Có ba kiểu làm tròn: làm tròn gần nhất (2,3 thành 2, 2,8 thành 3), làm tròn lên (2,3 thành 3) và làm tròn xuống (2,8 thành 2); chọn kiểu nào phụ thuộc câu hỏi, không phụ thuộc con số. Hỏi "cần bao nhiêu" (xe, thùng sơn, hộp) thì làm tròn lên, vì thiếu là hỏng; hỏi "được bao nhiêu" (số món mua được, số người thang máy chở được) thì làm tròn xuống, vì vượt là hỏng; khi chỉ báo cáo hay kể lại thì làm tròn gần nhất.
Tình huống giả định: anh Long ở Đà Nẵng nhận lo chuyến đi cho hội cựu học sinh, phải tính số xe, số quà, lượng sơn cho tấm phông và cả báo cáo chi phí. Trong một buổi tối, anh gặp đủ ba kiểu làm tròn. Bài đi qua bảng so sánh ba kiểu, từng trường hợp làm tròn lên, làm tròn xuống, làm tròn gần nhất, quy ước khi gặp số 5 và số âm, bảng chọn nhanh, rồi cách tự kiểm.
Ba kiểu làm tròn đặt cạnh nhau
Bảng dưới làm tròn vài con số đến hàng đơn vị theo ba kiểu. Để ý cột làm tròn lên và làm tròn xuống: chúng không quan tâm phần lẻ lớn hay nhỏ, chỉ cần có phần lẻ là đủ.
| Số gốc | Làm tròn gần nhất | Làm tròn lên | Làm tròn xuống |
|---|---|---|---|
| 2,1 | 2 | 3 | 2 |
| 2,3 | 2 | 3 | 2 |
| 2,5 | 3 (theo quy ước phổ thông) | 3 | 2 |
| 2,8 | 3 | 3 | 2 |
| 2,99 | 3 | 3 | 2 |
| 3,0 | 3 | 3 | 3 |
Dòng 2,1 cho thấy sự khác biệt rõ nhất: làm tròn gần nhất ra 2, nhưng làm tròn lên ra 3. Nếu 2,1 là số xe cần thuê, chỉ thuê 2 xe thì có người không có chỗ. Dòng 2,99 thì ngược lại: làm tròn xuống ra 2, dù con số gần 3 hơn hẳn. Nếu 2,99 là số món quà mua được với số tiền đang có, bạn chỉ mua được 2 món, vì món thứ ba thiếu một ít tiền vẫn là thiếu. Dòng cuối nhắc rằng số nguyên thì cả ba kiểu đều giữ nguyên. Cũng vì vậy, đừng làm tròn lên bằng cách cộng thêm 1 vào phần nguyên: 3,0 cộng 1 ra 4, thừa một xe hay một thùng không cần thiết.
Làm tròn lên: khi thiếu một chút cũng là thiếu
Hội có 45 người đi, mỗi xe chở được 16 khách (giả định). 45 chia 16 bằng 2,8125. Làm tròn gần nhất ra 3, làm tròn lên cũng ra 3, may mắn trùng nhau. Nhưng nếu chỉ có 33 người, 33 chia 16 bằng 2,0625; làm tròn gần nhất ra 2 xe, trong khi một người sẽ không có chỗ. Câu hỏi "cần bao nhiêu xe" luôn đòi làm tròn lên: 3 xe.
Tấm phông cần sơn hai lớp, diện tích khoảng 38 m². Giả sử theo hướng dẫn trên thùng, mỗi lít sơn phủ được khoảng 10 m² mỗi lớp (con số ví dụ, mỗi loại sơn khác nhau). Lượng sơn cần là 38 nhân 2 chia 10, bằng 7,6 lít. Sơn bán theo thùng 5 lít: 7,6 chia 5 bằng 1,52. Làm tròn gần nhất ra 2, làm tròn lên cũng ra 2 thùng. Nếu cửa hàng chỉ có thùng 1 lít thì cần 8 thùng, không phải 7.
Những câu hỏi khác cũng thuộc nhóm này: cần bao nhiêu bàn cho khách, bao nhiêu chuyến để chở hết đồ, bao nhiêu ngày để làm xong việc, phải đặt bao nhiêu hộp cơm khi mỗi hộp đã chia sẵn phần. Dấu hiệu chung: đơn vị kết quả là thứ phải có trọn vẹn, không có nửa xe, nửa thùng, và thiếu thì việc hỏng.
Làm tròn xuống: khi vượt một chút cũng là vượt
Quỹ quà của hội còn 200.000 đồng (ví dụ), mỗi phần quà nhỏ giá 35.000 đồng. 200.000 chia 35.000 được khoảng 5,71. Làm tròn gần nhất ra 6, nhưng 6 phần quà tốn 210.000 đồng, vượt quỹ. Câu hỏi "mua được bao nhiêu" đòi làm tròn xuống: 5 phần, tốn 175.000 đồng, dư 25.000 đồng.
