CucDai.comCực Đại
Đơn vị rất lớn và rất nhỏ

Viết số dạng lũy thừa của 10: đọc 3 × 10 mũ 8 và đổi đơn vị không đếm số 0

Viết số dạng a nhân 10 mũ n giúp đổi đơn vị rất lớn, rất nhỏ chỉ bằng cộng trừ số mũ. Cách viết, cách nhân chia, đọc chữ E trên máy tính và lỗi hay gặp.

Teenage girl in school uniform working with a pocket calculator and notebook at a classroom desk, overhead angle, hands only, bright daylight from windows

Viết số dạng lũy thừa của 10 là viết thành một số từ 1 đến dưới 10 nhân với 10 mũ n, ví dụ 300.000.000 viết là 3 × 10 mũ 8; lợi ích lớn nhất là đổi đơn vị và nhân chia số rất lớn, rất nhỏ chỉ bằng cộng trừ số mũ. Không phải đếm số 0, không sợ sót một chữ số nào.

Cách viết này còn được gọi là ký hiệu khoa học, máy tính bỏ túi hiển thị nó bằng chữ E. Bài này đi từ cách viết, cách nối số mũ với các tiền tố kilo, mega, mili, nano, đến cách nhân chia, đổi đơn vị diện tích và thể tích, đọc màn hình máy tính, và những lỗi khiến học sinh lẫn người đi làm lệch kết quả cả trăm, cả nghìn lần.

Viết một số về dạng a nhân 10 mũ n

Quy tắc có hai phần: phần a nằm từ 1 đến dưới 10, và n là số bước dời dấu phẩy để từ số ban đầu ra a. Dời sang trái thì n dương, dời sang phải thì n âm. Bốn bước:

  1. Viết số ra, đặt dấu phẩy thập phân nếu chưa có. Ví dụ khoảng cách Trái Đất – Mặt Trăng khoảng 384.000 km, tức 384000,0.
  2. Dời dấu phẩy cho tới khi trước nó chỉ còn một chữ số khác 0: 3,84000. Đếm số bước đã dời: 5 bước sang trái.
  3. Viết ra: 3,84 × 10 mũ 5 km. Bỏ các số 0 thừa ở đuôi phần a.
  4. Với số nhỏ, làm ngược chiều. 0,00025 dời sang phải 4 bước ra 2,5, nên viết là 2,5 × 10 mũ âm 4.

Tự kiểm bằng cách đi ngược: 3,84 nhân 10 mũ 5 là dời dấu phẩy sang phải 5 bước, ra 384.000. Đúng số ban đầu. Phép kiểm này mất năm giây và bắt được hầu hết lỗi đếm sai số bước.

Vì sao phải giữ a từ 1 đến dưới 10? Để mỗi số chỉ có đúng một cách viết. 38,4 × 10 mũ 4 vẫn bằng 384.000, nhưng khi so hai số với nhau, cách viết chuẩn cho phép nhìn số mũ là biết ngay số nào lớn hơn.

Nối số mũ với các tiền tố quen

Mỗi tiền tố đo lường thực chất là một lũy thừa của 10 có tên riêng. Thấy số mũ là biết tiền tố, và ngược lại. Bảng này là cầu nối giữa bài học lũy thừa ở trường với các đơn vị trên nhãn sản phẩm.

Số mũTiền tốKý hiệuTiếng Việt
10 mũ 12teraTnghìn tỷ
10 mũ 9gigaGtỷ
10 mũ 6megaMtriệu
10 mũ 3kiloknghìn
10 mũ 0(không tiền tố)một
10 mũ âm 3milimmột phần nghìn
10 mũ âm 6microµmột phần triệu
10 mũ âm 9nanonmột phần tỷ
10 mũ âm 12picopmột phần nghìn tỷ

Cách dùng: 4,7 × 10 mũ âm 9 farad đọc ngay là 4,7 nanofarad. 2,5 × 10 mũ 6 watt là 2,5 megawatt. Nếu số mũ không chia hết cho 3, ví dụ 10 mũ 7, thì tách ra: 10 mũ 7 bằng 10 nhân 10 mũ 6, nên 3 × 10 mũ 7 watt bằng 30 megawatt.

Để ý dòng giữa: 10 mũ 0 bằng 1. Đây không phải quy ước tuỳ tiện; nó là điểm giữa của chiếc thang, nơi số mũ đổi dấu từ dương sang âm.

Nhân thì cộng mũ, chia thì trừ mũ

Phép nhân hai số dạng lũy thừa của 10: nhân phần a với nhau, cộng số mũ với nhau. Phép chia: chia phần a, trừ số mũ. Nhờ vậy những phép tính tưởng phải bấm máy có thể làm nhẩm.

