CucDai.comCực Đại
Làm tròn và sai số

Chữ số có nghĩa là gì: cách đếm và vì sao ghi 2,50 m khác với ghi 2,5 m

Chữ số có nghĩa ở mức phổ thông: năm quy tắc đếm, chỗ mơ hồ của số 0 cuối số nguyên, cách giữ chữ số khi nhân chia, cộng trừ, và cách tự kiểm kết quả đo.

teenage boy in a school physics lab reading a metal ruler laid along a wooden block, close side angle, soft fluorescent light, classmates blurred in background

Chữ số có nghĩa là những chữ số trong một kết quả đo mà người đo thực sự biết, cộng thêm chữ số cuối cùng được ước lượng; chúng cho người đọc biết phép đo chắc chắn đến đâu. Ghi 2,5 m nghĩa là bạn chắc đến hàng phần mười mét; ghi 2,50 m nghĩa là bạn đã đo được đến hàng xăng-ti-mét và thấy nó bằng 0. Về giá trị thì hai số bằng nhau, nhưng về thông tin thì số thứ hai nói nhiều hơn.

Tình huống giả định trong bài: Minh, học sinh lớp 10 ở Hải Phòng, lần đầu phải ghi số liệu trong giờ thực hành Vật lý và bị cô nhắc "ghi thừa chữ số". Bài đi qua năm quy tắc đếm, một bảng ví dụ, chỗ mơ hồ của số 0 ở cuối số nguyên, cách giữ chữ số khi nhân chia và khi cộng trừ, rồi những lỗi Minh hay mắc và cách tự kiểm.

Chữ số có nghĩa cho biết điều gì về phép đo

Minh đo chiều dài một khối gỗ bằng thước có vạch đến milimét. Mép khối gỗ nằm giữa vạch 12,3 cm và 12,4 cm, nhỉnh hơn vạch 12,3 một chút. Minh ghi 12,33 cm: ba chữ số đầu đọc được trên vạch, chữ số cuối là ước lượng bằng mắt. Cả bốn chữ số đều có nghĩa, vì mỗi chữ số đều mang thông tin về khối gỗ.

Rồi Minh bấm máy tính chia chiều dài cho 3 và được 4,11 cm cộng một dãy chữ số 1 kéo dài đến hết màn hình. Những chữ số đó không có nghĩa: chúng là sản phẩm của phép chia, không phải của phép đo. Thước của Minh không thể biết khối gỗ dài đến phần nghìn milimét, nên kết quả cũng không thể chắc hơn thế.

Đó là toàn bộ ý tưởng: số chữ số bạn viết ra là một lời hứa với người đọc về độ chắc chắn. Viết thừa là hứa quá khả năng của dụng cụ, viết thiếu là bỏ phí thông tin đã đo được. Ở mức phổ thông, bạn không cần lý thuyết thống kê; chỉ cần đếm đúng và giữ đúng số chữ số qua các phép tính. Phần còn lại của bài là cách làm hai việc đó.

Năm quy tắc đếm chữ số có nghĩa

Mọi chữ số khác 0 đều có nghĩa. Số 347 có ba chữ số có nghĩa, số 2,5 có hai. Đây là quy tắc dễ nhất và áp dụng cho phần lớn trường hợp.

Số 0 nằm giữa hai chữ số khác 0 thì có nghĩa. Số 305 có ba chữ số có nghĩa, số 4,07 cũng có ba. Số 0 ở giữa là kết quả đọc được, không phải chỗ trống.

Số 0 đứng đầu thì không có nghĩa. Số 0,0052 chỉ có hai chữ số có nghĩa là 5 và 2. Những số 0 phía trước chỉ để đặt dấu phẩy đúng chỗ; đổi sang đơn vị khác là chúng biến mất, ví dụ 0,0052 m bằng 5,2 mm.

Số 0 ở cuối, sau dấu phẩy thập phân, thì có nghĩa. Số 2,50 có ba chữ số có nghĩa, số 3,040 có bốn. Người đo chỉ viết số 0 đó khi đã đọc được nó, nên nó là thông tin thật.

Số 0 ở cuối một số nguyên không có dấu phẩy thì mơ hồ. Số 1.200 có thể có hai, ba hoặc bốn chữ số có nghĩa, tuỳ người viết đã đo đến hàng nào. Muốn rõ ràng, phải viết lại theo cách ở mục sau.

Bảng đếm thử: mười con số hay gặp

Minh tự che cột thứ hai, đếm từng số rồi mới mở ra so. Bạn có thể làm y như vậy; sai chỗ nào thì đọc lại quy tắc tương ứng ở mục trên.