Thang máy khách sạn ghi tải trọng tối đa, giả sử 630 kg, và anh Long ước mỗi người kèm hành lý xách tay khoảng 75 kg. 630 chia 75 bằng 8,4. Số người đi một lượt an toàn là 8, không phải 9 hay "khoảng 8,4". Với giới hạn an toàn, làm tròn xuống và còn nên để dư thêm một chút, vì 75 kg chỉ là ước lượng trung bình.
Nhóm câu hỏi làm tròn xuống: được bao nhiêu món, chứa được bao nhiêu người, đủ bao nhiêu tuổi, đã trọn bao nhiêu tuần. Tuổi là ví dụ quen thuộc: người ta nói đủ 17 tuổi cho đến tận ngày sinh nhật thứ 18, dù đã 17 tuổi 11 tháng. Dấu hiệu chung: có một giới hạn trên không được vượt, hoặc chỉ tính phần đã hoàn thành trọn vẹn.
Làm tròn gần nhất: khi chỉ cần kể lại cho đúng
Sau chuyến đi, anh Long viết báo cáo chi phí gửi cả hội. Các khoản đều có số lẻ hàng trăm đồng, anh làm tròn đến nghìn đồng cho dễ đọc. Ở đây không có giới hạn nào bị vượt, không có thứ gì phải trọn vẹn; mục đích chỉ là kể lại con số cho gần đúng nhất. Đó là việc của làm tròn gần nhất.
Làm tròn gần nhất có một ưu điểm quan trọng khi cộng nhiều khoản: các lần làm tròn lên và làm tròn xuống bù trừ nhau, tổng sau khi làm tròn thường sát tổng thật. Nếu anh Long làm tròn lên mọi khoản "cho chắc", mỗi khoản thừa trung bình khoảng nửa nghìn đồng, hai mươi khoản sẽ thừa cỡ 10 nghìn đồng, và tổng trong báo cáo luôn cao hơn thực tế một cách có hệ thống.
Dù vậy, tổng các số đã làm tròn vẫn có thể lệch tổng thật vài nghìn đồng. Người đọc kỹ sẽ cộng lại và thấy không khớp. Cách xử lý của anh Long: ghi tổng tính từ số gốc rồi mới làm tròn, kèm một dòng chú thích "các khoản đã làm tròn đến nghìn đồng, tổng tính từ số gốc nên có thể chênh vài nghìn". Một dòng chú thích tránh được nhiều câu hỏi, và giữ cho người đọc tin vào phần còn lại của báo cáo.
Số 5 và số âm: hai chỗ có nhiều quy ước
Khi phần lẻ đúng bằng một nửa, như 2,5, quy ước phổ thông ở Việt Nam là làm tròn lên thành 3. Nhưng một số phần mềm và ngôn ngữ lập trình dùng cách khác, gọi là làm tròn về số chẵn: 2,5 thành 2, 3,5 thành 4. Cách này sinh ra để tránh lệch hệ thống khi làm tròn rất nhiều số có đuôi 5, vì nửa số được làm tròn lên, nửa số làm tròn xuống. Khi thấy máy tính ra kết quả lệch một đơn vị so với tay, hãy kiểm xem phần mềm dùng quy ước nào.
Số âm là chỗ thứ hai. Trong toán học, làm tròn xuống nghĩa là về số nhỏ hơn trên trục số, nên làm tròn xuống của âm 2,3 là âm 3, không phải âm 2. Trong khi đó, cách "bỏ phần lẻ" chỉ cắt đi phần thập phân, ra âm 2. Với số dương hai cách giống nhau, với số âm chúng khác nhau. Ngoài đời, số âm ít khi cần làm tròn, nhưng khi tính nhiệt độ dưới 0 hay số dư âm trong sổ sách thì nên nói rõ dùng cách nào.
Bảng tính thông dụng thường có hàm riêng cho làm tròn lên và làm tròn xuống, tách khỏi hàm làm tròn gần nhất. Dùng đúng hàm theo câu hỏi, đừng dùng hàm làm tròn gần nhất rồi cộng thêm 1 cho chắc, vì cách đó làm thừa khi số đã tròn sẵn.