Ví dụ ánh sáng từ Mặt Trời mất bao lâu để tới Trái Đất. Khoảng cách khoảng 150 triệu km, tức 1,5 × 10 mũ 11 mét. Tốc độ ánh sáng khoảng 300.000 km mỗi giây, tức 3 × 10 mũ 8 mét mỗi giây. Chia: 1,5 chia 3 bằng 0,5; 11 trừ 8 bằng 3. Kết quả 0,5 × 10 mũ 3 giây, tức 500 giây, khoảng 8 phút 20 giây.

Ví dụ thứ hai, ánh sáng từ Mặt Trăng: khoảng 384.000 km, tức 3,84 × 10 mũ 8 mét. Chia cho 3 × 10 mũ 8: số mũ triệt tiêu, còn 3,84 chia 3 bằng 1,28. Ánh sáng đi từ Mặt Trăng tới mình mất khoảng 1,28 giây.

Ví dụ thứ ba, phép nhân: một năm có khoảng 3,15 × 10 mũ 7 giây. Nhân với tốc độ ánh sáng 3 × 10 mũ 5 km mỗi giây: 3,15 nhân 3 bằng 9,45; 7 cộng 5 bằng 12. Kết quả khoảng 9,45 × 10 mũ 12 km, tức khoảng 9,5 nghìn tỷ km. Đó chính là một năm ánh sáng, khớp với con số quen thuộc.

Ba phép tính trên đều làm nhẩm được trong một phút. Nếu làm bằng cách viết đủ số 0, xác suất sót một chữ số là rất cao.

Đổi đơn vị diện tích và thể tích bằng số mũ

Diện tích nhân đôi số mũ. 1 km bằng 10 mũ 3 m, nên 1 km² bằng (10 mũ 3) bình phương, tức 10 mũ 6 m². Ví dụ 5 km² bằng 5 × 10 mũ 6 m², năm triệu mét vuông. Số mũ của tiền tố được nhân với 2.

Thể tích nhân ba số mũ. 1 m bằng 10 mũ 2 cm, nên 1 m³ bằng 10 mũ 6 cm³. Ví dụ một bể nước 2 m³ bằng 2 × 10 mũ 6 cm³, tức hai triệu xăng-ti-mét khối, cũng là 2.000 lít vì mỗi lít bằng 1.000 cm³.

Đổi tiền tố nhỏ cũng vậy. 1 mm bằng 10 mũ âm 3 m, nên 1 mm² bằng 10 mũ âm 6 m², và 1 mm³ bằng 10 mũ âm 9 m³. Đọc nhầm mm² là "một phần nghìn mét vuông" là lỗi phổ biến; đúng ra là một phần triệu.

Ghi số mũ ra giấy trước khi bấm máy. Với phép đổi có bình phương hay lập phương, ghi riêng phép tính số mũ ra một dòng: 3 nhân 2 bằng 6, hay âm 3 nhân 3 bằng âm 9. Bước nhỏ này tránh được lỗi lệch cả nghìn lần mà máy tính không báo.

Đọc chữ E trên máy tính bỏ túi

Khi kết quả quá lớn hoặc quá nhỏ, máy tính bỏ túi và bảng tính hiện dạng 3E8 hoặc 2.5E-4. Chữ E ở đây là viết tắt của "nhân 10 mũ": 3E8 là 3 × 10 mũ 8, 2.5E-4 là 2,5 × 10 mũ âm 4. Dấu chấm trong 2.5 là dấu thập phân kiểu tiếng Anh, đọc là hai phẩy năm.

Tình huống giả định: Linh học lớp 9 ở Nghệ An bấm 150000000 chia 300000 trên máy tính và ra 500, đúng. Nhưng khi đổi sang mét để tính ra giây, Linh bấm 150000000000 và màn hình hiện 1.5E11. Linh tưởng máy báo lỗi. Thật ra máy chỉ đang viết gọn: 1,5 × 10 mũ 11.

Để nhập số dạng này, đa số máy có phím ghi EXP hoặc nhân 10 mũ x. Nhập 1,5 rồi bấm phím đó rồi nhập 11 là xong, không phải gõ mười số 0. Đừng nhập bằng cách gõ "1,5 nhân 10 mũ 11" qua phím lũy thừa thông thường mà quên ngoặc, vì khi đứng trong một phép chia dài, máy có thể hiểu thứ tự phép tính khác với ý bạn.

Cái không cần làm: không cần chép lại kết quả ra dạng số đầy đủ. Ghi 1,5 × 10 mũ 11 vào vở là đủ, gọn và ít sai hơn.

Ước lượng nhanh bằng bậc độ lớn

Khi chỉ cần biết tầm, giữ lại số mũ và làm tròn phần a về 1, 3 hoặc 10 là đủ. Bảng dưới làm vài phép ước lượng theo kiểu đó. Các con số đầu vào là hằng số phổ thông hoặc giả định ghi rõ.

