CucDai.comCực Đại
Làm tròn và sai số

Chính xác giả trong ước lượng: vì sao ghi 4.137 người kém tin hơn ghi khoảng 4.000

Chính xác giả là ghi nhiều chữ số hơn mức phương pháp cho phép. Ba nguồn sinh ra nó, cách quyết định giữ mấy chữ số, cách nhận ra khi đọc và cách viết lại cho trung thực.

crowd gathered on a hillside lawn at a flower festival seen from a high balcony, students in the foreground pointing toward the crowd, misty highland morning

Chính xác giả là khi một con số được ghi với nhiều chữ số hơn mức mà cách tìm ra nó cho phép, ví dụ ước lượng đám đông bằng diện tích nhân mật độ rồi ghi "4.137 người"; con số lẻ trông như đếm thật nên người đọc tin nó hơn mức đáng tin. Khi mật độ người chỉ ước được "khoảng 2 người mỗi mét vuông", kết quả trung thực là "khoảng 4.000 người, có thể từ 3.000 đến 6.000".

Tình huống giả định: một nhóm học sinh ở Lâm Đồng làm dự án khoa học, ước lượng số người dự một ngày hội hoa trên bãi cỏ. Nhóm đo diện tích khá kỹ, nhân với mật độ đoán bằng mắt, và ghi kết quả đến hàng đơn vị. Thầy hướng dẫn hỏi: "Các em đếm được từng người à?". Bài đi qua chính xác giả là gì, ba nguồn sinh ra nó, bảng cách ghi, cách quyết định số chữ số, lý do con số lẻ hấp dẫn, cách nhận ra và cách viết lại.

Chính xác giả là gì: ví dụ đám đông ở ngày hội

Nhóm đo bãi cỏ bằng bước chân và thước dây, ra khoảng 2.068,5 m² có người đứng. Rồi cả nhóm nhìn một góc đông, thống nhất mật độ khoảng 2 người mỗi mét vuông. Nhân lên: 2.068,5 nhân 2 bằng 4.137 người. Bảng báo cáo ghi "Số người dự ngày hội: 4.137".

Phép nhân không sai. Nhưng con số 4.137 nói rằng nhóm biết số người chính xác đến từng người, trong khi điều nhóm thật sự biết chỉ là mật độ "khoảng 2". Mật độ đó có thể là 1,5 ở chỗ thưa, 3 ở chỗ đông. Nếu mật độ trung bình thật là 1,5, số người khoảng 3.100; nếu là 3, khoảng 6.200. Khoảng không chắc chắn rộng hàng nghìn người, vậy mà con số ghi ra lại chắc đến từng người.

Đó là chính xác giả: con số trông chính xác hơn thực tế. Nó không phải số bịa, cũng không phải phép tính sai, mà là cách trình bày hứa hẹn một độ chắc chắn không có. Chữ số 3, 7 ở cuối 4.137 không mang thông tin gì về đám đông; chúng chỉ là dấu vết của việc đo diện tích kỹ hơn mức cần, trong khi mật độ được đoán bằng mắt. Ngay cả chữ số 1 ở hàng trăm cũng đáng ngờ, vì khoảng không chắc chắn rộng tới hàng nghìn.

Ba nguồn hay sinh ra chính xác giả

Nhân chia một số đo kỹ với một số đoán. Như ví dụ trên: diện tích đo đến phần mười mét vuông, mật độ đoán bằng mắt. Kết quả thừa hưởng số chữ số của số đo kỹ, nhưng chỉ chắc bằng số đoán. Đây là nguồn phổ biến nhất trong mọi kiểu ước lượng nhân lên.

Đổi đơn vị một con số tròn. Ai đó nói nhiệt độ "khoảng 100 độ F", đổi sang độ C bằng cách trừ 32 rồi nhân 5 chia 9, ra 37,777... Ghi "37,78 độ C" là chính xác giả, vì số gốc chỉ là "khoảng 100". Viết trung thực là "gần 38 độ C". Một quãng đường "chừng 1 dặm" đổi ra "1,609 km" cũng vậy; nên ghi "khoảng 1,6 km".

Lấy trung bình của vài số ước lượng. Ba bạn trong nhóm đoán số người ở một góc là 300, 400 và 400. Trung bình là 366,666... Ghi "366,67 người" là vô nghĩa: không có hai phần ba người, và ba con số tròn đến hàng trăm không thể cho trung bình chắc đến phần trăm. Nên ghi "khoảng 370" hoặc "khoảng 350 đến 400". Trung bình giúp gộp ý kiến, nhưng không biến ba lần đoán thành một lần đếm.