Bảng chọn nhanh theo câu hỏi
Thay vì nhìn con số, anh Long nhìn câu hỏi. Bảng dưới đủ cho phần lớn việc thường ngày:
| Câu hỏi có dạng | Kiểu làm tròn | Ví dụ | Lý do |
|---|---|---|---|
| Cần bao nhiêu? | lên | số xe, số thùng sơn, số bàn | thiếu là hỏng |
| Mua được, chứa được bao nhiêu? | xuống | số món quà, số người một lượt thang máy | vượt giới hạn là hỏng |
| Đủ bao nhiêu, trọn bao nhiêu? | xuống | tuổi, số tuần đã qua | chỉ tính phần trọn vẹn |
| Phải chờ bao lâu, mất mấy ngày? | lên | số ngày giao hàng, số tuần học | chưa xong thì vẫn phải chờ |
| Khoảng bao nhiêu? | gần nhất | báo cáo chi phí, kể lại số người | cần sát nhất, không thiên về phía nào |
Khi câu hỏi không rơi vào dòng nào, hãy tự hỏi: nếu mình làm tròn sai hướng một đơn vị thì chuyện gì xảy ra? Hướng nào gây hậu quả thì tránh hướng đó. Đây cũng là cách để giải thích cho người khác vì sao bạn làm tròn 2,1 xe thành 3 chứ không phải 2. Có những việc cả hai hướng đều gây hậu quả, như đặt món ăn theo suất cho một bữa tiệc; khi đó đừng chỉ làm tròn, hãy hỏi thêm thông tin để thu hẹp con số trước.
Tự kiểm bằng phép nhân ngược
Mỗi lần làm tròn lên hoặc xuống, anh Long nhân ngược lại để kiểm. Phép kiểm mất vài giây và bắt được gần hết lỗi chọn sai hướng:
- Số xe: 3 xe nhân 16 chỗ bằng 48 chỗ, không nhỏ hơn 45 người. Đạt. Thử 2 xe: 32 chỗ, thiếu. Vậy 3 là số nhỏ nhất đủ.
- Số thùng sơn: 2 thùng nhân 5 lít bằng 10 lít, không nhỏ hơn 7,6 lít. Đạt.
- Số phần quà: 5 phần nhân 35.000 bằng 175.000 đồng, không vượt 200.000. Thử 6 phần: 210.000, vượt. Vậy 5 là số lớn nhất được.
- Số người thang máy: 8 người nhân 75 kg bằng 600 kg, dưới 630 kg. Thử 9 người: 675 kg, vượt.
- Báo cáo: cộng các số đã làm tròn, so với tổng gốc; chênh vài nghìn là bình thường, chênh nhiều là có khoản làm tròn sai.
Điểm mấu chốt của phép kiểm là thử thêm một bước theo hướng ngược lại: với làm tròn lên, thử bớt một xem có thiếu không; với làm tròn xuống, thử thêm một xem có vượt không. Nếu bớt một mà vẫn đủ, bạn đã làm tròn lên thừa. Nếu thêm một mà vẫn chưa vượt, bạn đã làm tròn xuống quá tay và bỏ phí một phần.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên làm tròn lên?
Khi câu hỏi là cần bao nhiêu và thiếu thì hỏng việc, như số xe để chở người, số thùng sơn hay số bàn cho khách. Ví dụ 45 người, xe 16 chỗ, 45 chia 16 bằng 2,8125, cần 3 xe.
Khi nào nên làm tròn xuống?
Khi câu hỏi là mua được, chứa được bao nhiêu và vượt thì hỏng, như số món mua được với số tiền có sẵn hay số người thang máy chở được. Ví dụ 200.000 đồng, mỗi món 35.000 đồng, mua được 5 món.
Làm tròn 2,5 thì ra 2 hay 3?
Theo quy ước phổ thông ở Việt Nam là 3. Một số phần mềm và ngôn ngữ lập trình làm tròn về số chẵn gần nhất, nên 2,5 ra 2 và 3,5 ra 4. Khi máy và tay lệch nhau một đơn vị, hãy kiểm quy ước của phần mềm.
Làm tròn xuống số âm 2,3 ra bao nhiêu?
Theo nghĩa toán học, làm tròn xuống là về số nhỏ hơn trên trục số, nên âm 2,3 thành âm 3. Cách bỏ phần lẻ thì ra âm 2. Với số âm, hai cách cho kết quả khác nhau, cần nói rõ dùng cách nào.
Vì sao báo cáo chi phí nên làm tròn gần nhất thay vì làm tròn lên?
Vì làm tròn gần nhất để các khoản tròn lên và tròn xuống bù trừ nhau, tổng sát với thực tế. Làm tròn lên mọi khoản khiến tổng luôn cao hơn thực tế, mỗi khoản thừa trung bình khoảng nửa đơn vị làm tròn.
Làm sao kiểm mình đã làm tròn đúng hướng?
Nhân ngược lại rồi thử thêm một bước. Với làm tròn lên, bớt một đơn vị xem có thiếu không; với làm tròn xuống, thêm một đơn vị xem có vượt không. Nếu kết quả đổi đúng như dự kiến, bạn đã chọn đúng.