Con sốSố chữ số có nghĩaLý do
3473toàn chữ số khác 0
3053số 0 nằm giữa
0,00522các số 0 đứng đầu không tính
2,503số 0 cuối sau dấu phẩy có tính
3,0404số 0 giữa và số 0 cuối sau dấu phẩy đều tính
0,6003số 0 đầu không tính, hai số 0 cuối có tính
1.2002, 3 hoặc 4mơ hồ, phải hỏi người ghi
1,20 nghìn3cách viết bỏ mơ hồ cho 1.200
1,2 × 10³2dạng nhân 10 mũ, đếm phần đứng trước
12 tháng một nămkhông giới hạnsố đếm hoặc định nghĩa, không phải số đo

Dòng cuối hay bị quên: những con số đếm được (5 quả táo, 3 người) hoặc con số theo định nghĩa (12 tháng một năm, 100 xăng-ti-mét một mét) là chính xác tuyệt đối. Khi đưa chúng vào phép tính, chúng không làm giảm số chữ số có nghĩa của kết quả.

Số 0 ở cuối số nguyên: chỗ mơ hồ hay gặp nhất

Khi bạn đọc "sân trường rộng 1.200 m²", bạn không biết người viết đo đến hàng trăm mét vuông, hàng chục hay từng mét vuông. Có thể họ đo chính xác 1.200, cũng có thể họ ước chừng giữa 1.150 và 1.250 rồi làm tròn. Hai trường hợp khác nhau rất xa, nhưng viết ra thì giống hệt nhau.

Có ba cách để nói rõ. Cách thứ nhất là đổi đơn vị lớn hơn: 1,2 nghìn m² (hai chữ số có nghĩa) hoặc 1,20 nghìn m² (ba chữ số). Cách thứ hai là dạng nhân 10 mũ mà sách Vật lý dùng: 1,2 × 10³ m² hoặc 1,20 × 10³ m², chỉ cần đếm phần đứng trước dấu nhân. Cách thứ ba, đời thường nhất, là thêm chữ: "khoảng 1.200 m²" cho người đọc biết đó là số tròn, còn "đúng 1.200 m²" nói rằng bạn đã đo kỹ.

Trong vở thực hành, Minh chọn dạng nhân 10 mũ cho số lớn và giữ dạng thập phân cho số nhỏ. Điều cô giáo cần không phải là hình thức đẹp, mà là đọc vào biết ngay Minh đo chắc đến đâu. Một quy ước đơn giản giúp ích nhiều: con số nào là ước lượng thì luôn đi kèm chữ "khoảng", con số nào là đo đạc thì luôn ghi rõ hàng chắc chắn cuối cùng.

Nhân và chia: kết quả giữ theo số ít chữ số có nghĩa nhất

Minh cần diện tích mặt bàn thí nghiệm: chiều dài đo được 2,5 m, chiều rộng đo được 3,42 m (con số giả định, đo bằng hai dụng cụ khác nhau). Làm theo bốn bước:

  1. Nhân bình thường, giữ đủ chữ số máy tính cho ra: 2,5 × 3,42 = 8,55.
  2. Đếm chữ số có nghĩa của từng số đầu vào: 2,5 có hai, 3,42 có ba.
  3. Chọn số nhỏ nhất, ở đây là hai. Kết quả chỉ được giữ hai chữ số có nghĩa.
  4. Làm tròn 8,55 về hai chữ số có nghĩa: chữ số thứ ba là 5 nên làm tròn lên, được 8,6 m².

Với phép chia cũng vậy: 7,25 chia cho 2,1 được 3,452 và nhiều chữ số nữa; 2,1 chỉ có hai chữ số có nghĩa nên kết quả ghi 3,5. Lý do rất trực giác: chiều dài chỉ chắc đến phần mười mét thì diện tích không thể chắc hơn, dù chiều rộng có đo kỹ đến đâu. Phép đo yếu nhất quyết định độ chắc của cả kết quả, giống một sợi xích chỉ chắc bằng mắt xích yếu nhất. Vì vậy, nếu muốn kết quả tốt hơn, việc đáng làm là đo lại chiều dài bằng dụng cụ tốt hơn, chứ không phải giữ thêm chữ số ở chiều rộng.

Cộng và trừ: đếm theo số chữ số sau dấu phẩy, không theo chữ số có nghĩa

Đây là chỗ Minh từng sai nhiều nhất, vì quy tắc cộng trừ khác quy tắc nhân chia. Khi cộng 12,1 g với 0,35 g, máy tính cho 12,45 g. Số 12,1 chỉ chắc đến phần mười gam, số 0,35 chắc đến phần trăm gam. Tổng của chúng không thể chắc hơn phần mười gam, nên kết quả ghi 12,5 g.

Để ý rằng 0,35 chỉ có hai chữ số có nghĩa, còn 12,1 có ba, nhưng điều quyết định ở đây là vị trí chữ số chắc chắn cuối cùng, tức hàng phần mười của 12,1. Nếu áp nhầm quy tắc nhân chia, bạn sẽ giữ hai chữ số có nghĩa và ghi 12 g, bỏ phí thông tin. Nếu giữ hết thì ghi 12,45 g, hứa quá khả năng của cái cân đo 12,1.