Câu tự hỏi chung: con số này được sinh ra từ một phép tính hay từ việc đếm, đo trực tiếp? Nếu từ phép tính, các chữ số cuối có đến từ đầu vào yếu nhất không, hay chỉ từ phép nhân chia?

Cách ghi gây hiểu nhầm và cách ghi trung thực

Bảng dưới đặt cạnh nhau cách ghi ban đầu của nhóm và cách ghi lại sau khi thầy góp ý. Cột giữa nói rõ điều người đọc sẽ hiểu từ mỗi cách ghi.

Cách ghi ban đầuNgười đọc hiểu làCách ghi trung thực
4.137 ngườicó người đếm từng ngườikhoảng 4.000 người, có thể từ 3.000 đến 6.000
37,78 độ C (đổi từ khoảng 100 độ F)đo bằng nhiệt kế chính xácgần 38 độ C
366,67 ngườitính toán rất kỹkhoảng 370 người
diện tích 2.068,5 m²đo đến phần mười mét vuôngkhoảng 2.100 m² (đo bằng bước chân và thước dây)
chi phí đi lại 1.243.500 đồng mỗi người (ước tính)đã có hoá đơnkhoảng 1,2 triệu đồng mỗi người, ước tính

Cách ghi trung thực đều có hai đặc điểm: ít chữ số hơn, và có một chữ hoặc một khoảng cho biết mức chắc chắn. Chúng không làm báo cáo của nhóm kém đi; ngược lại, thầy và người đọc tin báo cáo hơn vì thấy nhóm hiểu giới hạn của phương pháp mình dùng.

Quyết định giữ mấy chữ số cho một ước lượng

Nhóm học sinh làm lại theo bốn bước, áp dụng được cho mọi ước lượng có nhân chia:

  1. Liệt kê các đầu vào và mức chắc chắn của từng cái: diện tích đo khá kỹ, có thể lệch vài phần trăm; mật độ đoán bằng mắt, có thể từ 1,5 đến 3.
  2. Tìm đầu vào yếu nhất. Ở đây là mật độ, lệch có thể tới gấp đôi giữa hai đầu khoảng.
  3. Tính kết quả với hai đầu của đầu vào yếu nhất: 2.068,5 nhân 1,5 khoảng 3.100; nhân 3 khoảng 6.200. Làm tròn hai đầu cho gọn: khoảng 3.000 đến 6.000.
  4. Ghi kết quả bằng một số đại diện ít chữ số, kèm khoảng: khoảng 4.000 người, có thể từ 3.000 đến 6.000. Số đại diện chỉ giữ một, hai chữ số đầu.

Bước ba là bước tạo khác biệt. Khi thấy hai đầu khoảng chênh nhau gấp đôi, nhóm hiểu ngay rằng giữ hàng chục, hàng đơn vị là vô nghĩa. Nếu muốn con số tốt hơn, việc đáng làm là cải thiện đầu vào yếu nhất, như chụp ảnh một ô vuông 10 m² rồi đếm người trong đó, chứ không phải đo diện tích kỹ hơn nữa. Đo kỹ thêm một đầu vào vốn đã tốt không làm kết quả chắc hơn chút nào.

Vì sao con số lẻ lại hấp dẫn

Con số lẻ trông như kết quả của một quá trình cẩn thận. Người đọc thấy 4.137 sẽ nghĩ có ai đó đã đếm; thấy "khoảng 4.000" sẽ nghĩ có ai đó đã đoán. Vì vậy người viết có xu hướng giữ con số lẻ, nhất là khi muốn báo cáo trông chuyên nghiệp hơn. Nhóm học sinh thừa nhận lý do ban đầu giữ 4.137 là "trông như mình làm kỹ".

Điều nguy hiểm hơn là chính xác giả đánh lừa luôn cả người viết. Sau vài ngày, nhóm nhớ con số 4.137 chứ không nhớ mật độ chỉ là đoán. Khi có ai đó hỏi lại, nhóm trả lời "hơn bốn nghìn một trăm người" một cách tự tin, và con số đoán đã biến thành con số chắc chắn trong đầu chính những người tạo ra nó.

Có một phép thử nhỏ để biết mình có đang bị hấp dẫn bởi con số lẻ không: tưởng tượng có người hỏi "nếu ghi 4.100 hay 4.200 thì có sai không?". Nếu câu trả lời là "cũng được, mình không phân biệt nổi", thì hai chữ số cuối không mang thông tin gì, và bạn nên bỏ chúng đi. Giữ lại chữ số nào thì phải trả lời được: mình biết chữ số này từ đâu.