Câu hỏiPhép tính theo số mũKết quả tầm
Một đời người khoảng 80 năm là bao nhiêu giây?80 nhân 3,15 × 10 mũ 7, khoảng 2,5 × 10 mũ 9vài tỷ giây
Nếu mỗi người Việt Nam đi bộ 5.000 bước một ngày (giả định), cả nước đi bao nhiêu bước một ngày?khoảng 10 mũ 8 người nhân 5 × 10 mũ 3 bướckhoảng 5 × 10 mũ 11, tức vài trăm tỷ bước
Ánh sáng đi quanh Trái Đất một vòng mất bao lâu?chu vi khoảng 2 nhân 3,14 nhân 6,4 × 10 mũ 3 km, khoảng 4 × 10 mũ 4 km, chia 3 × 10 mũ 5 km/giâykhoảng 0,13 giây

Kiểm dòng cuối: 2 nhân 3,14 nhân 6.400 ra khoảng 40.200 km; chia 300.000 ra khoảng 0,134 giây. Một cái chớp mắt đã đủ cho ánh sáng chạy quanh Trái Đất một vòng.

Ước lượng kiểu này không thay cho số liệu thật, nhưng cho bạn một khung để đặt số liệu thật vào. Khi gặp một con số trong tin, ghi nó ra dạng lũy thừa của 10 rồi so với khung đã có, sai tầm là thấy ngay.

Lỗi hay gặp với lũy thừa của 10

Phần lớn lỗi không nằm ở hiểu sai khái niệm mà ở thao tác vội. Vài lỗi lặp lại nhiều nhất:

  • Nghĩ 10 mũ âm 3 là số âm. Nó là số dương rất nhỏ, 0,001. Dấu âm nằm ở số mũ, không ở giá trị.
  • Nhầm 3 × 10 mũ 8 với 3 mũ 8. Hai số khác hẳn nhau: 3 mũ 8 chỉ bằng 6.561.
  • Cộng phần a khi nhân. 2 × 10 mũ 3 nhân 4 × 10 mũ 5 bằng 8 × 10 mũ 8, phải nhân phần a chứ không cộng. Và kết quả có phần a lớn hơn 10 thì chuẩn hoá lại: 5 × 10 mũ 3 nhân 4 × 10 mũ 5 bằng 20 × 10 mũ 8, tức 2 × 10 mũ 9.
  • Cộng hai số khác số mũ như cộng số mũ. 10 mũ 3 cộng 10 mũ 3 bằng 2 × 10 mũ 3, không phải 10 mũ 6. Phép cộng phải đưa về cùng số mũ trước.
  • Quên đổi đơn vị trước khi chia. Chia km cho m/s mà không đổi km ra m là lệch nghìn lần. Mọi con số trong một phép tính phải cùng hệ đơn vị.

Phép tự kiểm hữu ích nhất là bậc độ lớn: chỉ nhìn số mũ, kết quả nên ở tầm nào? Thời gian ánh sáng đi từ Mặt Trời phải ở tầm vài trăm giây (10 mũ 2 đến 10 mũ 3). Nếu phép tính ra 5 × 10 mũ 6 giây, tức gần hai tháng, thì chắc chắn có bước sai, dù chưa biết sai ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Lũy thừa của 10 dùng để làm gì?

Để viết gọn những số rất lớn hoặc rất nhỏ, và để nhân chia, đổi đơn vị bằng cách cộng trừ số mũ thay vì đếm số 0. Cách viết này gặp nhiều trong khoa học, kỹ thuật và trên màn hình máy tính.

3E8 trên máy tính nghĩa là gì?

3E8 nghĩa là 3 nhân 10 mũ 8, bằng ba trăm triệu. Chữ E là viết tắt của nhân 10 mũ. Tương tự, 2.5E-4 là 2,5 nhân 10 mũ âm 4, bằng 0,00025.

10 mũ âm 6 bằng bao nhiêu?

Bằng 0,000001, tức một phần triệu, có sáu chữ số sau dấu phẩy và chữ số cuối là 1. Đây cũng là giá trị của tiền tố micro. Ví dụ 5 nhân 10 mũ âm 6 mét bằng 5 micromet.

Vì sao phần đứng trước phải từ 1 đến dưới 10?

Để mỗi số chỉ có một cách viết chuẩn. Khi đó so hai số chỉ cần nhìn số mũ trước, số mũ lớn hơn là số lớn hơn. Nếu phần đứng trước tự do thì phải tính lại mới so được.

1 m³ bằng bao nhiêu cm³ viết theo lũy thừa của 10?

Một mét bằng 10 mũ 2 cm, lập phương lên được 10 mũ 6. Vậy 1 m³ bằng 10 mũ 6 cm³, tức một triệu xăng-ti-mét khối, cũng bằng 1.000 lít.

Bậc độ lớn là gì?

Bậc độ lớn là số mũ của 10 khi viết một số ở dạng chuẩn. Hai số cùng bậc thì cỡ ngang nhau; khác một bậc là gấp khoảng mười lần. Nhìn bậc độ lớn là cách nhanh để kiểm kết quả có đúng tầm không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138