Phép trừ còn có một cái bẫy riêng: trừ hai số gần nhau làm mất nhiều chữ số có nghĩa. Ví dụ 25,4 trừ 25,1 bằng 0,3, chỉ còn một chữ số có nghĩa dù hai số ban đầu đều có ba. Điều này không sai, nó phản ánh đúng thực tế là phần chênh lệch nhỏ bị sai số đo che lấp một phần. Khi kết quả của bạn đến từ phép trừ hai số sát nhau, hãy coi nó là ước lượng thô. Trong thí nghiệm đo độ dãn của lò xo chẳng hạn, nên đo chiều dài lúc treo nặng nhất và lúc không treo, để phần chênh lệch đủ lớn so với sai số của thước.

Lỗi hay gặp và cách tự kiểm

Sau mấy buổi thực hành, Minh gom lại những lỗi mình và các bạn cùng nhóm hay mắc. Mỗi lỗi đi kèm một câu tự hỏi để bắt nó:

  • Chép nguyên màn hình máy tính. Tự hỏi: dụng cụ của mình có đo được đến chữ số cuối này không?
  • Bỏ số 0 cuối khi đo được nó, ghi 2,5 thay vì 2,50. Tự hỏi: mình đã đọc được hàng xăng-ti-mét chưa? Nếu rồi thì số 0 phải ở lại.
  • Làm tròn từng bước giữa chừng rồi tính tiếp. Tự hỏi: mình làm tròn ở bước cuối hay ở giữa? Giữ thêm một, hai chữ số trong lúc tính, chỉ làm tròn kết quả cuối.
  • Dùng quy tắc nhân chia cho phép cộng. Tự hỏi: phép tính này là cộng trừ hay nhân chia?
  • Đếm số đếm được như thể số đo. Tự hỏi: con số này đến từ phép đo hay từ phép đếm và định nghĩa?

Cái không cần làm là học thuộc mười mấy quy tắc ngoại lệ trên mạng. Ở mức phổ thông, năm quy tắc đếm, hai quy tắc tính và năm câu tự hỏi trên đây là đủ cho mọi bài thực hành. Khi cần độ chặt chẽ hơn, sách Vật lý sẽ dạy cách ghi kết quả kèm sai số cộng trừ, và lúc đó chữ số có nghĩa trở thành hệ quả của sai số chứ không còn là quy tắc riêng.

Câu hỏi thường gặp

Số 0 đứng đầu như 0,005 có phải chữ số có nghĩa không?

Không. Các số 0 đứng đầu chỉ để đặt dấu phẩy đúng chỗ, nên 0,005 chỉ có một chữ số có nghĩa là 5. Đổi sang đơn vị nhỏ hơn, ví dụ 0,005 m bằng 5 mm, những số 0 đó biến mất mà thông tin không đổi.

Số 100 có mấy chữ số có nghĩa?

Viết trần như vậy thì mơ hồ: có thể một, hai hoặc ba. Muốn rõ ràng, viết 1,0 × 10² nếu chắc đến hàng chục, 1,00 × 10² nếu chắc đến hàng đơn vị, hoặc thêm chữ "khoảng" khi đó chỉ là số tròn.

Vì sao 2,50 m khác 2,5 m nếu giá trị bằng nhau?

Vì 2,50 m nói rằng người đo đã đọc được đến hàng xăng-ti-mét và thấy chữ số đó bằng 0, còn 2,5 m chỉ chắc đến hàng phần mười mét. Cùng giá trị nhưng khác độ chắc chắn của phép đo.

Khi nhân hai số đo, kết quả giữ mấy chữ số có nghĩa?

Giữ bằng số chữ số có nghĩa của số đo kém nhất. Ví dụ 2,5 nhân 3,42 bằng 8,55, nhưng 2,5 chỉ có hai chữ số có nghĩa nên kết quả ghi 8,6. Hãy làm tròn ở bước cuối, không làm tròn giữa chừng.

Khi cộng hai số đo thì giữ chữ số thế nào?

Phép cộng trừ giữ theo số chữ số sau dấu phẩy ít nhất, không theo số chữ số có nghĩa. Ví dụ 12,1 cộng 0,35 bằng 12,45, ghi thành 12,5 vì 12,1 chỉ chắc đến hàng phần mười.

Số đếm như 3 người có làm giảm chữ số có nghĩa của kết quả không?

Không. Số đếm được và số theo định nghĩa như 12 tháng một năm là chính xác tuyệt đối, coi như có vô số chữ số có nghĩa. Chỉ những con số đến từ phép đo mới quyết định kết quả giữ mấy chữ số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138