Nhận ra chính xác giả khi đọc con số của người khác

Thầy hướng dẫn đưa cho nhóm năm câu hỏi để dùng khi đọc bất kỳ con số nào có vẻ quá lẻ, trong báo cáo của bạn bè, trong tài liệu hay trên mạng:

  • Con số này đếm trực tiếp được không? Đếm khách qua cổng soát vé thì có thể chính xác; ước đám đông trên bãi cỏ thì không.
  • Nếu là ước lượng, phương pháp là gì? Có bước nào phải đoán bằng mắt hay giả định không?
  • Có ai có thể biết chắc đến chữ số cuối cùng không? Nếu không, các chữ số cuối là chính xác giả.
  • Con số có đến từ đổi đơn vị một số tròn không, như 37,78 độ C từ "khoảng 100 độ F"?
  • Con số có kèm khoảng hay chữ "khoảng" không? Không có cả hai trong khi rõ ràng là ước lượng, hãy tự thêm vào trong đầu.

Năm câu này không nhằm bắt lỗi ai, mà để bạn tự đặt con số vào đúng chỗ của nó. Khi gặp con số quá lẻ trong một tình huống không thể đếm, hãy đọc nó như "khoảng" cộng một hai chữ số đầu, rồi nếu cần thì tìm nguồn gốc để biết khoảng không chắc chắn rộng đến đâu.

Viết lại một ước lượng cho trung thực

Bản báo cáo cuối của nhóm viết như sau: "Ước lượng số người dự ngày hội: khoảng 4.000 người, có thể từ 3.000 đến 6.000. Cách ước: diện tích có người đứng khoảng 2.100 m², đo bằng bước chân và thước dây; mật độ đoán bằng mắt từ 1,5 đến 3 người mỗi mét vuông. Chỗ yếu nhất là mật độ; lần sau có thể chụp ảnh từ trên cao rồi đếm mẫu vài ô."

Ba câu, nhưng có đủ bốn thứ người đọc cần: con số đại diện ít chữ số, một khoảng, cách làm, và chỗ yếu nhất. Người đọc có thể tự đánh giá có tin con số hay không, có thể dùng nó để quyết định chuẩn bị bao nhiêu ghế, bao nhiêu nước, và nếu muốn làm lại thì biết cần cải thiện bước nào.

Cái không cần làm là thêm các con số phụ để tỏ ra kỹ, như sai số phần trăm đến hai chữ số thập phân. Với một ước lượng mà hai đầu khoảng chênh nhau gấp đôi, mọi con số có nhiều hơn hai chữ số có nghĩa đều là chính xác giả. Viết gọn và nói rõ giới hạn là cách trình bày chuyên nghiệp nhất cho loại kết quả này, dù là trong một dự án ở trường hay một bản báo cáo ở chỗ làm.

Câu hỏi thường gặp

Chính xác giả là gì?

Là khi một con số được ghi với nhiều chữ số hơn mức mà cách tìm ra nó cho phép. Ví dụ ước đám đông bằng diện tích nhân mật độ đoán bằng mắt rồi ghi 4.137 người, trong khi thật ra chỉ biết khoảng 3.000 đến 6.000.

Vì sao ghi khoảng 4.000 lại đáng tin hơn 4.137?

Vì khoảng 4.000 nói đúng mức chắc chắn của phương pháp, còn 4.137 hứa hẹn một độ chính xác đến từng người mà không ai có. Người đọc tin cách ghi trung thực hơn khi thấy người viết hiểu giới hạn của mình.

Đổi đơn vị có làm sinh ra chính xác giả không?

Có, khi số gốc là số tròn. Khoảng 100 độ F đổi ra 37,78 độ C trông rất chính xác, nhưng số gốc chỉ là khoảng 100, nên ghi gần 38 độ C mới trung thực. Kết quả đổi không thể chắc hơn số gốc.

Lấy trung bình nhiều ước lượng thì giữ mấy chữ số?

Không giữ nhiều hơn các số ban đầu. Trung bình của 300, 400 và 400 là 366,666..., nhưng các số gốc chỉ tròn đến hàng trăm, nên ghi khoảng 370 hoặc khoảng 350 đến 400 là hợp lý.

Làm sao biết nên giữ mấy chữ số trong một ước lượng?

Tìm đầu vào yếu nhất, tính kết quả với hai đầu khoảng của nó. Nếu hai đầu chênh nhau gấp đôi, chỉ giữ một hai chữ số đầu cho số đại diện và ghi kèm khoảng.

Con số lẻ trong báo cáo có phải lúc nào cũng là chính xác giả không?

Không. Nếu con số đến từ việc đếm trực tiếp hay đo bằng dụng cụ đủ chính xác, như đếm khách qua cổng soát vé, thì số lẻ là thật. Chỉ khi con số đến từ ước lượng hay đoán, các chữ số lẻ cuối mới là chính xác giả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138