản, nên nó là ngôn ngữ tự nhiên để theo dõi độ chắc chắn qua nhiều bước tính.

Dùng cả hai khi báo kết quả cho người khác. Ví dụ: "cột cờ khoảng 10 m, nhóm ước lệch 1 m, tức khoảng 10 phần trăm". Người nghe có cả con số cụ thể để hình dung lẫn tỉ lệ để so sánh.

Câu tự hỏi: mình đang quan tâm đến chuyện vừa hay không vừa, hay đang quan tâm đến chuyện làm tốt hay làm kém? Câu trả lời thứ nhất dẫn đến sai số tuyệt đối, câu thứ hai dẫn đến sai số tương đối.

Hai chỗ dễ nhầm: số rất nhỏ và nhiệt độ

Chỗ nhầm thứ nhất: khi giá trị thật rất nhỏ, sai số tương đối phình to dù độ lệch không đáng kể. Một nhóm đo độ dày một tờ giấy khoảng 0,1 mm, lệch 0,05 mm, đã là 50 phần trăm. Con số 50 phần trăm nghe rất tệ, nhưng thật ra thước thường không đo nổi độ dày một tờ giấy. Cách đúng là đo cả xấp 100 tờ rồi chia, khi đó sai số của thước bị chia nhỏ ra trên từng tờ. Khi giá trị thật bằng 0, sai số tương đối không tính được, vì không chia được cho 0.

Chỗ nhầm thứ hai: nhiệt độ theo độ C. Nếu dự báo 1 độ C mà thực tế 2 độ C, có ai đó sẽ nói "lệch 100 phần trăm". Nói vậy không có nghĩa, vì 0 độ C chỉ là mốc nước đóng băng do con người chọn, không phải "không có nhiệt độ". Cùng độ lệch 1 độ, ở mốc 30 độ C lại thành chỉ hơn 3 phần trăm. Với nhiệt độ độ C, hãy nói sai số tuyệt đối: lệch 1 độ.

Quy tắc chung ở mức phổ thông: sai số tương đối chỉ có ý nghĩa với những đại lượng mà số 0 thật sự là "không có gì", như chiều dài, khối lượng, thời gian, số người, số tiền. Với những thang đo có số 0 do quy ước, chỉ dùng sai số tuyệt đối.

Ước lượng thô: nói lệch "gấp mấy lần" cho dễ hiểu

Với những ước lượng rất thô, ví dụ đoán số lá trên một cành cây, người ta thường không nói phần trăm mà nói gấp mấy lần. Tuấn đoán cành cây có khoảng 300 lá, đếm thật được 450. Lệch 150 lá, tính theo giá trị thật là khoảng 33 phần trăm; nói cách khác, số thật gấp 1,5 lần số đoán.

Cách nói "gấp mấy lần" có một lợi thế: nó đối xứng. Đoán 300 khi thật là 600 và đoán 1.200 khi thật là 600 đều là lệch gấp 2 lần, một bên thiếu, một bên thừa. Nếu tính phần trăm theo giá trị thật, bên thứ nhất lệch 50 phần trăm, bên thứ hai lệch 100 phần trăm, nghe như bên đoán thừa kém hơn hẳn, dù hai bên sai "xa" như nhau.

Trong các trò chơi ước lượng hay bài tập kiểu Fermi, lệch trong vòng 2 lần thường được coi là ước lượng tốt, lệch trong vòng 10 lần là vẫn đúng bậc độ lớn. Điều này không dùng để chấm điểm ai, mà để biết cách nghĩ của mình đang đi đúng hướng hay cần xem lại giả định nào. Khi lệch hơn 10 lần, thường có một bước giả định sai hẳn, đáng tìm ra hơn là sửa con số cuối.

Tự kiểm khi đọc hoặc viết một độ lệch

Tuấn tổng kết dự án bằng năm câu tự hỏi, dán vào bìa vở:

  • Độ lệch này tính trên tổng bao nhiêu? Nếu không biết tổng, chưa kết luận nhiều hay ít.
  • Mình đang cần chuyện vừa khít hay chuyện so độ tốt? Chọn tuyệt đối hay tương đối cho đúng.
  • Hai số đã cùng đơn vị trước khi chia chưa?
  • Đại lượng này có số 0 thật không? Nhiệt độ độ C thì đừng dùng phần trăm.
  • Giá trị thật có quá nhỏ không? Nếu có, đo gộp nhiều vật rồi chia sẽ tốt hơn.

Năm câu này áp dụng được cả khi đọc tin tức hay nghe người khác nói "lệch có một chút thôi". Một chút đó là bao nhiêu đơn vị, trên tổng bao nhiêu, là hai câu hỏi đủ để bạn tự đánh giá mà không cần ai giải thích thêm. Cái không cần làm là thuộc lòng công thức sai số cho từng loại phép tính phức tạp; ở mức phổ thông, biết chia độ lệch cho tổng và biết khi nào không nên chia là đã giải quyết được phần lớn tình huống trong học tập lẫn đời sống.

Câu hỏi thường gặp

Sai số tuyệt đối và sai số tương đối khác nhau thế nào?

Sai số tuyệt đối là độ lệch tính bằng đơn vị đo, như lệch 1 cm. Sai số tương đối là độ lệch đó chia cho giá trị được đo, thường ghi bằng phần trăm. Loại thứ nhất cho biết lệch bao nhiêu, loại thứ hai cho biết lệch nhiều hay ít so với cả con số.

Công thức tính sai số tương đối là gì?

Lấy sai số tuyệt đối chia cho giá trị thật, hoặc giá trị đo được khi không có giá trị thật, rồi nhân 100 để ra phần trăm. Hai số phải cùng đơn vị trước khi chia.

Vì sao không nên tính sai số phần trăm cho nhiệt độ độ C?

Vì 0 độ C chỉ là mốc quy ước, không phải "không có nhiệt độ". Cùng lệch 1 độ, ở mốc 1 độ C nghe như lệch 100 phần trăm, ở mốc 30 độ C chỉ hơn 3 phần trăm. Với nhiệt độ độ C, nên nói sai số tuyệt đối.

Lệch 1.000 km có phải là sai nhiều không?

Tuỳ khoảng cách cần đo. Với khoảng cách Trái Đất đến Mặt Trăng, khoảng 384.000 km, lệch 1.000 km chỉ khoảng 0,26 phần trăm, là phép đo khá tốt. Với quãng đường giữa hai thành phố, lệch 1.000 km là sai hoàn toàn.

Khi nào nên nói lệch gấp mấy lần thay vì phần trăm?

Khi ước lượng rất thô, như đoán số lá hay số người trong một đám đông. Cách nói gấp mấy lần đối xứng giữa đoán thừa và đoán thiếu, dễ hiểu hơn phần trăm khi độ lệch lớn.

Đo vật rất mỏng thì làm sao giảm sai số tương đối?

Đo gộp nhiều vật rồi chia, ví dụ đo độ dày một xấp 100 tờ giấy rồi chia cho 100. Sai số của thước vẫn như cũ nhưng bị chia nhỏ ra trên từng tờ, nên sai số tương đối giảm hẳn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138